Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥

மைத்ரேயர் கூறினார்—பொருள்-விசேஷங்களின் இறுதி தத்துவம் ‘பரமாணு’; அது எப்போதும் பலவாகவும், பிரிக்க முடியாததாகவும், உடலாகச் சேராததாகவும் உள்ளது. அதையே பரமாணு என அறிய வேண்டும்; ஏனெனில் உடல் ஒன்றே என்ற மயக்கம் மனிதருக்கு அதிலிருந்தே உண்டாகிறது. எல்லா ரூபங்களும் லயித்த பின்பும் அது நுண்ணிய நிலையில் நிலைத்திருக்கும்.

Verse 2

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥

சத்-தத்துவத்தில் நிலைபெற்ற பொருள் தன் சொரூபத்தில் வேறுபாடின்றி இடையறாது ஒன்றாக இருப்பதே பரம மகத்தான கைவல்யம். உடல் முதலிய வேறுபாடுகள் தோன்றினாலும், பரமாணுக்களே வெளிப்பட்ட உலகின் முழு வெளிப்பாட்டின் ஆதாரம்.

Verse 3

एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥

ஹே சத்தமனே! நுண்ணும் பெருமுமான உடல்-கூட்டங்களின் சேர்க்கை-பிரிவு இயக்கத்தை அளந்து காலத்தை அறியலாம். அந்த காலம் பகவான் ஹரியின் சக்தி; அவர் அவ்யக்தனாயிருந்தும் எல்லா இயக்கங்களையும் ஆளும், வெளிப்பட்ட உலகின் போக்தாவாகிய சர்வவ்யாபி.

Verse 4

स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥

ஒரு குறிப்பிட்ட பரமாணு-இடத்தை மூடிக் கடக்கும் காலமே ‘பரமாணு-காலம்’. வெளிப்படாத பரமாணு-கூட்டத்தின் வேறுபாடற்ற நிலையைக் முழுதும் வியாபித்து ஆளும் காலமே பரம மகத்தான ‘மகாகாலம்’.

Verse 5

अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥

இரண்டு அணுக்கள் சேர்ந்தால் ஒரு பரமாணு; மூன்று பரமாணுக்கள் சேர்ந்தால் ‘த்ரஸரேணு’ எனப்படும். ஜன்னல் வலைச்சட்டையின் துளைகளில் ஊடுருவும் சூரியக்கதிர்களில் அந்த த்ரஸரேணு தென்படும்; அது வானை நோக்கி மேலே செல்கின்றதுபோல் தோன்றும்.

Verse 6

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥

மூன்று த்ரஸரேணுக்கள் ஒன்றாகச் சேர்வதற்கு எடுத்துக் கொள்ளும் காலம் ‘த்ருடி’ எனப்படும். நூறு த்ருடிகள் ஒரு ‘வேத’; மூன்று வேதங்கள் ஒரு ‘லவ’ என்று கூறப்படுகிறது.

Verse 7

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥

மூன்று லவங்களின் காலம் ஒரு நிமேஷம்; மூன்று நிமேஷங்கள் ஒரு க்ஷணம். ஐந்து க்ஷணங்கள் ஒரு காஷ்டா; பதினைந்து காஷ்டாக்கள் ஒரு லகு ஆகும்.

Verse 8

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥

பதினைந்து லகுக்கள் ஒரு நாடிகை (தண்டம்). இரண்டு தண்டங்கள் ஒரு முஹூர்த்தம்; மனிதக் கணக்கில் ஆறு அல்லது ஏழு தண்டங்கள் ஒரு பிரஹரம் (யாமம்).

Verse 9

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥

நாடிகை (தண்டம்) அளவுக்கான பாத்திரம் சுமார் ஆறு அரை பல எடையுள்ள செம்புப் பாத்திரமாகச் செய்யப்படும். அதில் நான்கு விரல் நீளமும் நான்கு மாஷா எடையும் கொண்ட பொன் கம்பியால் துளை இடுவர்; நீரில் வைத்தபோது பாத்திரம் நிரம்பி வழியும் வரை உள்ள காலமே ஒரு தண்டம்.

Verse 10

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥

மனிதரின் பகலில் நான்கு யாமங்கள் (பிரஹரங்கள்), இரவிலும் நான்கு யாமங்கள் எனக் கணக்கிடப்படுகிறது. அதுபோல் பதினைந்து நாள்-இரவு ஒரு பக்ஷம்; மாதத்தில் சுக்லமும் கிருஷ்ணமும் என இரண்டு பக்ஷங்கள் உள்ளன.

