Adhyaya 31
The Disappearance of Lord Śrī Kṛṣṇa and the Aftermath in Dvārakā
பிரபாச நிகழ்வுகளுக்குப் பின் வ்ருஷ்ணிகள் அழிந்ததும், பிரம்மா, சிவன், இந்திரன், ரிஷிகள், பித்ருக்கள், சித்தர்கள், கந்தர்வர்கள் முதலிய தேவர்கள், பகவான் தம் ஸ்வதாமத்திற்குத் திரும்பும் தரிசனத்திற்காகக் கூடுகின்றனர். அவர்கள் ஷௌரியின் பிறப்பும் செயல்களும் போற்றி, விமானங்களிலிருந்து மலர்மழை பொழிகின்றனர். கிருஷ்ணன் தேவர்களை (தன் சக்த்யாவேச/அம்ச ரூபங்களை) நோக்கி தாமரைநயன்களை மூடி, யோகத்தின் ‘ஆக்நேயீ’ தேகதாஹம் செய்யாமல், தன் வெளிப்பட்ட லீலாவிக்ரஹத்தைச் சுருக்கி ஸ்வதாமத்தில் பிரவேசிக்கிறார்; அவருடன் சத்தியம், தர்மம், நம்பிக்கை, கீர்த்தி, ஸ்ரீ-சௌந்தர்யமும் பின்தொடர்கின்றன; துந்துபிகள் முழங்க, மலர்கள் பொழிகின்றன. பெரும்பாலான தேவர்கள் அவரது இயக்கத்தை அறிய இயலாது—அது அவரது அசிந்த்ய சக்தியை வெளிப்படுத்துகிறது; பிரம்மா-சிவன் சிறிதளவு உணர்ந்து யோகமாயையைப் புகழ்கின்றனர். சுகதேவர் பரீக்ஷித்திடம்—பகவானின் அவதாரம்-திரோபாவம் மானுட மரணம் அல்ல; மாயைபோன்ற நாடக லீலையே என்று தெளிவுபடுத்துகிறார். தாருகன் த்வாரகை வந்து வ்ருஷ்ணிநாச செய்தியைச் சொல்ல, நகரம் துயரில் மூழ்குகிறது; தேவகி, ரோஹிணி, வசுதேவர் மயங்கி பின்னர் தேகம் நீக்குகின்றனர்; யாதவப் பெண்களும் கிருஷ்ணராணிகளும் சிதாக்னியில் பிரவேசிக்கின்றனர். அர்ஜுனன் இறுதிச்சடங்குகளைச் செய்து மீதமுள்ளவர்களை இந்திரப்ரஸ்தத்துக்கு அழைத்து, வஜ்ரனை நிறுவுகிறான்; கடல் த்வாரகையை மூழ்கடிக்கிறது, ஆனால் பகவானின் அரண்மனை காக்கப்படுகிறது. இறுதியில் காலை நினைவு-கீர்த்தனம் விதிக்கப்படுகிறது—இந்த லீலைகளை நினைதல் பரமபதமும் பிரேமபக்தியும் அளிக்கும் நேரடி வழி; கதை வம்சத் தொடர்ச்சியும் கலியுகப் போக்கும் நோக்கி நகர்கிறது।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भव: । महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनय: सप्रजेश्वरा: ॥ १ ॥
ஸ்ரீசுகதேவ கோஸ்வாமி கூறினார்—அப்போது பிரபாசத்திற்கு பிரம்மா வந்தார்; அவருடன் பவனீ தேவியுடன் கூடிய பவன் (சிவன்) வந்தார். இந்திரன் முதலான தேவர்கள், மேலும் பிரஜாபதிகளுடன் கூடிய முனிவர்கள் அனைவரும் வந்தனர்.
Verse 2
पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
பித்ருக்கள், சித்தர்கள், கந்தர்வர்கள், வித்யாதரர்கள், மகோரகர்கள்; மேலும் சாரணர்கள், யக்ஷர்கள், ராக்ஷசர்கள், கின்னரர்கள், அப்ஸரஸ்கள் மற்றும் கருடரின் உறவினரும் வந்தனர். பரமபுருஷனான பகவானின் புறப்பாட்டைக் காண மிகுந்த ஆவலுடன், வருகையில் ஷௌரி (ஸ்ரீகிருஷ்ணர்) அவர்களின் பிறப்பையும் செயல்களையும் பாடி புகழ்ந்தனர்.
