Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
உத்தவருக்கு ஸ்ரீகிருஷ்ணரின் ஒழுங்கான உபதேசம் தொடர்கிறது. இவ்வத்யாயத்தில் பேத‑ப்ரமத்தை நீக்க சாங்க்ய முறையில் ஸ்ருஷ்டி‑ப்ரளய விவேகம் கூறப்படுகிறது. வெளிப்பாட்டுக்கு முன் த்ரஷ்டா‑த்ருஷ்யம் ஒரே பரப்ரஹ்மத்தில் அபேதம்; லீலைக்கும் ஜீவர்களின் போகவேட்கைக்கும் பொருட்டு அதே பரதத்துவம் பிரக்ருதி, ஜீவன் எனப் பிரிவுபோல் தோன்றுகிறது. பகவத் நோக்கால் குணங்கள் கலங்கி சூத்ர/மஹத், அஹங்காரம், தன்மாத்திரைகள், ஸ்தூல பூதங்கள், இந்திரியங்கள் மற்றும் அவற்றின் அதிதேவதைகள் வெளிப்பட்டு பிரபஞ்ச அண்டம் உருவாகிறது; பின்னர் பிரம்மா லோகங்களும் கதிகளும் உடைய இரண்டாம் ஸ்ருஷ்டியை செய்கிறார். தொடர்ந்து நிரோதத்தில் உடலும் உலகமும் படிப்படியாக பூதங்கள், குணங்கள், தேவதைகள், மனம், அஹங்காரம், அவ்யக்த பிரக்ருதி, காலம், மஹாபுருஷன் ஆகியவற்றில் லயித்து இறுதியில் பரமாத்மா மட்டுமே நிலைகொள்கிறான். இந்த ஞானம் சூரியோதயம்போல் அறியாமை இருளை அகற்றி, இருமை மீண்டும் புகாதபடி காக்கி, நிலையான பக்தி‑சந்தேகநிவாரணத்திற்கு வழி காட்டுகிறது।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
ஸ்ரீபகவான் கூறினார்—இப்போது முன்னோர் உறுதியாக நிறுவிய சாங்க்ய ஞானத்தை உனக்குச் சொல்கிறேன். அதை அறிந்தவன் உடனே பொருள்-இருமை என்ற கற்பனை மயக்கத்தை விட்டு விடுவான்.
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
ஆரம்பத்தில் க்ருதயுகத்தில்—அனைவரும் ஆன்ம விவேகத்தில் தேர்ந்திருந்தபோது—மேலும் அதற்கு முன் பிரளய காலத்திலும், ஞானமும் ஞேயமும் ஒன்றே; வேறுபாடற்றதாக இருந்தது. காண்பவன் காணப்படுவதிலிருந்து வேறல்லாமல் தனித்தே நிலைத்தான்.
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
அந்த பரம சத்தியம் மாயையின் பலனுருவாக வெளிப்பட்டாலும் இருமையற்றது; வாக்கும் மனமும் எட்டாதது, மகத்தானது; அது இரண்டாகப் பிரிந்தது—பிரகிருதி மற்றும் ஜீவர்கள், அவளின் வெளிப்பாடுகளை அனுபவிக்க விரும்புவோர்।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
இவ்விரண்டில் ஒன்று பிரகிருதி; அது நுண்காரணங்களையும் வெளிப்பட்ட காரியங்களையும் இரண்டையும் தன்னுள் கொண்டது. மற்றொன்று அறிவுச் சுவைபுடைய புருஷன் (ஜீவன்); அவனே அனுபவிப்பவன் என அழைக்கப்படுகிறான்।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
என் நோக்கால் பிரகிருதி கலங்கியபோது, புருஷன் (ஜீவன்) அனுமதியுடனும், பிரகிருதியின் மூன்று குணங்கள்—தமஸ், ரஜஸ், சத்த்வம்—வெளிப்பட்டன; கட்டுண்ட ஜீவர்களின் மீதமுள்ள ஆசைகளை நிறைவேற்றவே।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
அக்குணங்களிலிருந்து சூத்திரம் (பிரதானம்) தோன்றியது; அதனுடன் மகத்-தத்துவமும் இணைந்தது. பின்னர் மகத்-தத்துவம் மாற்றமடைந்தபோது அஹங்காரம் பிறந்தது; அது ஜீவர்களின் மயக்கத்திற்குக் காரணம்.
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
தன்மாத்திரைகள், இந்திரியங்கள், மனம் ஆகியவற்றிற்குக் காரணமான அஹங்காரம், சித்-அசித் இரண்டையும் தாங்கி மூன்று வகையாக வெளிப்படுகிறது: வைகாரிக (சாத்த்விக), தைஜஸ (ராஜஸ), தாமஸ.
