Purushottama Jagannatha Mahatmya

Vyasa

Vishnu Khanda49 Adhyayas

This section is anchored in the sacred landscape of Puruṣottama-kṣetra on the eastern seacoast (sāgarasyottare tīre), associated with the southern bank of a “mahānadī” and the prominence of Nīlācala/Nīlaparvata. The narrative situates the site as a concealed yet preeminent pilgrimage field, describing features such as the Nīlādri interior, a celebrated water-body (Rauhiṇa-kuṇḍa), and the coastal-sand terrain associated with tīrtha-rāja imagery. The geography is presented as both physical and theological: a place where the omnipresent deity is said to be especially perceivable through embodied forms and localized rites.

Adhyayas in Purushottama Jagannatha Mahatmya

49 chapters to explore.

Adhyaya 1

Puruṣottama-kṣetra-prastāvaḥ (Introduction to the Glory of Puruṣottama-kṣetra)

अध्यायः मङ्गलाचरणेन आरभ्यते—नारायणं, नर-नरोत्तमं, सरस्वतीं, व्यासं च प्रणम्य श्रुति-स्मृति-परम्परायाः पावनं प्रसङ्गं स्थापयति। ऋषयः जैमिनिं पृच्छन्ति—परमपावनं पुरुषोत्तम-क्षेत्रं किम्, सर्वव्यापिनो भगवतः दारुतनुरूपेण प्रत्यक्षप्रादुर्भावः कथं, तस्य क्षेत्रस्योत्पत्तिश्च किमिति। जैमिनिः एतत् ‘परम-रहस्यं’ श्रद्धाहीनानां नोपदेश्यं इति निर्दिश्य कथां प्रवर्तयति। सृष्ट्यनन्तरं तीर्थप्रतिष्ठायां ब्रह्मा त्रिविधदुःखपीडितानां प्रजानां धारणभारात् विषण्णः सन् मोक्षहेतुमेकं विष्णुं स्तोतुं निश्चिनोति। तस्य स्तुतौ अद्वैतभावयुक्ता भक्तितत्त्वव्याख्या दृश्यते—भगवान् एव स्रष्टा, धर्ता, साक्षी; जगत् तस्याधीनं प्रकाशरूपं च। ततः गरुडध्वजः शङ्खचक्रगदाधरः भगवान् प्रादुरभूय ब्रह्मणः प्रश्नान् प्रत्युवाच। स च समुद्रस्योत्तरे महतीनद्याः दक्षिणे नीलपर्वत-नीलाचलशिरोभूषितं गुप्तं तटप्रदेशं दर्शयति, यत् सृष्टि-प्रलयचक्रातीतं क्षेत्रं इति घोषयति। तत्र वटमूलसमीपे प्रसिद्धे रौहिणकुण्डे च अन्तर्लोकं निर्दिश्य तस्य जलैः शुद्धाः जनाः सायुज्य-सामीप्यादि मोक्षलाभं प्राप्नुवन्तीति वदति। अन्ते ब्रह्माणं तत्र गत्वा अद्भुतमहिमानं द्रष्टुमाज्ञाप्य भगवान् अन्तर्धीयते।

Adhyaya 2

Yama’s Hymn to Nīlamādhava and the Jurisdiction of Puruṣottama-kṣetra (यमस्तवः तथा क्षेत्रमहिमा)

अध्यायेऽस्मिन् जैमिनिः नीलाद्रौ वृत्तान्तं कथयति। तत्र ब्रह्मा समागत्य अद्भुतं पश्यति—करुणापूर्णे सरसि वायसः स्नात्वा नीलमणिसदृशदीप्तिं नीलमाधवं दृष्ट्वा पक्षिदेहं त्यक्त्वा शङ्खचक्रगदाधरं विष्णुरूपं प्राप्नोति। ऋषयः निष्कर्षं कुर्वन्ति—विष्णुभक्तौ न किञ्चिद् दुष्करं, मानुषधर्मकर्मातीतानामपि मोक्षः सम्भवति; अतः क्षेत्रस्य परमं तारकत्वं सिद्ध्यति। ततः धर्मराजो यमः जगन्नाथं समुपगम्य साष्टाङ्गं प्रणम्य विस्तीर्णं स्तोत्रं करोति—सृष्टिस्थितिप्रलयकारणं, जगदाधारं, अनाद्यन्तं करुणामयं, वराहनृसिंहाद्यवतारैः प्रकाशमानं, लक्ष्म्या अविनाभावसमन्वितं च विष्णुं स्तौति। तुष्टे देवदेवे श्रीः यमं शिक्षयति—पुरुषोत्तमक्षेत्रं दिव्यदम्पत्योः ‘अपरित्याज्यं’, तत्र सामान्यकर्मविपाकः दण्डाधिकारश्च न प्रवर्तते; तत्र वसतां पापानि वह्नौ कर्पासवत् दह्यन्ते, अमानुषाणामपि। विनीतो यमः क्षेत्रपरिमाणं, निवासविधानं, फलानि, तीर्थानि, अधिष्ठातृतत्त्वानि, तथा येन रहस्येन तत्र जनाः स्वाधीनतां न यान्ति इति क्रमशः स्पष्टीकरणं याचते।

Adhyaya 3

मार्कण्डेय-प्रलयदर्शनं तथा पुरुषोत्तमक्षेत्र-शाश्वत्यप्रतिपादनम् (Markandeya’s Pralaya Vision and the Eternality of Puruṣottama-kṣetra)

अस्मिन्नध्याये क्षेत्रस्य महिम्नः शाश्वत्यं प्रतिपाद्यते। प्रलयकाले सर्वं जगदेकसागरमिव निमग्नं दृष्ट्वा मुनिर्मार्कण्डेयः निराश्रयः परिभ्रमन्, पुरुषोत्तमक्षेत्रसदृशं ध्रुवं स्थानं ददर्श, यत्र महानीग्रोधः अचलः स्थितः। तत्र बालस्वरः “अत्र प्रविश” इति आमन्त्रयति; स प्रविश्य शङ्खचक्रगदाधरं नारायणं साक्षात् ददर्श, तं स्तोत्रेण दयालुतां, गुणातीतत्वं, करुणया स्वेच्छावतारं च स्तौति। भगवान् तं दिव्यनीग्रोधं द्रष्टुं, बालरूपस्य मुखे प्रवेष्टुं च आज्ञापयति। तत्र स चतुर्दशलोकान्, देवान्, ऋषीन्, समुद्रान्, नगराणि, नागलोकान्, शेषं च समग्रं विश्वविन्यासं ददर्श—मायाशक्त्या सृष्टेः भगवति अन्तर्भावं दर्शयन्। बहिर्निर्गत्य स प्रलयमध्ये सृष्टेः विरोधं पृच्छति; नारायणः क्षेत्रस्य “शाश्वत”भावं व्याचष्टे—यत्र सृष्टिप्रलययोः बन्धमोक्षयोश्च पारमार्थिकनिषेधः, प्रवेशश्च मुक्त्यनुकूलं स्थैर्यं सूचयति। अन्ते मुनिः तत्र वासव्रतं करोति; भगवान् आश्वासयति—आगामि तीर्थं प्रतिष्ठास्यते, शिवं स्वस्य “द्वितीयशरीर”मिव तपसा पूजयित्वा स मृत्युमपि जयिष्यति। जैमिनिः नाम्ना प्रसिद्धस्य गर्तस्य हेतुकथां, तस्य कर्मफलानि, समुद्रतीरस्थक्षेत्रस्य देशवर्णनं च वदति; यमेश्वरस्य निग्रहस्वरूपत्वं, यमपाशबन्धशमनं च निर्दिश्यते।