Verse 11

तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥

சுக்லமும் கிருஷ்ணமும் ஆகிய இரு பக்ஷங்களின் கூட்டமே ஒரு மாதம்; பித்ருலோகத்தில் அதுவே ஒரு நாள்-இரவு. அத்தகைய இரண்டு மாதங்கள் ஒரு ருது; ஆறு மாதங்கள் சூரியனின் தெற்காயனம் மற்றும் வடக்காயனம் எனும் அயனமாகும்.

Verse 12

अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥

தேவர்களின் ஒரு பகல்-இரவு இரண்டு அயனங்களால் அமைகிறது; அந்த பகல்-இரவின் கூட்டமே மனிதருக்கொரு முழு வருடம் (ஸம்வத்ஸரம்) எனக் கூறப்படுகிறது. மனிதரின் உச்ச ஆயுள் நூறு ஆண்டுகள் என நிர்ணயிக்கப்பட்டது.

Verse 13

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥

கிரகங்கள், நட்சத்திரங்கள், தாரைகள், ஒளிமயங்கள் மற்றும் அணுக்கள் வரை உள்ள உலகமெல்லாம் தத்தம் வட்டங்களில் சுழல்கிறது; நித்திய காலமாக வெளிப்படும் பரம்பொருளின் ஆணையால் அவை வருடச் சுழற்சியை நிறைவு செய்கின்றன.

Verse 14

संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥

ஸம்வத்ஸரம், பரிவத்ஸரம், இடாவத்ஸரம், அனுவத்ஸரம், வத்ஸரம்—வானமண்டலத்தில் சூரியன், சந்திரன், நட்சத்திரங்கள் முதலியவற்றின் சுற்றுச் சுழற்சிகளுக்கான ஐந்து பெயர்கள் இவையென விதுரர் கூறினார்.

Verse 15

य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्‌वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं- स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥

ஓ விதுரா! சூரியன் தன் சக்தியால் எல்லா ஜீவராசிகளிலும் உயிர்ச் சக்தியைத் தூண்டுகிறான். பொருட்பற்றின் மாயையிலிருந்து விடுவிக்க அவர்களின் ஆயுளைச் சுருக்குகிறான்; யாகாதி கர்மங்களால் ஸ்வர்காரோஹணப் பாதையை விரிவாக்குகிறான். ஆகவே வானில் மிக வேகமாகச் செல்லும் காலரூப சூரியனுக்கு ஐந்து ஆண்டுக்கு ஒருமுறை எல்லாப் பூஜைச் சாமான்களுடன் அர்க்ய-பலியைச் செலுத்துங்கள்.

Verse 16

विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥

விதுரர் கூறினார்: பித்ருலோகம், தேவலோகம் மற்றும் மனிதர்களின் ஆயுள் அளவை நான் தெளிவாக அறிந்தேன். இப்போது தயவுசெய்து கல்பத்தின் எல்லைக்கு அப்பாற்பட்ட மிகப் பண்டிதமான ஜீவராசிகளின் ஆயுள் நிலையை விளக்குங்கள்.

Verse 17

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥

ஓ மகாபாக! பகவானின் காலரூபமான நித்திய காலத்தின் இயக்கத்தை நீங்கள் அறிகிறீர். யோகத் திவ்யக் கண்களால் ஆத்மசாக்ஷாத்காரியாக உலகமெங்கும் காண்கிறீர்.

Verse 18

मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥

மைத்ரேயர் கூறினார்—ஓ விதுரா! க்ருத, த்ரேதா, த்வாபர, கலி எனும் நான்கு யுகங்களே சதுர்யுகம். இவற்றின் மொத்தம் தேவர்ஷங்களில் பன்னிரண்டு ஆயிரம் ஆண்டுகள் என நிர்ணயிக்கப்பட்டது.

Verse 19

चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥

வரிசையாக க்ருதயுகத்தில் நான்கு, த்ரேதாவில் மூன்று, த்வாபரத்தில் இரண்டு, கலியில் ஒன்று—ஆயிரங்களின் எண்ணிக்கை; நூறுகள் அதற்கு இரட்டிப்பு. ஆகவே க்ருதம் 4800, த்ரேதா 3600, த்வாபரம் 2400, கலி 1200 தேவர்ஷங்கள்.

Verse 20

सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥

ஒவ்வொரு யுகத்திற்கும் முன்-பின் உள்ள மாற்றுக் காலங்கள், முன் கூறியபடி சில நூறு ஆண்டுகள், அறிந்த ஜோதிடர்கள் ‘யுக-சந்த்யா’ என அழைப்பர். அந்தக் காலங்களில் பல்வேறு தர்மச் செயல்கள் நடைபெறும்.