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
தமோகுண அஹங்காரத்திலிருந்து தன்மாத்திரைகள் தோன்றி, அவற்றிலிருந்து ஸ்தூல பூதங்கள் உருவானன. ரஜோகுண அஹங்காரத்திலிருந்து இந்திரியங்கள் வெளிப்பட்டன; சத்த்வகுண (வைக்ருத) அஹங்காரத்திலிருந்து பதினொன்று தேவர்கள் தோன்றினர்.
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
என் தூண்டுதலால் இத்தத்துவங்கள் அனைத்தும் ஒழுங்காக ஒன்றுகூடி செயல்பட்டு, சேர்ந்து பிரபஞ்ச அண்டத்தை உருவாக்கின; அது என் மிகச் சிறந்த வாசஸ்தலம்.
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
காரண நீரில் மிதந்த அந்த அண்டத்தின் உள்ளே நான் தானே வெளிப்பட்டேன். என் நாபியிலிருந்து ‘விச்வ’ எனப்படும் தாமரை தோன்றி, அதிலே சுயம்பூ பிரம்மா பிறந்தார்.
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
பிரபஞ்சத்தின் ஆத்மாவான பிரம்மா, என் அருளால் ரஜோகுணம் உடையவராய் பெருந்தவம் செய்து, பூः, புவः, ஸ்வः எனும் மூன்று உலகங்களையும் அவற்றின் அதிபதி தேவர்களுடன் படைத்தார்.
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
ஸ்வர்லோகம் தேவர்களின் வாசஸ்தலமாக நிறுவப்பட்டது; புவர்லோகம் பூத-பிரேதாதிகளின் இடமாக; பூலோகம் மனிதர்கள் மற்றும் பிற மর্ত்ய ஜீவர்களின் தங்குமிடமாக அமைந்தது. விடுதலைக்காக முயலும் சித்தர்கள் இம்மூன்றையும் கடந்த உயர்நிலைக்கு உயர்த்தப்படுவர்.
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
பிரபு பிரம்மா பூமிக்குக் கீழே அசுரர்களுக்கும் நாகப் பாம்புகளுக்கும் ஒரு உலகை உருவாக்கினார். இவ்வாறு முக்குணக் கர்மங்களின் விளைவுகளுக்கேற்ப மூவுலகங்களின் எல்லா கதிகளும் அமைக்கப்பட்டன.
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
யோகம், தவம், துறவறம் ஆகியவற்றால் மகர்லோகம், ஜனோலோகம், தபோலோகம், சத்யலோகம் எனும் தூய கதிகள் அடையப்படுகின்றன; ஆனால் பக்தியோகத்தால் என் பரம தாமமே பெறப்படுகிறது.
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
காலசக்தியாகிய படைப்பாளனான நான், இந்த உலகில் கர்மத்தின் பலன்களை ஒழுங்குபடுத்தியுள்ளேன். ஆகவே குணங்களின் இந்தப் பெருநதியில் ஜீவன் சிலவேளை மேலெழுந்து, சிலவேளை மீண்டும் மூழ்குகிறான்.
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
இந்த உலகில் வெளிப்படையாக உள்ள எதுவாயினும்—சிறியது அல்லது பெரியது, மெலிந்தது அல்லது பருத்தது—அவை அனைத்தும் நிச்சயமாகப் பிரகிருதியும் புருஷனும் (ஜீவாத்மாவும்) இணைந்ததே.
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
எதற்கு எது தொடக்கமும் முடிவுமோ, அதுவே அதன் நடுவிலும் உள்ளது. மாற்றம் என்பது பயன்பாட்டிற்காக வைத்த பெயர்-வடிவம் மட்டுமே—தங்கத்தில் வளையல், காதணி; மண்ணில் குடம், தட்டு. தொடக்கத்திலும் முடிவிலும் தங்கமும் மண்ணும் தங்குவதால், நடுநிலையிலும் அவையே ஆதாரமாக நிற்கின்றன.
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
முன்னிருந்த பொருளை உபாதானமாகக் கொண்டு மற்றொரு வடிவமாக மாறுவது; அதன் ஆதியும் அந்தமும் அதே எனில் அதுவே ‘சத்தியம்’ எனப்படும்।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
அதன் உபாதானம் பிரகృతి; அதற்கு ஆதாரம் பரம புருஷன் மகாவிஷ்ணு; காலம் அதனை வெளிப்படுத்துகிறது—பிரகுதி, விஷ்ணு, காலம் இம்மூன்றும் நானே பரப்ரஹ்மம்.