Adhyaya 4

Kapālamocana–Vimalā–Nṛsiṃha-Guardianship and the Conch-Shaped Map of Puruṣottama Kṣetra (कपालमोचन–विमला–नृसिंह-रक्षा तथा शंखाकार-क्षेत्रवर्णनम्)

अध्यायः पुरुṣोत्तमक्षेत्रस्य शङ्खाकार-रूपेण सूक्ष्मं पवित्र-भूगोलं निरूपयति। श्रीः नारायणस्य साक्षात्सन्निधिं प्रतिपाद्य, समुद्रजल-संस्पर्शेन परिपूर्णान् प्रदेशान् निर्दिश्य, अस्य तीर्थस्य ‘तीर्थराज’त्वं प्रकाशयति। रुद्रकथायां ब्रह्मकपालधारणेन पीडितः रुद्रः अत्र कपालमोचनलिङ्गे भारात् विमुच्यते; तस्य दर्शन-पूजनयोः महापातकनाशकत्वं कथ्यते। ततः विमलाशक्तेः भुक्ति-मुक्तिप्रदत्वं, नाभिदेशे कुण्ड-वट-शक्तित्रयस्य महिमा, तथा प्रलय-संबद्ध-विश्वकल्पनया नित्यजलपूर्णं रोहिणीकुण्डं वर्ण्यते; क्षेत्रे मरणं यमाधिकारात् परं मोक्षहेतुरिति स्थान-तत्त्वं दृढीकृतम्। अन्तर्वेद्याः रक्षणार्थं दिक्षु अष्टशक्तयः संस्थापिताः—मङ्गला वटमूले, पश्चिमे विमला, शङ्खपृष्ठे सर्वमङ्गला, अन्याः कालरात्रि-चण्डरूपाद्याः—इति नामस्थानैः सह निर्दिश्यन्ते। जैमिनिः परितः अष्ट महेश्वरलिङ्गानां प्रतिष्ठां वदति, येन वैष्णवकेन्द्रस्य शैव-रक्षणेन पौराणिक-समन्वयः सूचितः। अनन्तरं इन्द्रद्युम्नराजस्य भाविभक्तिः, विश्वकर्मणा दारुमूर्तीनां चतुर्विध-प्रादुर्भावः, ब्रह्मणा सह प्रतिष्ठा च भविष्यद्वाणीवद् कथ्यते। उपसंहारे ‘दारुब्रह्म’स्य रहस्यं—न द्रव्यत्वमात्रं, किन्तु प्रकटितं मोक्षस्थानम्—इति प्रतिपाद्य, दर्शनमात्रेण कर्मबन्धविघटनं, तथा घोरपापिनोऽपि पुरुṣोत्तमं गत्वा शीघ्रं शुद्धिं लभन्त इति दृष्टान्तेन दर्श्यते।

Adhyaya 5

Puṇḍarīka–Ambarīṣa: Upavāsa, Darśana, and the Theology of Nāma

जैमिनिरुवाच—पुण्डरीक-अम्बरिषौ नाम द्वौ ब्राह्मणभक्तौ हीनसङ्गं परित्यज्य शुद्धाहार-व्रतपरौ विष्णुध्याननिरतौ नीलाद्रिं जग्मतुः। तौ विधिवत् तीर्थराजे स्नात्वा मन्दिरद्वारे प्रणिपत्य दर्शनं याचेताम्; तत्क्षणं दर्शनाभावे अनाशनं कृत्वा उपवासेन स्थितौ, नामकीर्तनं च शुद्ध्यर्थं निरन्तरं चक्रतुः। ततः दिव्यप्रकाशोऽभवत्—शङ्खचक्रगदापद्मधरः श्रीविष्णुः दिव्याभरणभूषितः, पार्श्वे लक्ष्म्या सह, दीप-चामर-धूप-छत्रधारिभिः परिचारकैः सिद्ध-मुनि-गन्धर्वादिभिश्च परिवृतः प्रादुरभवत्। तौ ज्ञानोन्नतिं प्राप्य दीर्घां स्तुतिं चक्रतुः—पुण्डरीकः नारायणस्य परात्परत्वं काम्यकर्मणां वैफल्यम् नाम्नः परमोदयम् आह; अम्बरीषः विश्वरूपं स्तौति, अचलां भक्तिं क्लेशशमनं च याचते। अन्ते स्वप्नवत् दर्शनानन्तरं पुनर्मन्दिरस्य चतुर्विधप्रकाशः—बलभद्र-सुभद्रासहितः—दृश्यते, दारुब्रह्मरूपं प्रत्यक्षप्रकाश इति चिन्त्यते। श्रवण-कीर्तनयोः फलश्रुतिः—एतताख्यानं श्रुत्वा स्तुत्वा च शुद्धिः स्यात्, विष्णुलोकप्राप्तिश्चेति।

Adhyaya 6

Utkala-deśa-varṇana and Puruṣottama-kṣetra Identification (उत्कलदेशवर्णनम् / पुरुषोत्तमक्षेत्रनिर्णयः)

षष्ठेऽध्याये मुनयः पृच्छन्ति—परमं पुरुषोत्तमक्षेत्रं कुत्र, यत्र नारायणो दारुरूपेण साक्षात् प्रादुर्भवतीति प्रसिद्धम्। जैमिनिः प्रत्युवाच—दक्षिणसमुद्रतीरे स्थितं उत्कलदेशः परमपावनः, बहुभिस्तीर्थैः पुण्याश्रयैश्च विभूषितः। तत्र समाजव्यवस्था आदर्शरूपेण वर्ण्यते—वेदाध्ययनयज्ञपरायणाः ब्राह्मणाः, नारायणाज्ञया लक्ष्मीसहितं गृहस्थसौभाग्यम्, लज्जा-सत्य-वैष्णवभक्ति-लोकहितनिष्ठाः जनाः, तथा प्रजारक्षणदानशीलाः क्षत्रियाः। कृषिवाणिज्यगोसंरक्षणकलाशिल्पादयः समृद्धाः, अतिथिसत्कारदानधर्मश्च दृढः। ऋतवः सम्यक् प्रवर्तन्ते, काले वृष्टिः, दुर्भिक्षक्षयाभावः, वनस्पतिपुष्पफलसमृद्धिः च; नानावृक्षलतापुष्पोद्यानानां नामानि निर्दिश्यन्ते। अन्ते ऋषिकुल्या-सुवर्णरेखयोर्मध्ये देशं निर्दिश्य, पुरुषोत्तमं भूस्वर्गरूपेण पुनः प्रतिष्ठाप्य, पूर्वोक्ततीर्थयात्रापथेषु तस्य स्थानं निश्चिनोति।

