Shloka 44

स्वाध्याय-योगोपदेशः तथा केशिध्वज-खाण्डिक्य-उपाख्यानम्

Yoga through Study and Restraint; The Keśidhvaja–Khāṇḍikya Narrative Frame

Devanagari script

तम् ऊचुर् मन्त्रिणो राज्यम् अशेषं प्रार्थ्यताम् अयम् कृतिभिः प्रार्थ्यते राज्यम् अनायासितसैनिकैः

Transliteration

tam ūcur mantriṇo rājyam aśeṣaṃ prārthyatām ayam kṛtibhiḥ prārthyate rājyam anāyāsitasainikaiḥ

Translation

तम् ऊचुर्मन्त्रिणः—“अशेषं राज्यमयं प्रार्थ्यताम्। कृतिभिः, अनायासितसैनिकैः, प्रार्थ्यमानं राज्यं भाररूपविजय इव न, किं तु धर्म्यं भारवहनं भवति।”

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्; सर्वनाम

• ऊचुः: said
• ऊचुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्, परस्मैपदम्

• मन्त्रिणः: ministers
• मन्त्रिणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मन्त्रिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• राज्यम्: kingdom
• राज्यम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• अशेषम्: entire, without remainder
• अशेषम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अशेष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (राज्यम्)

• प्रार्थ्यताम्: let (it) be requested
• प्रार्थ्यताम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-अर्थ् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (आज्ञार्थ/Imperative), तृतीयपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्; कर्मणि-प्रयोगः (passive): ‘let it be requested’

• अयम्: this (man)
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

• कृतिभिः: by capable/meritorious persons
• कृतिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), बहुवचनम्

• प्रार्थ्यते: is requested
• प्रार्थ्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-अर्थ् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमान/Present), तृतीयपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्; कर्मणि-प्रयोगः (passive)

• राज्यम्: the kingdom
• राज्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• अनायासितसैनिकैः: by soldiers not wearied (untroubled troops)
• अनायासितसैनिकैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अनायासित + सैनिक (प्रातिपदिक); अन्-आयासित (कृदन्त-विशेषण) + सैनिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), बहुवचनम्; समासः—कर्मधारयः (‘अनायासिताः सैनिकाः’)

Speaker

Ministers/counsellors (as narrated by Sage Parāśara to Maitreya)

Characters & Entities

• Ministers
• King (unnamed in this verse)
• Kingdom (Rajya)
• Army (Sena)

FAQs

What is the significance of ministers urging someone to accept the entire kingdom in the Vishnu Purana?

It highlights dharmic statecraft: rightful sovereignty is framed as a duty entrusted to the capable, supported by counsel and readiness, not merely won through exhausting warfare.

How does Sage Parāśara explain kingship and political legitimacy in this narrative?

Through dynastic episodes, Parāśara shows that stable rule arises from competence, counsel, and orderly succession—principles that mirror the Purana’s broader concern with maintaining universal order.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Even in political scenes, the Vishnu Purana presents dharmic sovereignty as part of a larger cosmic order ultimately grounded in Vishnu, the sustaining Supreme Reality behind stability and right governance.