Adhyaya 32
Gopī-gīta Aftermath: Kṛṣṇa Returns and Explains Divine Non-Reciprocation (Rāsa-līlā Dialogue)
கோபிகளின் விரஹ-கீதத்திற்குப் பின் ஸ்ரீகிருஷ்ணன் புன்னகையுடன் மீண்டும் தோன்றி, அவர்களின் உயிர்மூச்சை மீட்டுத் தந்து விரஹ வேதனையை நீக்கினார். கோபிகள் சேவை, அணைப்பு, மானக் கோபம், யோகத் தியானம் போன்ற உள்ள்முக லயிப்பு என பல்வேறு பாவங்களை வெளிப்படுத்தினாலும், ஒரேகாந்த பக்தி நிலைத்தது. கிருஷ்ணன் அவர்களை நிலவொளியில் காலிந்தி கரைக்கு அழைத்துச் சென்றான்; மணமிகு தென்றல், மென்மையான மணல், சரத் நிலவொளி ரசத்தை உயர்த்தின. சக்திகளால் சூழப்பட்ட பரமாத்மா போல அவர் நடுவில் அமர்ந்து பூஜிக்கப்பட, இன்னும் காயமுற்ற கோபிகள் காதலில் பரஸ்பரப் பிரதிபலிப்பு நியாயத்தை கேட்டனர்—யார் பதிலளிக்கிறார்கள், யார் நிஷ்காமமாக நேசிக்கிறார்கள், யார் யாரையும் நேசிக்கவில்லை? கிருஷ்ணன் சுயநல நட்பு, இயல்பான கருணை, மேலும் தன்னிறைவு/பொறாமை காரணமான பதிலளிக்காமை ஆகியவற்றை வேறுபடுத்தி, தன் தாமதம் பக்தியை தீவிரப்படுத்தவே என்றான். இறுதியில் கோபிகளின் நிர்மல சேவைக்குக் கடன் திருப்ப இயலாது என அறிவித்து, ராசலீலையில் பிரேமமே பரம தர்மம் என நிறுவினான்.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति गोप्य: प्रगायन्त्य: प्रलपन्त्यश्च चित्रधा । रुरुदु: सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १ ॥
ஸ்ரீசுகர் கூறினார்: அரசே, கோபியர் பல இனிய முறைகளில் பாடியும் மனம் உருகப் பேசியும், ஸ்ரீகிருஷ்ண தரிசன ஆசையால் உயர்ந்த குரலில் அழுதனர்।
Verse 2
तासामाविरभूच्छौरि: स्मयमानमुखाम्बुज: । पीताम्बरधर: स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथ: ॥ २ ॥
அப்போது சௌரி ஸ்ரீகிருஷ்ணன், புன்னகை பொலியும் தாமரை முகத்துடன், மஞ்சள் ஆடை அணிந்து, மாலை சூடி, கோபியர்முன் தோன்றினார்—காமதேவனையும் மயக்கும் மயக்கன் போல.
Verse 3
तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबला: । उत्तस्थुर्युगपत् सर्वास्तन्व: प्राणमिवागतम् ॥ ३ ॥
மிகப் பிரியமான கிருஷ்ணன் வந்ததைப் பார்த்ததும், அன்பால் மலர்ந்த கண்களுடன் அந்த கோபியர் அனைவரும் ஒரே நேரத்தில் எழுந்தனர்; உடலுக்கு உயிர் மீண்டும் வந்ததுபோல்.