Verse 3
पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
பித்ருக்கள், சித்தர்கள், கந்தர்வர்கள், வித்யாதரர்கள், மகோரகர்கள்; மேலும் சாரணர்கள், யக்ஷர்கள், ராக்ஷசர்கள், கின்னரர்கள், அப்ஸரஸ்கள் மற்றும் கருடரின் உறவினரும் வந்தனர். பரமபுருஷனான பகவானின் புறப்பாட்டைக் காண மிகுந்த ஆவலுடன், வருகையில் ஷௌரி (ஸ்ரீகிருஷ்ணர்) அவர்களின் பிறப்பையும் செயல்களையும் பாடி புகழ்ந்தனர்.
Verse 4
ववृषु: पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभ: । कुर्वन्त: सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युता: ॥ ४ ॥
அரசே, பல விமானங்களால் வானத்தை நிரப்பி, பரம பக்தியுடன் அவர்கள் மலர்மழையைப் பொழிந்தனர்.
Verse 5
भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभु: । संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५ ॥
அனைத்திற்கும் அதிபதியான பகவான், பிதாமகன் பிரம்மாவையும் பிற தேவர்களையும்—அவை தம் சக்திமிகு விபூதிகளே—கண்டு, தம் மனத்தைத் தம்முள்ளே நிலைநிறுத்தி தாமரைநேத்திரங்களை மூடினார்।
Verse 6
लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् । योगधारणयाग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥
உலகமெல்லாம் கவரும் தம் திவ்யத் திருமேனியை—தியான-தாரணைக்கு மங்களமானதை—யோகத்தின் ஆக்நேயி தாரணையால் எரிக்காமல், பகவான் கிருஷ்ணர் தம் சொந்த தாமத்தில் புகுந்தார்।
Verse 7
दिवि दुन्दुभयो नेदु: पेतु: सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमे: कीर्ति: श्रीश्चानु तं ययु: ॥ ७ ॥
ஸ்ரீகிருஷ்ணர் பூமியை விட்டு நீங்கியவுடன், சத்தியம், தர்மம், திடநம்பிக்கை, புகழ், அழகு/ஸ்ரீ (லக்ஷ்மி) ஆகியவை உடனே அவரைத் தொடர்ந்து சென்றன. விண்ணில் துந்துபிகள் முழங்க, மலர்கள் மழையென பொழிந்தன।
Verse 8
देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्चातिविस्मिता: ॥ ८ ॥
பிரம்மா முதலிய பெரும்பாலான தேவர்கள் மற்றும் உயர்ந்தோர், கிருஷ்ணரின் இயக்கம் வெளிப்படாததால், அவர் தம் சொந்த தாமத்தில் புகுவதைக் காணவில்லை; ஆனால் சிலர் மட்டும் கண்டனர், அவர்கள் மிகுந்த வியப்பில் ஆழ்ந்தனர்।
Verse 9
सौदामन्या यथाक्लाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतै: ॥ ९ ॥
மேகமண்டலத்தை விட்டு பாயும் மின்னலின் பாதையை சாதாரண மனிதர் அறிய முடியாததுபோல், கிருஷ்ணர் தம் தாமத்திற்குத் திரும்பிய இயக்கத்தையும் தேவர்கள் கண்டறிய இயலவில்லை।
Verse 10
ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरे: । विस्मितास्तां प्रशंसन्त: स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥
பிரம்மா, ருத்ரன் முதலிய தேவர்கள் ஹரியின் யோககதியைப் பார்த்து வியந்தனர். அவர்கள் ஆண்டவரின் மாயாசக்தியைப் புகழ்ந்து தத்தம் லோகங்களுக்கு மீண்டனர்.
Verse 11
राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्ममहिनोपरत: स आस्ते ॥ ११ ॥
அரசே, பரம்பொருளின் அவதாரமும் மறைவும் உடலுடைய ஜீவரைப் போலத் தோன்றினாலும், அது நடிகனின் நடிப்பைப் போன்ற மாயையின் விளையாட்டே. அவர் உலகை உருவாக்கி அதில் புகுந்து சிலகாலம் லீலை செய்து, இறுதியில் அதைச் சுருக்கி தன் சுயமகிமையில் நிலைத்திருப்பார்.
Verse 12
मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणद: परमास्त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीश: किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥
யமலோகத்திற்கு எடுத்துச் செல்லப்பட்ட தன் குருபுத்திரனை அதே உடலுடன் மீட்டவர், சரணதாதாவாக அஸ்வத்தாமாவின் பிரம்மாஸ்திரத்தால் எரிந்த உன்னையும் காத்தவர்—மரணதூதர்களுக்கும் அந்தகனுக்கும் அந்தகனான சிவனையும் போரில் வென்றவர்—வேடன் ஜராவை மனித உடலோடு நேரே வைகுண்டத்துக்கு அனுப்பியவர்—அத்தகைய கண்ணன் தன் சுயத்தை காக்க இயலாதா?
