Adhyaya 3

अध्यायः ३ नारदस्य स्तुत्या प्रश्नेन च प्रवर्तते—यदा वासुदेवः वेदपुराणेषु नित्यः स्रष्टा नियन्ता च कीर्त्यते, सर्वे वर्णाश्रमाः च नानारूपेण तमर्चयन्ति, तर्हि कः स देवः पितृरूपेण वा देवतारूपेण वा यस्य वासुदेवोऽपि उपासक इति। श्रीनारायणः सूक्ष्ममिदं तत्त्वमिति प्रतिपाद्य उपनिषद्भावेन परं ब्रह्म सत्यम् ज्ञानम् अनन्तम्, त्रिगुणातीतम्, दिव्यपुरुषरूपेण महापुरुषः वासुदेवः नारायणः विष्णुः कृष्णश्चेति एकमेव इति निरूपयति। लोकस्य मर्यादां दर्शयन् स आह—दैवपितृकर्माणि कर्तव्यानि, किन्तु तानि सर्वाणि सर्वात्मनि एकस्मिन् भगवति एव समर्पणीयानि। ततः वैदिककर्म द्विधा—प्रवृत्तं निवृत्तं च। प्रवृत्तौ विवाहादि, धर्म्यधनार्जनम्, काम्ययागाः, लोकहितकर्माणि च; तेषां फलम् अल्पकालिकं स्वर्गादि, पुण्यक्षये पुनरावृत्तिः। निवृत्तौ संन्यासः, दमः, तपः, ब्रह्म-योग-ज्ञान-जपादि उच्चयज्ञाः; तैः त्रिलोकेभ्यः परे लोका लभ्यन्ते, किन्तु प्रलये तेषामपि क्षयः। निर्णायकं वचनम्—गुणमयं कर्मापि विष्णुसम्बन्धेन कृतं चेत् निर्गुणं भवति, अक्षयफलदं, अन्ते भगवद्धामप्रदं च। प्रवृत्तिपथे प्रजापतयः देवाः ऋषयश्च, निवृत्तिपथे सनकादयः नैष्ठिकमुनयश्च, स्वस्वधर्मेण तमेव एकं प्रभुमुपासते। अन्ते भगवतः सौलभ्यं प्रतिपाद्यते—भक्त्या कृतं लघ्वपि कर्म महत् चिरस्थायि फलम् ददाति; एकान्तभक्ताः अमायिकदेहैः परसेवां प्राप्नुवन्ति, तेन सह कश्चिदपि सत्यः सम्बन्धः संसारं निरुणद्धि, कर्मयोगज्ञानयोगयोः सिद्धिं च उपबृंहयति।