Adhyaya 7

इन्द्रद्युम्नचरित-प्रवेशः तथा श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्र-निर्देशः (Indradyumna’s Quest and the Topography of Śrī-Puruṣottama-Kṣetra)

अध्यायेऽस्मिन् मुनयः इन्द्रद्युम्नराज्ञः कालदेशौ तथा विष्णोः प्रतिमानिर्माणहेतुं पृच्छन्ति। जैमिनिः तं कृतयुगे प्रतिष्ठाप्य सत्यव्रतं दमशीलं विष्णुभक्तं विद्यापोषकं महायज्ञकर्तारं च वर्णयति। पूजाकाले सभायां राजा जगन्नाथस्य साक्षाद्दर्शनाय ‘उत्तमं क्षेत्रम्’ पृच्छति। देशान्तरविद् वक्ता पूर्वसमुद्रस्य दक्षिणतीरे ओढ्रदेशं निर्दिश्य नीलगिरिं/नीलाचलं वनपरिवृतं, पापहरं कल्पवृक्षवनं, स्पर्शमात्रेण मोक्षदं रौहिणकुण्डं च कथयति; स्नानदर्शनयोः महायज्ञफलतुल्यत्वं प्रतिपादयति। शबरवस्ती तथा ‘शबरदीपक’ आश्रमः सीमाचिह्नरूपेण विष्णुधामप्रवेशमार्गरूपेण च निर्दिश्यते। तत्र गत्वा दृष्टवान् जटिलतपस्वी दिव्यगन्धं पुष्पवृष्टिं पश्वज्ञानिनामपि तारकशक्तिं च निवेद्य सहसा अन्तर्धीयते; तेन राज्ञः संकल्पो दृढीभवति। ततः राजा पुरोहितस्य कनिष्ठभ्रातरं विद्यापतिं अन्वेषणाय प्रेषयति; स विष्णुं स्तुतिभावनाभिः स्मरन् ओढ्रभूमिं प्राप्य विष्णुलाञ्छितभक्तान् दृष्ट्वा शबरदीपकं गच्छति, यत्र शबरवृद्धः विश्वावासुः तं सत्करोति। विद्यापतिः आतिथ्यं निराकृत्य नीलमाधवस्य साक्षाद्दर्शनं याचते, देवप्रकाशनस्य क्षेत्रप्रतिष्ठायाश्च अग्रगमनं स्थापयन्।

Adhyaya 8

रौहिणकुण्डतीर्थमहिमा, नीलमाधवदर्शनं, शबरभक्तिवृत्तान्तः (Rauhiṇa-kuṇḍa Tīrtha Merit, Vision of Nīlamādhava, and the Śabara Devotee Narrative)

अष्टमेऽध्याये वैष्णवखण्डस्य तीर्थ-देवदर्शन-भक्तिवृत्तान्तः प्रवर्तते। ब्राह्मणातिथेः प्रार्थनया अतिथिधर्मस्य च भारात् शबरनायकः विश्वावसुः स्वकुलपरम्परागतं पौराणिकवृत्तं स्मरति—इन्द्रद्युम्नो राजा आगमिष्यति, महायज्ञान् करिष्यति, विष्णोः चतुर्विधं दारुरूपं स्थापयिष्यति; पूर्वं गूढं नीलमाधवस्य सान्निध्यं तदा अन्यथा भविष्यति। ततः स नीलमाधवं प्रकाशयितुं निश्चिनोति। कण्टकाकीर्णेन तमसावृतमार्गेण ब्राह्मणं नीत्वा स रौहिणकुण्डं प्रापयति—महातीर्थं यत्र स्नानं वैकुण्ठप्रदं कथ्यते। तस्य समीपे कामदः वटः, यस्य छाया महापापहरिणी। तयोर्मध्ये उपवने ब्राह्मणः स्नात्वा भगवन्तं परं सर्वव्यापिनं अन्तर्यामिणं जगदाधारं च स्तुत्या स्तौति, अनन्तरं प्रणवमन्त्रजपं करोति। पुनः शबराश्रमं प्रति कथा निवर्तते; तत्रातिथिसत्कारस्य अद्भुतता देवपूजाशेषत्वेन व्याख्यायते—देवा जगन्नाथाय भोगान् आनयन्ति, शबराः विष्णोर्निर्माल्यभक्षणेन जीवितं यापयन्ति, तत् व्याधि-जरापापहरं वर्ण्यते। ब्राह्मणः चिरसख्यं वनवासभक्तिं च याचते; विश्वावसुः सूचयति—आगामिन्या गूढतया इन्द्रद्युम्नः नीलमाधवं प्रत्यक्षं न द्रक्ष्यति, स्वप्ने निर्देशं लब्ध्वा चतुर्विधं दारुमयं चिह्नं स्थापयिष्यति। अन्ते राजनिवासोपक्रमः, ब्राह्मणस्य च अवन्तीं प्रति प्रस्थानं निरूप्यते।

Adhyaya 9

Adhyāya 9: Darśana-viraha, Ākāśavāṇī, and Vidyāpati’s Return with Nirmālya (Theology of Absence and Sacred Proof)

अध्यायेऽस्मिन् जैमिनिः माधव-आर्चनकाले जातं विचित्रं वृत्तान्तं वर्णयति। प्रचण्डवातेन हेमरजःप्रसरैश्च यज्ञकालो व्याकुलितः; ततः समाधेः समुत्थिता देवाः माधवं न पश्यन्ति, विरहदुःखेन विलपन्ति। ते दर्शनाधीनं स्वजीवनार्थं मन्यन्ते, किमपि अपराधं शङ्कन्ते, पुनर्दर्शनपर्यन्तं तपोवनवासादिव्रतानि प्रतिजानन्ति। तदा अशरीरा वाक् प्रवदति—भूमौ प्रत्यक्षदर्शनं दुर्लभं भविष्यति; तत्र नमस्कारमात्रेणापि फलप्राप्तिः स्यात्। कारणज्ञानाय देवाः स्वयम्भुवं ब्रह्माणं शरणं यान्तु इति निर्देशः। अथ विद्यास्पतिः नीलमाधवं दृष्ट्वा परमपुण्यं क्षेत्रं प्रदक्षिणीकृत्य, वृक्षपक्षिजलसरोजादिभिः समृद्धां दिव्यभूगोलरम्यतां पश्यन् सायं अवन्तीं प्रत्यागच्छति। पूर्वसूचितः इन्द्रद्युम्नराजा तं सत्कृत्य गृह्णाति; विद्यास्पतिः माधवनिर्माल्यसम्बद्धां मालां समर्पयति। राजा जगन्नाथं स्रष्टृपालकसंहर्तारं, आर्तानां शरणं च स्तौति। विद्यास्पतिः नीलेंद्रमणिपाषाणरूपं प्राचीनं देवस्वरूपं, मालायाः अद्भुतस्थैर्यं, तस्मिन् क्षेत्रे लौकिककल्याणमोक्षयोः सहप्राप्तिं च निवेदयन्, अन्ते जगन्नाथस्य कृपामय-त्राणकर-दर्शनमाहात्म्यं प्रतिपादयति।