Verse 21

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥

ஓ விதுரா! க்ருதயுகத்தில் தர்மம் நான்கு பாதங்களுடன் மனிதர்களிடையே முழுமையாக நிலைத்தது; ஆனால் பிற யுகங்களில் அதர்மம் வளர வளர தர்மம் ஒவ்வொரு பாதமாகக் குறைந்து போகிறது.

Verse 22

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥

திரிலோகங்கள் (ஸ்வர்க, மர்த்திய, பாதாள) என்பவற்றுக்கு அப்பால் பிரம்மலோகத்தில் நான்கு யுகங்களின் ஆயிரமடங்கு பிரம்மாவின் ஒரு நாள். அதே அளவு காலமே பிரம்மராத்திரி; அப்போது உலகஸ்ருஷ்டிகரன் கண் மூடி நித்திரை செய்கிறான்.

Verse 23

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥

பிரம்மராத்திரி முடிந்த பின் பிரம்மதினத்தில் லோககல்பம் தொடங்குகிறது; பிரம்மனுடைய பகவத் தினத்தில் தொடர்ச்சியாக பதினான்கு மனுக்கள் தத்தம் காலத்தை அனுபவிக்கும் வரை அது நிலைத்திருக்கும்.

Verse 24

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥

ஒவ்வொரு மனுவும் தன் தன் காலத்தை அனுபவிக்கிறான்—நான்கு யுகங்களின் எழுபத்தொன்று சுழற்சிகளை விடச் சிறிது அதிகமாக.

Verse 25

मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥

ஒவ்வொரு மன்வந்தர முடிவிற்குப் பின் அடுத்த மனு வரிசையாக வருகிறான்; அவனுடன் பல லோகங்களை ஆளும் அவன் வம்சத்தாரும் வருகின்றனர். ஆனால் சப்தரிஷிகள், இந்திரன் முதலான தேவர்கள் மற்றும் அவர்களது अनुசரர்கள்—கந்தர்வர் முதலியோர்—மனுவுடன் ஒரே நேரத்தில் தோன்றுகின்றனர்.

Verse 26

एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्‌नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥

இது பிரம்மாவின் நாளில் நிகழும் தினந்தோறும் சிருஷ்டி; இதில் திரிலோகங்கள் (ஸ்வர்க, மர்த்திய, பாதாள) சுழல்கின்றன. இங்கேயே திரியக் (விலங்குகள்), மனிதர், பித்ருக்கள், தேவர்கள் தங்கள் கர்மத்தின்படி தோன்றி மறைகின்றனர்.

Verse 27

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥

ஒவ்வொரு மன்வந்தரத்திலும் பகவான் தம் உள்சக்தியை வெளிப்படுத்தி மனு முதலிய வடிவங்களில் அவதரித்து, வெளிப்பட்ட பராக்கிரமத்தால் இவ்வுலகை காக்கிறார்।

Verse 28

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥

நாளின் முடிவில் தமோகுணத்தின் சிறு பகுதி தாக்கத்தால் பிரபஞ்சத்தின் வலிமையான இயக்கம் அடக்கப்படுகிறது; காலத்தின் ஆட்சியால் எண்ணற்ற ஜீவர்கள் அந்த லயத்தில் லீனமாய், அனைத்தும் மௌனமாகிறது।

Verse 29

तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥

பிரம்மாவின் இரவு வந்தபோது, பூர் முதலிய மூன்று உலகங்களும் பார்வைக்கு அப்பாற்பட்டு மறைந்து விடுகின்றன; சாதாரண இரவில் போல சூரிய-சந்திர ஒளியும் மங்குகிறது।

Verse 30

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥

சங்கர்ஷணனின் வாயிலிருந்து எழும் அக்கினிசக்தியால் கீழுள்ள மூன்று உலகங்களும் எரியத் தொடங்கும் போது, அந்தக் கடும் வெப்பத்தால் துன்புற்ற ப்ருகு முதலிய மகர்லோக முனிவர்கள் ஜனலோகத்திற்குச் செல்கின்றனர்।

Verse 31

तावत्‍त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥

பிரளயத்தின் தொடக்கத்தில் கல்பாந்தத்தில் பெருகிய கடல்கள் உடனே பொங்கி மூவுலகையும் மூழ்கடிக்கின்றன; கடும் புயலால் தூண்டப்பட்ட கொடூர அலைகள் கணநேரத்தில் அனைத்தையும் நீர்மயமாக்குகின்றன।

Verse 32

अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥

அனந்தன் ஆசனமாகிய அனந்தசயனத்தில் நீரில் திருமால் ஹரி யோகநித்திரையில் கண்கள் மூடி பள்ளிகொள்கிறார். ஜனலோக வாசிகள் கைகூப்பி அவரைப் புகழ்ந்து துதிக்கின்றனர்.