Verse 4
काचित् कराम्बुजं शौरेर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा । काचिद् दधार तद्बाहुमंसे चन्दनभूषितम् ॥ ४ ॥
ஒரு கோபி மகிழ்ச்சியுடன் சௌரியின் தாமரை கைையை கூப்பிய கரங்களில் தாங்கினாள்; இன்னொரு கோபி சந்தனம் பூசப்பட்ட அவரது புயத்தைத் தன் தோளில் வைத்தாள்।
Verse 5
काचिदञ्जलिनागृह्णात्तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात् ॥ ५ ॥
ஒரு மெலிந்த கோபி பக்தியுடன் கூப்பிய கரங்களில் அவர் மென்ற தாம்பூலத்தை ஏற்றாள்; இன்னொரு கோபி ஆசைத் தீயால் தகித்தவளாய் அவரது தாமரை பாதங்களைத் தன் மார்பில் வைத்தாள்।
Verse 6
एका भ्रुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपै: सन्दष्टदशनच्छदा ॥ ६ ॥
ஒரு கோபி காதல்-கோபத்தில் கலங்கி, புருவங்களைச் சுளித்து, உதடுகளைப் பற்களால் கடித்து, கடுமையான கடைக்கண்களால் அவரைத் தாக்குவது போல நோக்கினாள்।
Verse 7
अपरानिमिषद्दृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाम्बुजम् । आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा ॥ ७ ॥
மற்றொரு கோபி இமைக்காத கண்களால் அவரது முகத் தாமரையை ரசித்தாள்; ஆழ்ந்து பருகியும் திருப்தியடையவில்லை, பக்த சாந்தர்கள் இறைவன் திருவடிகளைத் தியானித்தும் திருப்தியடையாததுபோல்।
Verse 8
तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्वा निमील्य च । पुलकाङ्ग्युपगुह्यास्ते योगीवानन्द सम्प्लुता ॥ ८ ॥
ஒரு கோபி கண்களின் வாயிலாக ஆண்டவரை உள்ளே கொண்டு வந்து இதயத்தில் வைத்தாள்; பின்னர் கண்களை மூடி, மெய்சிலிர்ப்புடன், உள்ளத்திலேயே அவரை இடையறாது அணைத்துக்கொண்டாள்—ஆனந்தத்தில் மூழ்கிய யோகினியைப் போல।
Verse 9
सर्वास्ता: केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृता: । जहुर्विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जना: ॥ ९ ॥
கேசவனை மீண்டும் கண்டதும் எல்லா கோபிகளும் பேருவிழா மகிழ்ச்சியில் திளைத்தனர். பிரிவின் துயரை விட்டனர்; ஞானியரின் சங்கம் கிடைத்தால் மக்கள் துன்பம் மறப்பதுபோல்।
Verse 10
ताभिर्विधूतशोकाभिर्भगवानच्युतो वृत: । व्यरोचताधिकं तात पुरुष: शक्तिभिर्यथा ॥ १० ॥
துயரமகன்ற கோபிகளால் சூழப்பட்ட அச்யுதன் மேலும் ஒளிவீசினார். அரசே, கிருஷ்ணன் தன் தெய்வீக சக்திகளால் சூழப்பட்ட பரமாத்மாவைப் போல பிரகாசித்தான்।
Verse 11
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
அப்போது எல்லாம் வல்ல ஸ்ரீகிருஷ்ணர் கோபியரை அழைத்துக்கொண்டு காலிந்தி (யமுனை) கரையின் மணற்பரப்பில் நுழைந்தார். அலைகளின் கைகள் கரையில் மென்மையான மணற்குவியலைப் பரப்பியிருந்தன; மலர்ந்த குந்த‑மந்தார மலர்களின் மணம் நிறைந்த தென்றல் தேனீகளை ஈர்த்தது; சரத்சந்திரனின் பெருங்கதிர்கள் இரவின் இருளை அகற்றி அந்த இடத்தை மங்களமாக்கின।
Verse 12
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