Adhyaya 10

Nīlādri-kṣetra-varṇana and Viṣṇu-bhakti-lakṣaṇa (Description of Nīlādri and the Definition of Devotion)

अध्यायेऽस्मिन् द्विधा प्रवृत्तिः। (१) इन्द्रद्युम्नस्य प्रश्नं प्रति विद्यापतिः पुरुषोत्तमे दिव्यदर्शनानुभवं निवेदयति—दिव्यगन्धान्, देवदुन्दुभिनिनादं, पुष्पवृष्टिं, देवैः कृतां परिचर्यां च। ततः क्षेत्रस्य प्रमाणपरिमाणं, नित्यहरितं वटं, रोहिणीकुण्डं, देवतास्थानविन्यासं च निरूप्य नीलमूर्तेः सविस्तरं वर्णनं करोति—आसनस्थितिः, अङ्गविन्यासः, भूषणानि, लक्ष्मी-शेष-गरुड-सुदर्शनादिसहचररूपाणि च। दर्शनं दुर्लभं कर्मानुग्रहेणैव लभ्यं, सामान्यकर्मकाण्डात् परं च इति प्रतिपाद्यते। (२) इन्द्रद्युम्नः तत्रैव निवासं कृत्वा मन्दिरनिर्माणं दीर्घकालपूजनं च कर्तुं निश्चयं करोति। नारदः समागत्य राज्ञो भक्तिभावं प्रशंसति, ततः भक्तेः स्वरूपं व्यवस्थितं करोति—संसारतापोपशमनाय एकमेव प्रभावी औषधं भक्तिरेव; सा तामसी, राजसी, सात्त्विकी, तथा च चतुर्थी निर्गुणा/अद्वैताभिमुखी इति विभाग्यते। सत्यवैष्णवानां लक्षणानि चोच्यन्ते—दमः, अहिंसा, दयालुत्वं, परहिते प्रवृत्तिः इति। एवं क्षेत्रमहात्म्यं, मूर्तिवर्णनं, भक्तितत्त्वं च एकत्र समन्वीयते।

Adhyaya 11

इन्द्रद्युम्नस्य नीलाचलयात्रा-निश्चयः तथा मङ्गलाभिषेकः (Indradyumna’s Resolve for the Nīlācala Pilgrimage and Auspicious Consecrations)

अध्यायः एकादशः भक्तिप्रेरितां यात्राविधिं निरूपयति। नारदोपदेशं श्रुत्वा राजा इन्द्रद्युम्नः साधुसङ्गस्य मोक्षप्रदं माहात्म्यं प्रतिपाद्य नीलमाधवस्य पुरुषोत्तमक्षेत्रस्य च प्रत्यक्षमार्गदर्शनं याचते। नारदः क्षेत्रस्य तीर्थानां रक्षाशक्तीनां च रहस्यं प्रकाशयितुं प्रतिजानीते, दर्शनं भक्ति-वृद्धिकरमिति च बोधयति। ततः राजा पञ्चमीं बुधवासरं पुष्यनक्षत्रं श्रेष्ठलग्नं च लक्षीकृत्य शुभयात्राकालं निश्चित्य नीलाचले राज्यसमर्थितां दीर्घनिवासयुक्तां यात्रां घोषयति। राजपरिवारः पुरोहिताः ऋत्विजः शिल्पिनः वणिजः नटाः वैद्याः (पशुचिकित्सकाः) अमात्याः तथा नानावृत्तयः जनाः सेवाविभागैः सह समाहूयन्ते—यात्रा समग्रसामाजिक-सञ्चलनरूपेण दर्श्यते। यात्राभिषेकः रक्षाकर्माणि च वर्ण्यन्ते—वैदिकपौराणाशिषः, होमक्रमाः, शान्तिपाठाः, नवग्रहशमनं, मङ्गलवस्त्राभरणधारणं, गीतवाद्ययुक्ताः शोभायात्राः, ब्राह्मणदानं, तथा मन्दिरप्रवेशः। ततः सीमापालकदेवतारूपयोः नरसिंहस्य समीपस्थायाश्च देवीदुर्गायाः दर्शनं कृत्वा रथैः सेनाभिः सह बहिर्गमनं भवति; उत्कलसीम्नि चर्चिकादेव्याः स्थाने विरम्य नीलाचलस्थदेवतादर्शनाय निर्विघ्नप्रार्थनां कृत्वा नदीवनप्रदेशे शिबिरं स्थापयन्ति। अन्ते रात्रिविश्राम-प्रस्थानविधयः, दानस्य न्याय्यवितरणं, तथा सुव्यवस्थितगमनक्रमः उपदिश्यते।

Adhyaya 12

Indradyumna’s Pilgrimage Inquiry; Nārada’s Account of Śiva–Viṣṇu and the Designation of Puruṣottama-kṣetra (नीलाचल–विरजामण्डल–एकाम्रवन-प्रसंगः)

अध्यायेऽस्मिन् राजा इन्द्रद्युम्नः पूर्वोपदेशेन प्रेरितः स्वपरिश्रमं धर्मफलप्रदं मन्यमानः नारदं मार्गदर्शकं कृत्वा यात्रां प्रवर्तयति। स नित्यकर्माणि सम्यक् कृत्वा जगन्नाथं समर्च्य ओड्रदेशसम्बद्धप्रदेशान् गच्छन् एकाम्रवनाभिमुखं नदीः तरति, पूजाशब्दसमूहान् शृणोति च। स पृच्छति—एते शब्दा नीलाचलनाथस्य वा अन्यदेवतायाः? नारदः प्रत्याह—एष प्रदेशः रक्षितः, दुर्ज्ञेयः, महाभाग्येन इन्द्रियनिग्रहेण च लभ्यते। ततः राजा शिवस्य भयाश्रयविषये जिज्ञासते; नारदः पुरावृत्तं विस्तरेण कथयति—पार्वत्या सह शिवस्य गृह्यप्रसङ्गः, काश्याः/अविमुक्तस्य प्रतिष्ठा कीर्तिश्च, काशीराजवृत्तान्तः यत्र विष्णोः सुदर्शनप्रयोगः, ततः शिवस्य नारायणं स्तुत्वा शरणागमनम्। विष्णुः शिवं एकाम्रवने वासयितुं निर्दिश्य दक्षिणसमुद्रतीरे नीलाचल-विरजामण्डलचिह्नितं पुरुषोत्तमक्षेत्रं सर्वोत्कृष्टं मोक्षप्रदं च वर्णयति। पुनरपि यात्रावृत्तान्ते राजा एकाम्रवनं प्राप्य तीर्थस्नानदानादीनि कृत्वा कोटीश्वरं पूजयति; शिवः तस्मै आश्वासनं ददाति, कालबद्धप्रतिज्ञाभिः सह। अन्ते नीलाचले हरिसन्निधिं प्रति गमनं मनसा वाचा च स्मरणकीर्तनपरायणतया प्रवर्तते।