Verse 13
तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये- ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥
அனந்த சக்திகளை உடைய ஸ்ரீகிருஷ்ணன் எண்ணற்ற ஜீவர்களின் படைப்பு, நிலை, அழிவு ஆகியவற்றின் ஒரே காரணனாக இருந்தாலும், இவ்வுலகில் தன் திருமேனியை மேலும் வைத்திருக்க விரும்பவில்லை. இவ்வாறு அவர் ஆத்மநிஷ்டர்களின் பரமகதியை வெளிப்படுத்தி, மর্ত்ய உலகம் இயல்பாகவே சாரமற்றது என்பதையும் காட்டினார்.
Verse 14
य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । प्रयत: कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४ ॥
எவர் தினமும் காலையில் எழுந்து கவனத்துடன் பக்தியால் ஸ்ரீகிருஷ்ணனின் பரம பதவியை—அவரின் திவ்யப் பிரயாணமும் ச்வதாமப் பிரவேசமும்—கீர்த்தனம் செய்கிறாரோ, அவர் நிச்சயமாக அதே ஒப்பற்ற பரமகதியை அடைவார்.
Verse 15
दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयो: । पतित्वा चरणावस्रैर्न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युत: ॥ १५ ॥
தாருகன் துவாரகை வந்து வாசுதேவர், உக்ரசேனர் திருவடிகளில் விழுந்து, ஸ்ரீகிருஷ்ணன் பிரிவால் புலம்பி கண்ணீரால் அவர்களின் பாதங்களை நனைத்தான்।
Verse 16
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
அரசே! தாருகன் வृष்ணிகளின் முழுமையான அழிவை விவரித்தான். அதை கேட்ட மக்கள் உள்ளம் கலங்கி, துயரால் மயங்கி நின்றனர்।
Verse 17
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
ஸ்ரீகிருஷ்ணன் பிரிவால் துடித்த அவர்கள், தங்கள் உறவினர் உயிரற்றுக் கிடந்த இடத்துக்கு விரைந்து சென்றனர்; துயரால் தங்கள் முகங்களைத் தாங்களே அடித்துக்கொண்டே சென்றனர்।
Verse 18
देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ । कृष्णरामावपश्यन्त: शोकार्ता विजहु: स्मृतिम् ॥ १८ ॥
தேவகி, ரோஹிணி, வாசுதேவர் தங்கள் மகன்கள் ஸ்ரீகிருஷ்ணன், பலராமன் காணாமல் துயரால் மயங்கி நினைவு இழந்தனர்।
Verse 19
प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुरा: । उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहु: स्त्रिय: ॥ १९ ॥
பகவானின் பிரிவால் துயருற்று அங்கேயே அவருடைய பெற்றோர் உயிர் துறந்தனர். அன்பு பரீக்ஷித்தே! பின்னர் யாதவர்களின் மனைவியர் தங்கள் இறந்த கணவர்களை அணைத்து சிதைகளில் ஏறினர்।
Verse 20
रामपत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरे: स्नुषा: । कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिका: ॥ २० ॥
பலராமரின் மனைவியர் அவரது உடலை அணைத்தபடியே சிதைஅக்னியில் புகுந்தனர். வசுதேவரின் மனைவியரும் அவரது தகனஅக்னியில் சென்று அவரது அங்கங்களைத் தழுவினர். ஹரியின் மருமகள்கள்—பிரத்யும்னன் முதலிய கணவர்களின்—தத்தம் கணவர்களின் சிதைகளில் புகுந்தனர். மேலும் ஸ்ரீகிருஷ்ணரின் ருக்மிணி முதலிய மனைவியர், மனம் முழுதும் அவரில் லயித்தவர்கள், அவரது அக்னியில் லயமடைந்தனர்.
Verse 21
अर्जुन: प्रेयस: सख्यु: कृष्णस्य विरहातुर: । आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतै: सदुक्तिभि: ॥ २१ ॥
அன்பிற்குரிய நண்பன் ஸ்ரீகிருஷ்ணரின் பிரிவால் அர்ஜுனன் மிகுந்த துயருற்றான்; ஆனால் பகவான் அவனுக்குப் பாடிய தெய்வீக உபதேசவாக்குகளை நினைத்து தன்னைத் தானே ஆறுதல் செய்தான்.
