Adhyaya 133
Vāraṇāvatāgamana: Public Farewell, Vidura’s Coded Counsel, and Departure
Upa-parva: Vāraṇāvatāgamana (Departure to Vāraṇāvata) Episode
Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas preparing their chariots and formally taking leave: they bow to Bhīṣma and other elders including Dhṛtarāṣṭra, Droṇa, Vidura, and Kṛpa, then honor their mothers and circumambulate in ritual respect. The citizens follow in grief, voicing concern that the king’s judgment is obscured and that the Pāṇḍavas—portrayed as unlikely to choose wrongdoing—are being displaced unjustly. Yudhiṣṭhira responds with a disciplined articulation of duty: the king is to be treated as father and foremost authority; therefore the command must be carried out without suspicion, and the citizens should return after blessings, offering help when needed. After the public disperses, Vidura privately instructs Yudhiṣṭhira through layered metaphors about concealed dangers, sharp weapons without metal, and survival through vigilance and knowledge of pathways—indirectly signaling a hostile environment and the need for strategic awareness. Kuntī then asks Yudhiṣṭhira to recount Vidura’s words; he summarizes the counsel, indicating he has understood. The chapter closes with a temporal marker and arrival: on the eighth day, under Rohiṇī in Phālguna, they reach Vāraṇāvata and see the townspeople.
Chapter Arc: In the gurukula’s proving-ground, Drona sets a razor-edged test: the arrow must fly the instant his command is given—discipline and aim must become one breath. → One by one the princes are questioned on what they see; their minds scatter across tree, branch, and sky. Only Arjuna’s gaze narrows to a single point—the bird’s eye—while Drona’s own peril (seized by a graha/crocodile-like being) presses the students toward decisive action. → Arjuna, bow drawn into a perfect circle, answers: he sees only the bird—nothing else—and at Drona’s word releases the shaft with flawless timing; the feat culminates in the slaying of the graha and the freeing of the guru. → Drona, though capable himself, accepts the rescue as the seal of Arjuna’s supremacy in focus and obedience; he grants Arjuna a supreme astra for use against non-human foes and declares that no other archer will equal him. → The gift of a ‘parama-astra’ and the proclamation of unmatched prowess foreshadow future contests and the dangerous weight of exceptional power.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ८० “लोक हैं।) भीकम (2 अमान द्वात्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: अर्जुनके द्वारा लक्ष्यवेध
வைசம்பாயனன் கூறினான்—அப்போது துரோணர் புன்னகையுடன் தனஞ்சயன் (அர்ஜுனன்)ிடம் சொன்னார்—“இப்போது நீயே தாக்க வேண்டும்; இந்த இலக்கை நன்றாகப் பார்த்துக் கொள்.”
Verse 2
मद्वाक्यसमकाल ते मोक्तव्यो5त्र भवेच्छर: | वितत्य कार्मुकं पुत्र तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्
என் கட்டளை வந்த அதே கணத்தில் நீ இங்கே அம்பை விட வேண்டும். மகனே! வில்லை இழுத்து ஆயத்தமாக நில்; சிறிது நேரம் என் ஆணைக்காகக் காத்திரு.
Verse 3
एवमुक्त: सव्यसाची मण्डलीकृतकार्मुक: । तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदित:
அவ்வாறு கூறப்பட்டதும் சவ்யசாசி அர்ஜுனன் வில்லை மிக வேகமாக இழுத்தான்; அது வட்டமாகத் தோன்றியது. குருவின் சொல்லால் தூண்டப்பட்டு, பறவை-இலக்கை நோக்கி குறி வைத்து நிலைத்து நின்றான்.
Verse 4
मुहूर्तादिव तं द्रोणस्तथैव समभाषत । पश्यस्थेनं स्थितं भासं द्रुमं मामपि चार्जुन
சிறிது நேரத்திற்குப் பிறகு துரோணர் மீண்டும் அதேபடி கேட்டார்—“அர்ஜுனா! அங்கே அமர்ந்திருக்கும் பறவையையும், அந்த மரத்தையும், என்னையும் கூட நீ பார்க்கிறாயா?”
