Adhyaya 24

नारायणः ‘ज्ञानम्’ इति विवेकबुद्धिं निरूपयति—यया क्षेत्रं तदनुगतानि च तत्त्वानि ज्ञायन्ते। ततः वासुदेवः परं ब्रह्मेति प्रतिपाद्यते—आदौ एकमेवाद्वितीयं निर्गुणं; अनन्तरं कालशक्तिसहिताया मायायाः प्रादुर्भावे सर्गस्पन्दनं जातं, तस्मादसंख्ये ब्रह्माण्डकोटयः समुत्पन्नाः। एकस्मिन् ब्रह्माण्डे महत्-अहङ्कार-त्रिगुणविन्यासात् तन्मात्राणि महाभूतानि इन्द्रियाणि देवताकर्माणि च निष्पद्यन्ते; एतेषां समष्टिरूपं विराट्शरीरं चराचरजगतः आधारः। विराटः प्रसूयते ब्रह्मा (रजः), विष्णुः (सत्त्वम्), हरः (तमः) च, तेषां शक्तयश्च—दुर्गा, सावित्री, श्रीः—यासां अंशावताराः बहुधा प्रवर्तन्ते। कमले समुद्रैकान्ते स्थितः ब्रह्मा मोहं गतः; ‘तपो तपो’ इत्यदृश्याज्ञया दीर्घं विचारं तपश्च कृत्वा वैकुण्ठदर्शनं लभते, यत्र गुणा न प्रवर्तन्ते, मायाभयं च नास्ति। तत्र चतुर्भुजं वासुदेवं दिव्यपरिकरैः सहितं पश्यन् प्रजाविसर्गशक्तिवरं प्राप्य, विराट्स्वरूपस्मृत्या सृष्टिं कर्तुं उपदिश्यते। ततः ब्रह्मा सृष्टिं व्यवस्थितां करोति—ऋषीन्, क्रोधात् रुद्रप्रादुर्भावं, प्रजापतीन्, वेदान्, वर्णाश्रमधर्मान्, भूतलोकान् च; देवानां पितॄणां च हविः-कव्यादिविभागं यथायोग्यं नियच्छति। अध्यायः कल्पभेदेषु सृष्टिवैचित्र्यं, सीमाभङ्गे वासुदेवावतारनियमं, तथा क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-प्रकृतिपुरुष-माया-कालशक्ति-अक्षर-परमात्मलक्षणविवेकमेव ‘ज्ञानम्’ इति पुनर्निर्णयेन समाप्यते।