Adhyaya 13

कपोतेश्वर-बिल्वेश-माहात्म्य (Kapoteśvara and Bilveśvara: Theological Discourse on Sacred Origins)

त्रयोदशोऽध्याये मुनयः पृच्छन्ति—कथं कपोतेशस्थली प्रसिद्धा, कः कपोतः, क ईश इति। जैमिनिः कथयति यत् पूर्वं कुशस्थली तीक्ष्णकुशकण्टकाकीर्णा, निर्जला निष्फला चासीत्। तत्र धूर्जटिः/महेश्वरः विष्णौ एकान्तभक्त्या पूज्यत्वं प्राप्तुमन्तर्यागमेवावलम्ब्य घोरं तपश्चरति, वायुभक्षणव्रतादिभिश्च। भगवतः प्रसादात् समृद्धिः प्राप्ता, सा भूमिर्वृन्दावनसदृशी सरोवृक्षपुष्पखगैः शोभिता; शिवः तपसा ‘कपोतसदृशः’ सञ्जातः, मुरारिणा आज्ञप्तः उमया सह कपोतेश्वररूपेण तत्रावतिष्ठत्, त्र्यम्बकभावेन च पूज्यते। अनन्तरं बिल्वेशमाहात्म्यं प्रवर्तते। पातालस्थाः दैत्याः लोकान् पीडयन्ति; देवकीगर्भसम्भवो भगवानेव तीर्थे स्नात्वा नीलमाधवं प्रणम्य बिल्वफलमर्पयति, शिवं परात्परैर्नामभिः स्तौति, विवरमार्गं लभते, पातालं प्रविश्य दैत्यान् निहत्य पुनरागत्य तेषां पुनरुत्थाननिवारणाय शिवं द्वाररोधरूपेण प्रतिष्ठापयति। बिल्वेश्वरदर्शनपूजनयोः कीर्तिं फलानि च निगदति, उभयोर्माहात्म्ययोः सारं च समापयति।

Adhyaya 14

नीलमाधव-अन्तर्धान, राजविषाद, तथा अश्वमेध-क्रतु-प्रतिज्ञा (The Disappearance of Nīlamādhava and the King’s Resolve for Sacrificial Preparation)

अध्यायेऽस्मिन् मुनयः पृच्छन्ति—रथमारुह्य नारदः इन्द्रद्युम्नश्च कुत्र यान्ति? जैमिनिः कथयति—नीलकण्ठ-समीपे क्षेत्रं प्रति तयोर्गमनकाले राज्ञः वामनेत्रभुजयोः स्फुरणादि अशुभलक्षणानि जातानि। राजा तानि स्वयात्राशुभफलविघ्न-शङ्कया मनसि धृत्वा नारदं कर्मदोषं, धर्मपालनं, प्रजाहितं च विषये व्याकुलतया पृच्छति। नारदः तु वदति—मङ्गलकार्येषु विघ्नप्रादुर्भावोऽपि शुभफलस्य पूर्वलक्षणं भवति। ततः स रहस्यं प्रकाशयति—विद्यापतिना पूर्वं दृष्टो नीलमाधवः मनुष्यलोकेऽन्तर्धानं गतः, पाताल-निवासं प्रविष्टः, मर्त्येषु दुर्लभोऽभवत्। एतच्छ्रुत्वा राजा मूर्च्छितः; सेवकाः शीतजलेन, चन्दनेन, व्यजनैश्च तमाश्वासयन्ति, नारदश्च योगधैर्येण तं धारयति। राजा विलपति—राज्यव्यवस्था भिद्येत, विद्वांसो विस्थाप्येरन्, कृषिक्षेत्राणि परित्यज्येरन्; हरिदर्शनाभावे पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा प्रायोपवेशं करिष्यामीति निश्चिनोति। नारदः सान्त्वयति—भगवतो लीला न केनापि निश्चेतुं शक्या, ब्रह्मणोऽपि मायां भेदयितुं दुष्करम्। उपायं च दर्शयति—पुरुषोत्तम-क्षेत्रे स्थित्वा बहून् अश्वमेध-क्रतून् समापय; तेषां समाप्तौ दारुतनौ विष्णुं द्रक्ष्यसि, अहं च तस्य रूपप्रतिष्ठां करिष्यामि। ततः शङ्खाकार-क्षेत्रे नीलकण्ठ-समीपे समतले यज्ञभूमौ दीर्घकालस्थायिनीं यज्ञशालां निर्माय, नीलाद्रिसम्बद्धं नरसिंहरूपं दृष्ट्वा, ब्रह्मोपदेशानुसारं शीघ्रमेव क्रतुमारभ्यतामिति निर्देशेन अध्यायः समाप्तः।

Adhyaya 15

Nṛsiṃha-darśana and the Nyagrodha Mokṣa-sthāna: Indradyumna Guided by Nārada

अध्यायेऽस्मिन् तीर्थयात्रिकाः नीलकण्ठं (शिवं) दुर्गां च सम्यगर्चयित्वा नीलाचलं/नीलभूधरं प्रति प्रयान्ति; एषा वैष्णव-शैव-शाक्तसम्मानयुक्ता यात्रानितिरेव वर्ण्यते। मार्गो घनकाननावृतः विषमः च, भीषणैः रक्षकैः संरक्षितः; अतः संयतेन्द्रियैः सद्गुरुप्रसादेनैव प्रवेशः शक्य इति सीमामोतीवो दृश्यते। उपायं न लभमानान् नारदः शिखरं नयति, तत्र भगवान् नृसिंहरूपेण भयानकः अपि तारकः प्रादुर्भवति—दैत्यं विदारयन्, विश्वाग्नितेजसा दीप्तः; तस्य दर्शनमात्रेणापि महापापक्षयः कथ्यते। इन्द्रद्युम्नः चिन्तयति—नृसिंहः सामान्यजनैः दुराराध्यः, किन्तु साधुसङ्गेन भगवत्कृपया सुलभो भवति। अनन्तरं नारदः गुह्यं मोक्षस्थानं प्रकाशयति—विशालः न्यग्रोधः, यस्य छाया-सान्निध्यमपि शुद्धिकरं परिवर्तनकारि च। प्रभोः प्राकट्य-तिरोभावतत्त्वं निरूप्यते—युगे युगे सः करुणया हेत्वन्तररहितः प्रकटते, अन्येषु तीर्थेषु अंशावतारैः अपि प्रकाशते। इन्द्रद्युम्नः नाम-दर्शनयोः मोक्षदत्वं शरणागत्य प्रार्थयति, अजामिलदृष्टान्तेन कृपा कर्मयन्त्रात् परा इति दर्शयन्; अशरीरवाणी च नारदस्य ब्रह्मसम्बद्धाज्ञां पालनं विधत्ते, उत्तरकर्मणां शास्त्रप्रमाणं स्थापयति।