Verse 5
पश्याम्येक॑ भासमिति द्रोणं पार्थो& भ्यभाषत । नतु वृक्ष भवन्तं वा पश्यामीति च भारत,जनमेजय! यह प्रश्न सुनकर अर्जुनने द्रोणाचार्यसे कहा--“मैं केवल गीधको देखता हूँ। वृक्षको अथवा आपको नहीं देखता”
வைசம்பாயனர் கூறினார்—வினவப்பட்டபோது பார்த்தன் துரோணரிடம் சொன்னான்—“நான் அந்தப் பாசப் பறவையையே மட்டும் காண்கிறேன்; மரத்தையும் காணவில்லை, உங்களையும் காணவில்லை।”
Verse 6
ततः प्रीतमना द्रोणो मुहूर्तादिव त॑ं पुनः । प्रत्यभाषत दुर्धर्ष: पाण्डवानां महारथम्,इस उत्तरसे द्रोणका मन प्रसन्न हो गया। मानो दो घड़ी बाद दुर्धर्ष द्रोणाचार्यने पाण्डव- महारथी अर्जुनसे फिर पूछा--
அந்த விடையால் துரோணர் மனம் மகிழ்ந்தார். சிறிது நேரத்திற்குப் பின், அஞ்சாத துரோணர் பாண்டவர்களின் மகாரதன் அர்ஜுனனை மீண்டும் உரைத்தார்।
Verse 7
भासं पश्यसि यद्येनं तथा ब्रूहि पुनर्वच: । शिर: पश्यामि भासस्य न गात्रमिति सो<ब्रवीत्
துரோணர் கூறினார்—“நீ அந்தப் பாசப் பறவையைப் பார்க்கிறாயெனில், மீண்டும் சொல்—நீ துல்லியமாக என்ன காண்கிறாய்?” அர்ஜுனன் சொன்னான்—“பாசத்தின் தலையையே காண்கிறேன்; உடலைக் காணவில்லை।”
Verse 8
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु द्रोणो हृष्टतनूरुह: । मुज्चस्वेत्यब्रवीत् पार्थ स मुमोचाविचारयन्
அர்ஜுனன் இவ்வாறு சொன்னதும் துரோணரின் உடலில் மகிழ்ச்சியால் மெய்சிலிர்ப்பு எழுந்தது. அவர் பார்த்தனிடம்—“அம்பை விடு” என்றார். அர்ஜுனன் சிந்திக்காமல் அம்பை விட்டான்।
Verse 9
ततस्तस्य नगस्थस्य क्षुरेण निशितेन च । शिर उत्कृत्य तरसा पातयामास पाण्डव:,फिर तो पाण्डुनन्दन अर्जुनने अपने चलाये हुए तीखे क्षुर नामक बाणसे वृक्षपर बैठे हुए उस गीधका मस्तक वेगपूर्वक काट गिराया
அப்போது பாண்டுவின் புதல்வன் அர்ஜுனன், கூர்மையான ‘க்ஷுர’ எனும் அம்பால் மரத்தில் அமர்ந்திருந்த அந்தப் பாசப் பறவையின் தலையை வேகமாக வெட்டி கீழே வீழ்த்தினான்।
Verse 10
तस्मिन् कर्मणि संसिद्धे पर्यष्वजत पाण्डवम् । मेने च द्रुपदं संख्ये सानुबन्धं पराजितम्
அந்த செயல் வெற்றியடைந்ததும் ஆசான் பாண்டவனான அர்ஜுனனை மனமார அணைத்தார். அப்போது போர்க்களத்தில் அரசன் த்ருபதன் தன் உறவினர்கள், துணையாளர், ஆதரவாளர்கள் அனைவருடனும் அர்ஜுனனால் நிச்சயமாகத் தோற்கடிக்கப்படுவான் என்று அவர் உறுதியாக எண்ணினார்.