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
பகவானின் நோக்கு பிரகுதியின் மீது நிலைத்திருக்கும் வரை, இந்தப் படைப்பு முன்னும் பின்னுமாக ஒழுங்கில் என்றும் நடைபெறும்; குணங்களின் மகத்தான விரிவு வெளிப்படும்।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
நானே விராட்-ரூபத்தின் ஆதாரம்; உலகங்களின் மீண்டும் மீண்டும் படைப்பு, நிலை, அழிவு மூலம் அது முடிவற்ற பல்வகைமையை வெளிப்படுத்துகிறது. ஐம்பூதங்களின் ஒருங்கிணைப்பால் அது புவனங்களுடன் சிறப்பு வடிவங்களை வெளிப்படுத்துகிறது।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
பிரளயத்தில் உயிரின் நாசமுள்ள உடல் அன்னத்தில் லயமாகிறது; அன்னம் தானியங்களில், தானியங்கள் மண்ணில், மண் நறுமணத் தன்மாத்திரையில். நறுமணம் நீரில், நீர் சுவையில், சுவை அக்னியில், அக்னி ரூபத்தில்; ரூபம் ஸ்பரிசத்தில், ஸ்பரிசம் வாயுவில், வாயு ஆகாயத்தில், ஆகாயம் சப்தத் தன்மாத்திரையில். இந்திரியங்கள் தத்தம் அதிஷ்டாத்ர தேவர்களில், அவர்கள் மனத்தில், மனம் சாத்த்விக அஹங்காரத்தில்; சப்தம் தாமச அஹங்காரத்தில், அது மகத்தத்த்வத்தில்; மகத்தத்த்வம் குணங்களில், குணங்கள் அவ்யக்தத்தில், அவ்யக்தம் காலத்தில்; காலம் மகாபுருஷனில், அந்த ஜீவ-மூலம் அஜன பரமாத்மையான என்னில் லயமாகிறது. நான் ஒருவனே தன்னிலே நிலைத்த ஆத்மா; படைப்பு-அழிவு என்மூலமே வெளிப்படும்।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
வாசனை நீரில் ஒடுங்குகிறது; நீர் அதன் தன்மையான சுவையில் ஒடுங்குகிறது. சுவை நெருப்பில் ஒடுங்குகிறது; நெருப்பு உருவத்தில் ஒடுங்குகிறது.
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
உருவம் காற்றில் ஒடுங்குகிறது; காற்று தொடு உணர்வில் ஒடுங்குகிறது. தொடு உணர்வு ஆகாயத்தில் ஒடுங்குகிறது; ஆகாயம் ஒலியில் ஒடுங்குகிறது. புலன்கள் தத்தம் மூலங்களில் ஒடுங்குகின்றன.
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
மென்மையானவரே! புலன்களின் மூலங்கள் மனத்தில் (சாத்வீக அகங்காரம்) ஒடுங்குகின்றன. ஒலி தாமஸ அகங்காரத்தில் ஒடுங்குகிறது; அந்த அகங்காரம் மஹத் தத்துவத்தில் ஒடுங்குகிறது.
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
அந்த மஹத் தத்துவம் முக்குணங்களில் ஒடுங்குகிறது. அக்குணங்கள் அவ்யக்தத்தில் (தோற்றமில்லாத இயற்கையில்) ஒடுங்குகின்றன. அந்த அவ்யக்தம் அழிவற்ற காலத்தில் ஒடுங்குகிறது.
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
காலம் மாயாமயமான ஜீவனிடம் (மகாபுருஷனிடம்) ஒடுங்குகிறது. அந்த ஜீவன் பிறப்பற்ற என்னிடம் (பரமாத்மாவிடம்) ஒடுங்குகிறான். இறுதியில் ஆத்மா மட்டுமே எஞ்சி, தன்னுள் நிலைத்திருக்கிறது.
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
வானத்தின் இருள் சூரியோதயத்தால் நீங்குவது போல, பிரளயத் தத்துவ அறிவு தீவிர சாதகனின் மனத்தில் உள்ள இருமை மாயையை அகற்றுகிறது. மாயை எப்படியாவது இதயத்தில் புகுந்தாலும் அங்கே நிலைக்க முடியாது.
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
பரமும் அபரமும் அனைத்தையும் தெளிவாகக் காணும் நான், படைப்பு–பிரளயத்தை அனுலோமம்–பிரதிலோமம் என அறிவியல் முறையில் ஆராய்ந்து உரைத்த இந்த சாங்க்ய விதி, சந்தேகக் கட்டை அறுத்து மயக்கத்தை அழிக்கிறது.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).