Adhyaya 16

नरसिंहप्रत्यर्चाप्रतिष्ठा—इन्द्रद्युम्नस्तोत्रं च (Narasiṃha Image-Consecration and Indradyumna’s Hymn)

जैमिनिरुवाच—राज्ञः इन्द्रद्युम्नस्य दृढश्रद्धां महाक्रतौ संकल्पं च दृष्ट्वा नारदः प्रसन्नः सन् नीलकण्ठसमीपे महाचन्दनवृक्षान्तिकं गन्तुं तं नियोजयति, नरसिंहसन्निधौ क्रियमानः क्रतुरतिविशिष्टफलप्रद इति प्रतिजानन्। तत्र पश्चिमाभिमुखं नरसिंहमन्दिरं कारयितुं आज्ञापयति; नारदस्मरणमात्रेण विश्वकर्मणः पुत्रो मानवरूपेण शिल्पशास्त्रविशारदः समागत्य चतुर्दिनैरेव अद्भुतं प्रासादं समापयति। ततः मङ्गलध्वनयः, पुष्पवृष्टिः, दिव्यलक्षणानि च दृश्यन्ते; नारदः प्रतिष्ठायोग्यां नरसिंहप्रत्यर्चां वहन् पुनरागच्छति। इन्द्रद्युम्नः प्रदक्षिणां कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणम्य विस्तीर्णं स्तोत्रं जपति, यत्र नरसिंहं विष्णुं च परं, सर्वव्यापिनं, दुःखसंशयनाशकं च वर्णयति। अनन्तरं फलश्रुतिः—शम्भुसहितस्य नरसिंहस्य दर्शनं, स्तोत्रपाठः, तिथिनक्षत्रव्रतानुष्ठानं (शुक्लद्वादशी स्वातीयुक्ता, वैशाखचतुर्दशी च), पञ्चामृतादिभिरभिषेकश्च पापक्शयम्, कामसिद्धिं, यज्ञतुल्यफलम्, ब्रह्मलोकप्राप्तिं च ददाति; मन्दिरसमीपे कृतानि कर्माणि नरसिंहप्रसादेन बहुगुणितपुण्यफलानि भवन्ति।

Adhyaya 17

Indradyumna’s Royal Assembly and the Initiation of the Thousand Aśvamedhas (Narrative of Ritual Preparation and Divine Re-manifestation)

अध्यायः १७ आरभ्यते—ऋषयः पृच्छन्ति, पवित्रे क्षेत्रे नरसिंहप्रतिष्ठापनानन्तरं राजा किमकरोत् इति। जैमिनिः कथयति—इन्द्रद्युम्नः महतीं राजसभां समाह्वयत्, यत्र इन्द्रप्रमुखा देवाः, बहवो ऋषयः, चतुर्वेदविदः साङ्गोपाङ्गाः, धर्मशास्त्रविशारदाः, नानावर्णाश्रमसमुदायाश्च क्रमशः समुपविष्टाः। तत्रोन्नतं सभामण्डपं यागशालां च निर्माप्य, आदर्शयज्ञवेदीनामिव सौन्दर्य-शौच-व्यवस्थया यथाविधि सर्वं समलङ्कृतम्। राजा इन्द्रं तथा समागतान् सर्वान् यथोचितैः दानैः सत्कारैः आतिथ्यैश्च पूजयामास, विनय-नियम-शिष्टाचारं च पालयामास। ततः स स्वार्थरहितः यज्ञपुरुषपरायणः अश्वमेधयज्ञं कर्तुं अनुमतिं याचते। देवाः तस्य सत्यवचनतां प्रशंसन्ति, पूर्वं च दत्तं वरं स्मारयन्ति—भगवान् करुणया ‘दारवदेहं’ गृह्णन् पुनः प्रादुर्भविष्यति, अस्य च यज्ञस्य त्रैलोक्यशुद्ध्यर्थं महत्त्वं भवति। अनन्तरं दीक्षाविधानं, अग्निस्थापनं, पात्र-वितरणं, सर्ववर्गेषु अन्नदानं, निरन्तरं अतिथिसत्कारश्च वर्ण्यते। समृद्धिः अद्भुता, कर्म सर्वं निर्दोषं, ऋत्विजः पाण्डित्यसम्पन्नाः, यागकाले भक्तिकथाश्रवण-कीर्तनं च प्रवर्तते। अन्ते स्वप्नोपमेन वचनेन हरिकृत्यानां रहस्यं प्रसादसम्बन्धं च सूच्यते।

Adhyaya 18

भगवद्द्रुमप्रादुर्भावः एवं प्रतिमानिर्माण-नियमाः (The Manifestation of the Divine Tree and Protocols for Image-Making)

अध्यायेऽस्मिन् राज्ञः सुत्यायाश्वमेध-संबद्धयज्ञानां महिमा वर्ण्यते। क्रमशः पाठाः, स्तुतयः, दानानि च सुव्यवस्थितानि प्रवर्तन्ते। तदा बिल्वेश्वर-समीपे समुद्रतीरे, समुद्रेऽपि किञ्चिदन्तर्भूतः, तेजस्वी सुगन्धी शङ्खचक्र-लाञ्छितश्च अद्भुतो द्रुमः प्रादुरभवत्; स च अपौरुषेय-चिह्नत्वेन ज्ञायते। इन्द्रद्युम्नो राजा नारदं पृच्छति। नारदः पूर्वदर्शन-पुण्यपरिपाकं व्याचष्टे—विष्णोः प्रादुर्भाव-सूचकः स द्रुमः, केषाञ्चिद्वृत्तान्तेषु केशपातादिवत् देहभूत-चिह्नस्य द्रुमरूपतां प्राप्तिरिति भावः। राजा अवभृथस्नानं कृत्वा महोत्सवं विधाय महावेदीं द्रुमं प्रतिष्ठाप्य बहुविधां पूजां समर्पयति। प्रतिमां कः करिष्यतीति प्रश्नो जाते, नारदः दैवकर्मणो गूढतां निवेदयति। ततः आकाशवाणी कठोरं नियमं निर्दिशति—दिव्य-तक्षकः वृद्ध-तक्षकरूपेण पञ्चदशदिनानि रक्षिते मण्डपे निरुद्धः कार्यं कुर्यात्; निर्माणं न केनापि द्रष्टव्यं, शब्दः कुतूहलं च आध्यात्मिक-भयहेतव इति। अन्ते स तक्षकः स्वयं नारायण इति, मानुषवेषेण कर्मगूढतां रक्षन्, प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 19

