Adhyaya 23

अध्यायेऽस्मिन् श्रीनारायणेन तृतीयचतुर्थाश्रमयोः—वानप्रस्थस्य यतेश्च (संन्यासस्य)—धर्मो विधिवत् निरूप्यते। वानप्रस्थः तृतीयोऽश्रम इति स्थाप्य, तत्र प्रवेशनियमाः कथ्यन्ते—भार्या यदि साध्वी सहधर्मचारिणी भवेत् तर्हि सह गच्छेत्, अन्यथा तस्याः पालनरक्षणव्यवस्था कृत्वा वनं प्रविशेत्। ततः वनवासिनः तपोविधयः, निर्भयत्वं सावधानता च, अल्पाश्रयः, ऋतुनियमाः—ग्रीष्मे तापतपः, शिशिरे शीतसहिष्णुता, वर्षासु नियतचर्या—वल्कलाजिनपत्रवसनं, वन्यफलमूलादिभिः ऋषिधान्यैश्च निर्वाहः, पाकसमयग्रहणनियमाः, कदाचिदेव कृष्यन्नस्वीकारः इत्यादि विस्तरेणोच्यते। दण्डकमान्डल्वग्निहोत्रोपकरणधारणं, अल्पशौचालङ्कारः, भूमिशयनं, देशकालशरीरबलानुसारं तपः समायोजनं च निर्दिश्यते। वानप्रस्थाः चतुर्विधा इति वर्गीक्रियन्ते—फेनपः, औदुम्बरः, वालखिल्यः, वैखानसश्च; कियत्कालं तिष्ठित्वा संन्यासं गृह्णीयात् इति विकल्पाः प्रदर्श्यन्ते, तीव्रवैराग्ये तु सद्यः संन्यासानुमतिः। अनन्तरं यतिधर्मः—अल्पवस्त्रता, नियतभिक्षाटनं, रसासक्तिवर्जनं, शौचानुष्ठानं, नित्यं विष्णुपूजा, द्वादशाक्षराष्टाक्षरमन्त्रजपः, मिथ्यालापकथाजीविकात्यागः, बन्धमोक्षविषयकशास्त्राध्ययनं, अपरिग्रहः (मठादीनामपि परित्यागः), अहंकारममत्वत्यागश्च—इति प्रतिपाद्यते। स्त्रीसंसर्गधनगन्धालङ्कारादि विषयेषु तीव्रनिषेधाः, तथा कामलोभरसास्वादस्नेहमाना क्रोधाः षड्दोषाः संसारहेतव इति त्याज्याः कथ्यन्ते। अन्ते आश्रमवर्णफलसंक्षेपः कृत्वा, ये भक्त्या श्रीविष्णोः प्रति एतान् नियमाञ् चरन्ति ते देहान्ते विष्णुलोकं प्राप्नुवन्तीति निश्चयः प्रतिपाद्यते।