Verse 22
बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुन: साम्परायिकम् । हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वश: ॥ २२ ॥
குலத்தில் ஆண் வாரிசு எவரும் எஞ்சாத இறந்தவர்களுக்காக அர்ஜுனன் முறையாக இறுதிச்சடங்குகளை நடத்தச் செய்தான். யாதவர்களுக்கான தேவையான கர்மங்களை ஒவ்வொருவருக்கும் வரிசையாகச் சரிவர நிறைவேற்றினான்.
Verse 23
द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ॥ २३ ॥
மகாராஜா! பகவான் ஹரி த்வாரகையை விட்டு நீங்கியவுடனே கடல் ஒரு கணத்தில் எல்லாத் திசைகளிலும் நகரை மூழ்கடித்தது; ஸ்ரீபகவானின் அரண்மனை-ஆலயத்தை மட்டும் விலக்கி.
Verse 24
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदन: । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥
பகவான் மதுசூதனன் த்வாரகையில் நித்தமும் சன்னிதியாக இருக்கிறார். அது எல்லா மங்களங்களிலும் பரம மங்களமான தலம்; அதை நினைத்தாலே எல்லா அசுத்தமும் அசுபமும் அழிகிறது.
Verse 25
स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जय: । इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५ ॥
தனஞ்சயன் அர்ஜுனன் யாதவ குலத்தில் மீந்த பெண்கள், குழந்தைகள், முதியவர்களை அழைத்து இந்திரப்ரஸ்தத்திற்குச் சென்று அங்கே வஜ்ரனை யாதவர்களின் அரசனாக அபிஷேகம் செய்தான்।
Verse 26
श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहा: । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मु: सर्वे महापथम् ॥ २६ ॥
அரசே, அர்ஜுனனிடமிருந்து தங்கள் நண்பன் கொல்லப்பட்ட செய்தியை கேட்ட உங்கள் பிதாமகர்கள், உங்களை வம்சத்தைத் தாங்குபவனாக நிறுவி, அனைவரும் மகாபதம்—இவ்வுலகை விட்டு செல்லும் தயாரிப்பிற்காக—புறப்பட்டனர்।
Verse 27
य एतद् देवदेवस्य विष्णो: कर्माणि जन्म च । कीर्तयेच्छ्रद्धया मर्त्य: सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ २७ ॥
தேவர்களின் தேவனான விஷ்ணுவின் அவதாரங்களையும் செயல்களையும் நம்பிக்கையுடன் கீர்த்திக்கும் மனிதன் எல்லாப் பாவங்களிலிருந்தும் விடுதலை பெறுவான்।
Verse 28
इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥ कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
இவ்வாறு பகவான் ஹரி ஸ்ரீகிருஷ்ணனின் மனம்கவரும் அவதாரப் பராக்கிரமங்களும், அமைதியளிக்கும் பாலலீலைகளும் ஸ்ரீமத் பாகவதத்திலும் பிற சாஸ்திரங்களிலும் சொல்லப்பட்டுள்ளன. இவற்றை தெளிவாகப் பாடி நினைவுகூரும் மனிதன் பரமஹம்சர்களின் இலக்கான ஸ்ரீகிருஷ்ணனின் பரம பக்தியை அடைவான். அரசே, கலியுகம் குற்றங்களின் களஞ்சியமாயினும் ஒரு மகத்தான நன்மை உண்டு—கிருஷ்ண கீர்த்தனத்தினாலேயே பற்றற்றவனாகி பரம நிலையை அடைவான்।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Kṛṣṇa’s body is fully transcendental (sac-cid-ānanda) and the shelter of all worlds; therefore He does not require any yogic process to ‘dispose’ of a material body. His withdrawal is a līlā revealing His absolute independence (svātantrya) and the supremacy of His own abode.
Śukadeva explains that His appearance and disappearance resemble those of embodied beings only externally; they are a staged enactment by His yogamāyā, like an actor’s performance. The Lord remains situated in His own transcendental glory, unaffected by material time and decay.
Most devas, though exalted, could not perceive His precise movement because He did not reveal it; His passage is compared to a lightning bolt’s untraceable path. Brahmā and Śiva partially discerned the working of His mystic power, highlighting gradations of cosmic knowledge beneath the Supreme.
Dvārakā’s submergence signals nirodha at the level of the Lord’s manifest city—His visible līlā-space withdraws from mundane access once His purpose is complete. Yet the chapter also states the Lord is eternally present in Dvārakā, and remembrance of it destroys contamination, preserving its transcendental status.
Because śravaṇa and kīrtana of Bhagavān’s līlā invoke direct sambandha with Him; devotion (bhakti) is not limited by physical proximity. The chapter frames faithful, regular glorification—especially early-morning remembrance—as a sādhana that culminates in the supreme abode and loving service (prema-bhakti).