Āvirbhāva of the Four Forms at Nīlādri and the Protocols of Icon-Covering (Jagannātha–Balabhadra–Subhadrā–Sudarśana)

अध्यायेऽस्मिन् मङ्गलचिह्नानां क्रमवर्धमानोऽभ्युदयः वर्ण्यते—दिव्यगन्धाः, देवदुन्दुभिनिनादाः, सूक्ष्मवृष्टयश्च, ये नीलाद्रौ भगवतोऽभिव्यक्तेः समीपत्वं सूचयन्ति। तदनन्तरं देवाः कर्मकुशलाश्च हरिदर्शनात् प्रहृष्टाः पूजां प्रवर्तयन्ति। चतुर्विधोऽत्र आविर्भावः निर्दिश्यते—जगन्नाथः (विष्णुर्जनार्दनः), बलभद्रः (अनन्तः शेषश्च जगद्धारणकर्ता), सुभद्रा (श्रीर्लक्ष्मीशक्तिरूपेण व्यापकत्वेन), सुदर्शनश्च (नित्यं चक्ररूपः, अत्र पृथगर्चारूपेणापि)। कृष्णबलयोः सारूप्याभेदः प्रतिपाद्यते; लोकव्यवहारो नाममात्रकः इति सिद्धान्तः सूचितः। प्रतिमापालनविधयः अपि दत्ताः—विग्रहाः दृढं आच्छाद्य ततः स्वस्ववर्णैः लेप्याः; रक्षालेपनिवर्तनं निषिद्धं, तस्य दुष्परिणामाः क्षुधारोगजनक्षयादयः कथिताः। सुलिखितरूपदर्शनं पापसञ्चयविनाशकं इति श्रद्दधानां प्रति प्रशंस्यते। नीलाद्रौ निर्दिष्टदेशे विशालस्थिरदेवालयनिर्माणः, तत्र प्रतिष्ठापनं, तथा विश्वावसुसम्बद्धशबरभक्तवंशस्य नित्यसेवोत्सवकार्येषु नियोजनं च विधीयते। अन्ते राजा विस्मयविह्वलः; मुनिना करुणामयस्य प्रभोः स्तुतिपूजायाः उपदेशो दत्तः—यथाविधि स्तुतः स भगवान् इष्टार्थान् प्रयच्छति।

Adhyaya 20

इन्द्रद्युम्नस्तुतिः, पूजाविधानम्, इन्द्रद्युम्नसरः-प्रशंसा च (Indradyumna’s Hymn, Worship Procedure, and the Praise of Indradyumna Lake)

अध्यायेऽस्मिन् त्रिविधो वृत्तान्तः। (१) नारदप्रेरितः राजा इन्द्रद्युम्नो जगन्नाथं विष्णुं च दीर्घया स्तुत्या नमति। स स्वदेहस्याशौचं कर्मक्षयजनितं क्लेशं च निरूप्य, भगवतः पदपद्मशुद्धिं शरण्यत्वं च प्रतिपादयति; विषयसुखानि परिणामदुःखहेतूनि इति मन्यते, पुनःपुनः संसारात् त्राणं याचते। विष्णोः विश्वरूपत्वं परं शरणं च कथयन् दास्यभावेन शरणागतिं दर्शयति। (२) ततः नारदः नारायणं बहुनामभिः स्तौति; राजानः श्रोत्रियाः ऋषयः वर्णप्रतिनिधयश्च समवेताः स्तुतिं कुर्वन्ति। इन्द्रद्युम्नः वासुदेवं बलभद्रं भद्रां/सुभद्रां सुदर्शनं च विधिवत् पूजयति; द्वादशाक्षरमन्त्रस्य प्रयोगं, पौरुष-त्रयीप्रसिद्धस्तोत्राणां च पाठं निर्दिशति। अनन्तरं ब्राह्मणेभ्यः महादानं दत्त्वा बहुविधं दानविस्तारं करोति। (३) गोदानसमये गवां खुरचिह्नैः कूपाकारः खातो जायते; दानोदकेन पूरितः स पुण्यतीर्थरूपेण इन्द्रद्युम्नसरः इति प्रसिद्धिं याति। तत्र स्नानदानादिभिः महायज्ञसमफलप्राप्तिः पितृतृप्तिश्च कथ्यते। अन्ते राजा शुभमुहूर्ते प्रासादनिर्माणं प्रारभते, शिल्पिनः कारुकांश्च सत्करोति, उत्सवान् नियोजयति, नानादेशसमृद्धिं जगन्नाथसेवायै समर्प्य राजलक्ष्मीं भगवत्सेवायामेव सार्थकीं मन्यते।

Adhyaya 21

दारुमूर्तेः श्रौतप्रामाण्यं, दर्शनमुक्तिः, प्रासादनिर्माण-प्रतिष्ठा च (Vedic Authority of the Wooden Icon, Liberation through Darśana, and Temple Construction & Consecration)

अध्यायेऽस्मिन् जैमिनिना निवेदिते संवादे ऋग्वेद-वेदान्तनिपुणो ब्राह्मणः राजानं दारुमूर्तेः प्रादुर्भाव-दर्शनभाग्येन स्तौति, तथा च ‘अपौरुषे’ अस्य रूपस्य पूजनं दुर्लभां मुक्तिं ददातीत्याह। नारदः प्रत्युवाच—विष्णोर्धर्मव्यवस्था वेदं विना न प्रवर्तते; अवतारः तदर्चनं च श्रुतिप्रसिद्धम्। देवता वेदान्ते ज्ञेयेन पुरुषेण संबध्यते, अर्चा च निःश्रेयसहेतुः प्रमाणीकृता साधना इति प्रतिपाद्यते। ओड्रदेशः तद्क्षेत्रं च महिम्ना वर्ण्यते, यत्र साधारणैः नेत्रैरपि ‘रूपेण ब्रह्म’ दृश्यते; देहिनां चञ्चलता कर्ममार्गवैचित्र्यं च स्मार्यते। तथापि सुलभता प्रतिपाद्यते—केवलं दर्शनमपि मोक्षप्रदम्; सामाजिकसीमासु स्थिताः अपि लाभात् न वर्ज्यन्ते; नियमयुक्ता भक्तिः सायुज्यपर्यवसानिनी। अनन्तरं नारदः उपनिषदर्थस्य प्राकट्यं निवेद्य ब्रह्मणोऽभिप्रायं पृच्छति, राजानं च महाप्रासादनिर्माणे नरसिंहप्रतिष्ठायां च नियोजयति। राजा प्रतिष्ठामहोत्सवे ब्रह्मणः सन्निधिं याचते; कुशलशिल्पिभिः महाधनव्ययेन कार्यं समाप्यते, प्रासादस्य अपूर्वशोभा प्रशस्यते। अन्ते नारदः राज्ञोऽद्वैतभक्तिं प्रशंसन् वदति—यत् कर्मदानव्रताध्ययनतपसा दुर्लभं, तत् अचलया भक्त्या सुलभं भवति; प्रतिष्ठायां भविष्यत्सवाः वराश्च प्रतिज्ञायन्ते, नारद-मुनयश्च पुनरागमनं वदन्ति।