Verse 33

एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥

இவ்வாறு காலத்தின் ஓட்டத்தால் குறிக்கப்படும் பகல்-இரவு தொடரில் எல்லா ஜீவர்களின் ஆயுள் சுருங்குகிறது. பிரம்மா முதலியோருக்கும், லோகக் கால அளவின்படி, பரம ஆயுள் நூறு ஆண்டுகளே.

Verse 34

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥

பிரம்மாவின் நூறு ஆண்டுக் கால ஆயுள் இரண்டு பகுதிகளாகப் பிரிக்கப்படுகிறது—முதல் பரார்த்தம், இரண்டாம் பரார்த்தம். முதல் பகுதி கடந்துவிட்டது; இரண்டாம் பகுதி இப்போது நடைபெறுகிறது.

Verse 35

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥

முதல் பரார்த்தத்தின் தொடக்கத்தில் ‘பிராஹ்ம-கல்பம்’ எனும் மகாகல்பம் நிகழ்ந்தது; அதில் பிரம்மா தோன்றினார். அதே சமயத்தில் வேதங்கள் ‘சப்த-பிரம்மம்’ எனும் வடிவில் பிரம்மாவுடன் ஒருங்கே வெளிப்பட்டன என்று அறிஞர்கள் கூறுவர்.

Verse 36

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥

அதே பிராஹ்ம-கல்பத்தின் முடிவில் ‘பாத்ம-கல்பம்’ ஏற்பட்டது என்று கூறுவர். அந்தக் கல்பத்தில் ஹரியின் நாபி-சரஸின் நீர்த்தேக்கத்திலிருந்து உலகத் தாமரை, லோகபத்மம், மலர்ந்தது.

Verse 37

अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥

ஓ பாரத வம்சத்தாரே! இது பிரம்மாவின் ஆயுளின் இரண்டாம் பரார்த்தத்திலும் கூறப்படும் கல்பம்; அதில் ஹரி வராக (பன்றி) அவதாரமாகத் தோன்றியதால் ‘வராஹ கல்பம்’ எனப் புகழ்பெற்றது.

Verse 38

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥

‘இரு-பரார்த்தம்’ எனப்படும் இந்த கால அளவு, அவ்யக்தன், அனந்தன், அனாதி, உலகின் ஆத்மாவான பரமபுருஷனுக்கு ஒரு நிமிஷம் போலவே கணிக்கப்படுகிறது.

Verse 39

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥

இந்த நித்திய காலம் அணுவிலிருந்து பிரம்மாவின் ஆயுளின் இரு-பரார்த்த முடிவுவரை எல்லா அளவுகளையும் ஆள்கிறது; ஆயினும் அது பரமப் பிரபுவின் கட்டுப்பாட்டிலேயே உள்ளது. காலம் உடல்-அஹங்காரம் கொண்டவர்களை மட்டுமே, சத்தியலோகம் முதலான உயருலகங்கள்வரை, அடக்க முடியும்.

Verse 40

विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥

எட்டு பௌதிகத் தத்துவங்களின் மாற்றங்களால் அமைந்து, ‘விசேஷ’ முதலான உறைகளால் சூழப்பட்ட இந்த அண்டக் கோசம் வெளிப்புறமாக ஐம்பது கோடி யோஜனை அளவு விரிந்துள்ளது.

Verse 41

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥

அங்கு ஒவ்வொரு உறையும் முந்தையதை விட பத்து மடங்கு தடிமனாக உள்ளது; மேலும் உள்ளே அடங்கிய கோடிக்கணக்கான அண்டக் கூட்டங்கள், ஒரு மாபெரும் தொகுப்பில் அணுக்கள் போலத் தோன்றுகின்றன.

Verse 42

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥

ஆகையால் பரம புருஷோத்தமனான ஸ்ரீகிருஷ்ணரே எல்லாக் காரணங்களுக்கும் ஆதிகாரணம் எனப் புகழப்படுகிறார். எனவே விஷ்ணுவின் பரம தாமம் சந்தேகமின்றி நித்தியம்; அது எல்லாப் பிரகடனங்களின் மூலமான மகாவிஷ்ணுவின் தாமமுமாகும்.