Vamana Purana — Rudra's Wrath & Kalarupa, Shloka 33

Rudra’s Wrath at Daksha’s Sacrifice and the Iconography of Kālarūpa through the Zodiac

Devanagari script

मृगार्द्धमार्द्रादित्यांशास्त्रयः सौम्यगृहं त्विदम् मिथुनं भुजयोस्तदस्य गगनस्थस्य शूलिनः

Transliteration

mṛgārddhamārdrādityāṃśāstrayaḥ saumyagṛhaṃ tvidam mithunaṃ bhujayostadasya gaganasthasya śūlinaḥ

Translation

मृगशीर्षस्यार्धोत्तरं च आर्द्रा च आदित्यांशास्त्रयश्च—एतत् सौम्यगृहं (चन्द्रस्य सद्म) इति। तस्य गगनस्थस्य शूलिनो भुजयोः मिथुनराशिः विन्यस्तः।

Word by Word

• मृग-अर्द्धम्: half of Mṛga (nakṣatra)
• मृग-अर्द्धम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक) + अर्द्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative)

• आर्द्रा: Ārdrā (nakṣatra)
• आर्द्रा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आर्द्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• आदित्य-अंशाः: parts of Āditya (sun)
• आदित्य-अंशाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आदित्य (प्रातिपदिक) + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष

• त्रयः: three
• त्रयः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; संख्याविशेषण

• सौम्य-गृहम्: the house of Soma (Moon)
• सौम्य-गृहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सौम्य (प्रातिपदिक) + गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (Soma’s house)

• तु: indeed/and
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• इदम्: this
• इदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; सर्वनाम

• मिथुनम्: Gemini (the pair)
• मिथुनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मिथुन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• भुजयोः: of the two arms
• भुजयोः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: भुज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), द्विवचन

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; सर्वनाम

• अस्य: of this/of him
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी (6), एकवचन; सर्वनाम

• गगन-स्थस्य: of the sky-dwelling one
• गगन-स्थस्य: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गगन (प्रातिपदिक) + स्थ (कृदन्त; √स्था धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष; वर्तमानकृदन्त (स्थ = ‘standing/being’)

• शूलिनः: of Śūlin (Śiva, trident-bearer)
• शूलिनः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: शूलिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन

Speakers

• Likely Pulastya to Nārada (standard Vāmana Purāṇa frame; not explicit in input)

Primary Deities

• Śiva (Śūlin)
• Soma
• Ādityas

Key Themes

• Shaivism
• Jyotiṣa (nakṣatra–rāśi taxonomy)
• Cosmic embodiment theology
• Integration of Vedic deities into Purāṇic schema

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Time-divisions are not merely astronomical; they are sanctified as aspects of the deity. This encourages aligning human action (ritual, vrata, worship) with sacred time, cultivating harmony between microcosm and macrocosm.

How does this fit the Pancalakṣaṇa?

Cosmological structuring and divine taxonomy: best placed under Sarga/Pratisarga-style material (world-order and its divine administration).

What is the symbolic significance?

Placing Mithuna on Śiva’s arms suggests ‘agency’ and ‘action’ (arms) governed by duality/pairedness (Gemini), implying that even polarity and relational life are held within the divine body.