Verse 11
कस्यचित् त्वथ कालस्य सशिष्योडज़्िरसां वर: । जगाम गड्डामभितो मज्जितुं भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ। तदनन्तर किसी समय आंगिरसवंशियोंमें उत्तम आचार्य द्रोण अपने शिष्योंके साथ गंगाजीमें स्नान करनेके लिये गये
ஓ பரதகுலச் சிறந்தவனே, சில காலத்திற்குப் பின் ஆங்கிரச வம்சத்தில் தலைசிறந்த துரோணாசாரியர் தம் சீடர்களுடன் கங்கையில் நீராடச் சென்றார்.
Verse 12
अवगाढमथो द्रोणं सलिले सलिलेचर: । ग्राहो जग्राह बलवाञ्जड्घान्ते कालचोदित:,वहाँ जलमें गोता लगाते समय कालसे प्रेरित हो एक बलवान् जलजन्तु ग्राहने द्रोणाचार्यकी पिंडली पकड़ ली
அங்கே நீரில் மூழ்கியபோது, காலத்தின் தூண்டுதலால் வந்ததுபோல் ஒரு வலிமைமிக்க நீர்வாழ் கிராஹம் (முதலை) துரோணாசாரியரின் காலின் கீழ்ப்பகுதியைப் பற்றிக்கொண்டது.
Verse 13
स समर्थोडपि मोक्षाय शिष्यान् सर्वानचोदयत् | ग्राहं हत्वा मोक्षयध्वं मामिति त्वरयन्निव,वे अपनेको छुड़ानेमें समर्थ होते हुए भी मानो हड़बड़ाये हुए अपने सभी शिष्योंसे बोले --'इस ग्राहको मारकर मुझे बचाओ”
தான் விடுபட வல்லவராக இருந்தும், அவசரமுற்றவர்போல் தம் சீடர்கள் அனைவரையும் தூண்டி—“இந்த கிராஹத்தை கொன்று என்னை விடுவியுங்கள்” என்று கூறினார்.
Verse 14
तद्वाक्यसमकाल तु बीभत्सुर्निशितै: शरै: । अवार्य: पज्चभिग्रहं मग्नमम्भस्यताडयत्,उनके इस आदेशके साथ ही बीभत्सु (अर्जुन)-ने पाँच अमोघ एवं तीखे बाणोंद्वारा पानीमें डूबे हुए उस ग्राहपर प्रहार किया
அவர் சொன்ன அதே கணத்தில், பீபத்ஸு (அர்ஜுனன்) தவறாத கூர்மையான ஐந்து அம்புகளால் நீரில் மூழ்கியிருந்த அந்த கிராஹத்தைத் தாக்கினான்.
Verse 15
इतरे त्वथ सम्मूढास्तत्र तत्र प्रपेदिरे । तंतु दृष्टवा क्रियोपेतं द्रोणोडमन्यत पाण्डवम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— ஆனால் மற்ற அரசகுமாரர்கள் திகைத்து, தத்தம் இடங்களிலேயே நின்றனர். பாண்டவன் (அர்ஜுனன்) உடனே செயல்படத் தொடங்கியதைப் பார்த்த துரோணாசாரியர் அவனைத் தம் சீடர்களில் முதன்மையானவன் எனக் கருதி, அச்சமயம் அவன்மீது மிகுந்த மகிழ்ச்சி கொண்டார்.
Verse 16
विशिष्ट सर्वशिष्येभ्य: प्रीतिमांश्वाभवत् तदा | स पार्थबाणैर्बहुधा खण्डश: परिकल्पित:
வைசம்பாயனர் கூறினார்— அச்சமயம் துரோணாசாரியர் அர்ஜுனனைத் தம் எல்லாச் சீடர்களிலும் சிறந்தவன் எனக் கருதி, அவன்மீது மிகுந்த அன்பும் மகிழ்ச்சியும் கொண்டார். பின்னர் பார்த்தனின் அம்புகளால் தாக்கியவன் பல துண்டுகளாக வெட்டுண்டான்.
Verse 17
ग्राह: पञ्चत्वमापेदे जड्घां त्यक्त्वा महात्मन: । अथाब्रवीन्महात्मानं भारद्वाजो महारथम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— அந்த முதலை அந்த மகாத்மாவின் காலைக் கைவிட்டு மரணமடைந்தது. அப்போது பாரத்வாஜரின் புதல்வன் துரோணன், தானே மகாரதன், அந்த மகாத்ம மகாரதனை (அர்ஜுனனை) நோக்கி உரைத்தான்.