சரத்சந்திரனின் கதிர்கூட்டம் இரவின் இருளை அழித்து அந்த மணற்பரப்பை மிக மங்களமாக்கியது. காலிந்தியின் அலைக்கைகள் அங்கே மென்மையான மணலைப் பரப்பியிருந்தன; மலர்ந்த குந்த‑மந்தார மலர்களின் மணம் நிறைந்த காற்று தேனீக் கூட்டத்தை ஈர்த்தது।
Verse 13
तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययु: । स्वैरुत्तरीयै: कुचकुङ्कुमाङ्कितै- रचीक्लृपन्नासनमात्मबन्धवे ॥ १३ ॥
கிருஷ்ண தரிசனத்தின் பேரானந்தம் அவர்களின் இதயவலியைத் துடைத்தது; அவர்கள் வேதங்கள் உருவெடுத்ததுபோல் தங்கள் ஆசைகள் நிறைவேறின. பின்னர் தங்கள் அன்புச் சிநேகிதன் ஸ்ரீகிருஷ்ணருக்காக, மார்புக் குங்குமம் படிந்த தங்கள் மேலாடைகளைப் பரப்பி ஆசனமமைத்தனர்।
Verse 14
तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगेश्वरान्तर्हृदि कल्पितासन: । चकास गोपीपरिषद्गतोऽर्चित- स्त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुर्दधत् ॥ १४ ॥
அங்கே கோபியரின் சபையில், யோகேஸ்வரர்கள் தம் உள்ளத்தில் ஆசனம் அமைக்கும் பரமேஸ்வரன் ஸ்ரீகிருஷ்ணர் அமர்ந்தார். கோபியர் அவரை வழிபட்டபோது, மூன்று உலகங்களின் லக்ஷ்மியின் ஒரே தங்குமிடமான அவரது தெய்வீகத் திருமேனி பேரொளியுடன் பிரகாசித்தது।
Verse 15
सभाजयित्वा तमनङ्गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्ककृताङ्घ्रिहस्तयो: संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे ॥ १५ ॥
காமத்தைத் தூண்டிய ஸ்ரீகிருஷ்ணரை அவர்கள் மரியாதை செய்தனர்—விளையாட்டுச் சிரிப்புடன் கூடிய பார்வையால், புருவங்களின் காதல் சைகையால், மேலும் தங்கள் மடியில் வைத்து அவரது கை‑கால்களைத் தொட்டு மசாஜ் செய்து போற்றினர். ஆனாலும் வழிபாட்டினிடையிலும் அவர்கள் சிறிது சினந்திருந்ததால், அவரிடம் இவ்வாறு பேசினர்।
Verse 16
श्रीगोप्य ऊचु: भजतोऽनुभजन्त्येक एक एतद्विपर्ययम् । नोभयांश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भो: ॥ १६ ॥
ஸ்ரீகோபியர் கூறினர்—சிலர் தம்மை நேசிப்பவர்களுக்கே நேசத்தைத் திருப்பித் தருவர்; சிலர் அலட்சியமானவர்களையோ பகைவர்களையோ கூட அன்புடன் அணுகுவர்; இன்னும் சிலர் யாரையும் நேசிக்கார். அன்புக் கிருஷ்ணா, இதை நன்றாக விளக்கி அருள்வாயாக.
Verse 17
श्रीभगवानुवाच मिथो भजन्ति ये सख्य: स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते । न तत्र सौहृदं धर्म: स्वार्थार्थं तद्धि नान्यथा ॥ १७ ॥
ஸ்ரீபகவான் கூறினார்—ஒருவருக்கொருவர் நண்பர்கள் போல அன்பு காட்டுவது தம் சுயலாபத்திற்காக மட்டுமே என்றால், அவர்கள் சுயநலமே. அங்கே உண்மையான நட்பும் இல்லை, தர்மமும் இல்லை. தமக்கு பயன் இல்லையெனில் அவர்கள் பதிலன்பு செய்யமாட்டார்கள்.
Verse 18
भजन्त्यभजतो ये वै करुणा: पितरौ यथा । धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमा: ॥ १८ ॥
மெலிந்த இடையுடைய கோபியரே, பதிலன்பு செய்யாதவர்களையும் பணிவுடன் சேவிப்போர் உண்மையில் கருணையுடையோர்; பெற்றோரின் இயல்பான அன்பைப் போல. அவர்கள் குற்றமற்ற தர்மப் பாதையைப் பின்பற்றுவோர்; உண்மையான நல்வாழ்த்தாளர்கள்.
Verse 19
भजतोऽपि न वै केचिद् भजन्त्यभजत: कुत: । आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुह: ॥ १९ ॥
மேலும் சிலர் தம்மை நேசிப்பவர்களையும் நேசிக்கார்; அப்படியிருக்க நேசிக்காதவர்களைப் பற்றி என்ன சொல்ல? அவர்கள் ஆத்மாராமர், நிறைவேற்றப்பட்ட ஆசையுடையவர், இயல்பாக நன்றியறியாதவர் அல்லது மேன்மையுடையோரிடம் பொறாமை கொண்டவர்.
Verse 20
नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद ॥ २० ॥
ஓ தோழிகளே, என்னை வழிபட்டாலும் நான் உடனே பதிலளிக்காதது அவர்களின் பிரேம-பக்தியை மேலும் தீவிரப்படுத்தவே. அது, ஒரு ஏழை செல்வம் பெற்று மீண்டும் இழந்தபின், அதைப் பற்றிய கவலையால் வேறெதையும் அறியாதபடி இருப்பதுபோல்; அவர்கள் என்னையே ஒருமுகமாக நினைப்பர்.
Verse 21
एवं मदर्थोज्झितलोकवेद- स्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबला: । मयापरोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रिया: ॥ २१ ॥
அன்பு கோபியரே! என் பொருட்டே நீங்கள் உலகப் பழி, வேத மரியாதை, உறவினரின் கருத்து ஆகியவற்றையும் விட்டு என்னைத் தொடர்ந்து வந்தீர்கள். உங்கள் என்னிடத்திலான பற்று பெருகவே நான் சிறிது நேரம் மறைந்தேன்; ஆனால் என் அன்பு உங்களிடமிருந்து ஒருபோதும் விலகவில்லை. ஆகவே, என் பிரியரே, என்னைப் பற்றி தீய எண்ணம் கொள்ளாதீர்கள்।
Verse 22
न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि व: । या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्खला: संवृश्च्य तद् व: प्रतियातु साधुना ॥ २२ ॥
உங்கள் குற்றமற்ற சேவைக்கான கடனை நான் பிரம்மாவின் ஆயுளாலும் செலுத்த இயலாது. உடைக்க அரிதான இல்லப் பந்தங்களின் சங்கிலியை அறுத்து நீங்கள் என்னை வழிபட்டீர்கள். ஆகவே, உங்கள் சொந்த மகத்தான புண்ணியச் செயல்களே உங்களுக்கு ஈடாக அமையட்டும்।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s disappearance functions as an intensifier of bhakti: by removing His visible presence, He concentrates the gopīs’ consciousness exclusively upon Him, converting desire into single-pointed prema. His return signifies divine validation of their surrender—He restores their life and reveals that His apparent withdrawal was not neglect but a pedagogical mercy meant to deepen attachment (āsakti) and love (prema).
The text presents multiple devotional psychologies (bhāvas) as equally centered on Kṛṣṇa: some serve externally (pāda-sevā), some express māna (loving pique) that presupposes intimacy, and some internalize Him through the eyes into the heart, resembling yogic dhyāna. The Bhāgavata’s point is that Kṛṣṇa is the object of both yoga and bhakti, yet in Vraja the same absorption is propelled by love rather than austerity.
He explains that delayed reciprocation can be an act of grace: it intensifies longing until the devotee’s mind cannot rest in anything else, making devotion irrevocable and exclusive. The analogy is a poor person who gains wealth and loses it—anxiety fixes the mind; similarly, separation fixes the heart on Kṛṣṇa, purifying motivation from mixed desires.
First are those who reciprocate only for self-benefit (transactional friendship). Second are those naturally compassionate—like parents—who serve even without return (faultless dharma). Third are those who do not love even those who love them, due to self-satisfaction, material fullness, ingratitude, or envy of superiors. Kṛṣṇa uses this typology to clarify that His own apparent non-reciprocation is neither selfish nor envious but purposeful for elevating devotion.
Because their devotion is described as spotless and total: they cut through difficult domestic bonds and social/Vedic constraints solely for His sake, offering themselves without calculation. In bhakti theology, such prema places Bhagavān in a position of loving ‘debt’ (ṛṇa), underscoring that pure devotion conquers the unconquerable and is valued above all cosmic reward.
Read Srimad Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.