Verse 18
गृहाणेदं महाबाहो विशिष्टमतिदुर्धरम् । अस्त्रं ब्रहद्मशिरो नाम सप्रयोगनिवर्तनम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— “மகாபாஹோ! மிகச் சிறப்பும் மிகக் கடினமுமான இந்த அஸ்திரத்தை ஏற்றுக் கொள். இதன் பெயர் ‘பிரம்மசிரஸ்’; இதை எவ்வாறு செலுத்துவது, எவ்வாறு மீட்டழைப்பது—இரண்டையும் உடன் நான் உனக்குக் கற்பிக்கிறேன்.”
Verse 19
नच ते मानुषेष्वेतत् प्रयोक्तव्यं कथंचन । जगद् विनिर्दहेदेतदल्पतेजसि पातितम्
வைசம்பாயனர் கூறினார்— “மனிதர்கள்மீது இதை எந்நிலையிலும் பயன்படுத்தக் கூடாது. குறைந்த தேஜஸ்ஸுடைய ஒருவன்மீது இதைச் செலுத்தினால், அவனோடு சேர்ந்து முழு உலகையும் எரித்தழிக்கக் கூடும்.”
Verse 20
असामान्यमिदं तात लोकेष्वस्त्रं निगद्यते । तद् धारयेथा: प्रयत: शृणु चेदं वचो मम
வைசம்பாயனர் கூறினார்— “மகனே, இந்த அஸ்திரம் உலகங்களில் அபூர்வமானதாகச் சொல்லப்படுகிறது. ஆகவே தன்னடக்கத்துடன் இதைத் தாங்கி, நான் சொல்வதைக் கவனமாகக் கேள்.”
Verse 21
बाधेतामानुष: शत्रुर्यदि त्वां वीर कश्नन । तद्वधाय प्रयुञज्जीथास्तदस्त्रमिदमाहवे,“वीर! यदि कोई अमानव शत्रु तुम्हें युद्धमें पीड़ा देने लगे तो तुम उसका वध करनेके लिये इस अस्त्रका प्रयोग कर सकते हो”
வைசம்பாயனர் கூறினார்— “வீரனே, போரில் ஏதேனும் மனிதரல்லாத பகைவன் உன்னைத் துன்புறுத்தினால், அவனை அழிக்க இந்த அஸ்திரத்தைப் போர்க்களத்தில் பயன்படுத்தலாம்.”
Verse 22
तथेति सम्प्रतिश्रुत्य बीभत्सु: स कृताञज्जलि: । जग्राह परमास्त्रं तदाह चैन पुनर्गुरु: । भविता त्वत्समो नान्य: पुमॉल्लोके धनुर्धर:
“அப்படியே” என்று பீபத்ஸு (அர்ஜுனன்) உறுதி கூறி, கைகளைக் கூப்பி அந்த உத்தம அஸ்திரத்தை ஏற்றுக் கொண்டான். அப்போது குரு மீண்டும் சொன்னார்— “இந்த உலகில் உனக்குச் சமமான வில்லாளன் வேறொருவன் இருக்கமாட்டான்.”
Verse 132
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणग्राहमो क्षणे द्वात्रिशधिकशततमो<ध्याय:
இவ்வாறு ஸ்ரீமகாபாரதத்தின் ஆதிபர்வத்தில், சம்பவபர்வத்தில், துரோண-கிரஹண-மோக்ஷணப் பிரசங்கத்திற்குரிய நூற்று முப்பத்திரண்டாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to reconcile obedience to the king’s directive with the perception of injustice: Yudhiṣṭhira models compliance as a dharmic norm while implicitly leaving room for prudent self-protection when conditions are unsafe.
The chapter teaches that righteousness may require both principled restraint (respect for authority and elders) and practical wisdom (recognizing risk, reading indirect counsel, and preparing to navigate adversity without public escalation).
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is narrative and ethical—demonstrating how dharma operates under constraint and how counsel can be encoded to preserve safety within a politically charged environment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.