Adhyaya 22

ब्रह्मलोकगमनम् एवं ब्रह्मसभा-प्रवेशः | Ascent to Brahmaloka and Entry into Brahmā’s Assembly

अध्यायेऽस्मिन् देवालयकेन्द्रिताया भक्तेः परं ब्रह्मलोकगमनरूपा महती गतिः वर्ण्यते। जैमिनिः संवादं निवेदयति—राजा इन्द्रद्युम्नः यात्रायाः साध्यतां पृच्छति, तदा मनोजवः पुṣ्परथः प्रदत्तः। नारदेन सह राजा कृष्णं/जगन्नाथं रामादिभिः सहितं प्रदक्षिणीकृत्य पुनःपुनः प्रणम्य ब्रह्मलोकयात्रायै अनुज्ञां याचते। ततः ते दिव्यस्तरान् आरोहन्ति—सूर्यमण्डलप्रदेशान् ध्रुवलोकं च अतिक्रम्य—ऊर्ध्वलोकेषु सिद्धैः दृष्टाः सत्कृताश्च। भगवत्चरितं मनःशोधकं इति प्रतिपाद्यते, विष्णुभक्तेः फलरूपेण राज्ञः शीघ्रगतिरेव दर्श्यते। तथापि मानुषी चिन्ता न निवर्तते—जगन्नाथप्रासादनिर्माणं स्वाभाविकेन लोभेन विलम्बितं दूषितं वा, शत्रुभिः बाधितं वा स्यादिति स शङ्कते। ऋषिः तस्य भयम् उपशमयन् ब्रह्मलोकस्य व्याधि-जरामरणवर्जितत्वं, दैवी सहायता च, धर्मानुकूलस्य कर्मणो विघ्नासम्भवत्वं च प्रतिपादयति। अनन्तरं ब्रह्मलोकस्य श्रवणीयं सामाजिकं च चित्रणं—स्वाध्यायनिनादः, इतिहासपुराण-छन्दः-कल्पादिषु सुव्यवस्थितं अध्ययनम्, ब्रह्मर्षिभिः मुक्तैश्च सह ब्रह्मणः सभा—वर्ण्यते। अन्ते सभाद्वारे द्वारपालः नारदं सादरं स्वागतं कृत्वा प्रवेशं ददाति, भक्तिसहितस्य ऋषिनिर्दिष्टस्य प्रयत्नस्य मान्यतां सूचयन्।

Adhyaya 23

Indradyumna’s Audience with Brahmā and the Disclosure of Puruṣottama’s Manifest Form (इन्द्रद्युम्नस्य ब्रह्मदर्शनं पुरुषोत्तमप्रादुर्भाव-रहस्यम्)

अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मसभायां राज्ञ इन्द्रद्युम्नस्य आगमनं नाट्यवत् वर्ण्यते। नारदः तस्य आगमनं निवेदयति, द्वारपालो मणिकोडरः तस्य असाधारणत्वं प्रवेश-नियमं च प्रकाशयति, लोकपालैः विश्व-व्यवस्थापकैश्च सह सभायाः मर्यादा दर्श्यते। ब्रह्मा दिव्यगीते निमग्नः सन् केवलदृष्ट्या एव प्रवेशमनुज्ञां ददाति; इन्द्रद्युम्नः विनयेन प्रणम्य देवप्रियत्वेन स्तूयते, ततः ब्रह्मा तस्य अभिप्रायं पृच्छति। इन्द्रद्युम्नः स्वारब्ध-मन्दिरे जगन्नाथस्य (पुरुषोत्तमस्य) प्रतिष्ठां याचते, ब्रह्माधिकारस्य पुरुषोत्तम-परमत्वस्य च अभेदं तत्त्वतः प्रतिपादयन्। दुर्वासाः प्रतीक्षमानानां देवानां लोकपालानां च पक्षे निवेदयति; ब्रह्मा तु इन्द्रद्युम्नस्य शुद्धकर्म-भक्त्यादिभिः तेषामपि अधिकां पात्रतां व्याचष्टे। ब्रह्मा कालविलम्बं रहस्यमिव प्रकाशयति—स्वगीतेन सह महत् ब्रह्मकालः व्यतीतः, राजवंशो नष्टः, केवलं देवालयो देवश्च अवशिष्टः। ब्रह्मा राजानं भूमौ प्रत्यागत्य प्रतिष्ठा-व्यवस्थां पूर्णयितुं आदेशयति, स्वयम् अनुगामिभिः देवैः सह आगमिष्यामीति प्रतिजानन्। अन्ते देवान् प्रति सिद्धान्तं कथयति—श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्रे नीलाद्रौ पुरुषोत्तमः कल्पकल्पेष्वपि तिष्ठति, दारुमय-देहधारी रूपेण प्रादुर्भवति; तस्य पूजनं दर्शनं च योगतपःकठोरतां विना अपि शुद्धिं मोक्षं च ददाति।

Adhyaya 24

Deva-stuti to Jagannātha and Planning the Prāsāda-Pratiṣṭhā (देवस्तुतिः जगन्नाथस्य तथा प्रासादप्रतिष्ठासंभारविचारः)

अध्यायेऽस्मिन् जैमिनिः इन्द्रद्युम्नस्य जगन्नाथं प्रति भक्तिपूर्णं गमनं वर्णयति। स राजा दण्डवत्प्रणामं कृत्वा पुनःपुनर्नमस्कृत्य प्रदक्षिणां चकार, स्तुतिभिः सह हृदयस्पर्शिनीं प्रार्थनां निवेदयामास। ततः देवगणाः समागत्य विस्तीर्णां स्तुतिं जगुः, यत्र जगन्नाथः सर्वव्यापी विश्वपुरुषः, वेदच्छन्दसां यज्ञस्य भूतानां वर्णाश्रमधर्मस्य च मूलं, तथा अन्तर्यामिरूपेण धर्मार्थकाममोक्षप्रदः एक एव इति प्रतिपाद्यते। स्तुत्यनन्तरं कथा स्तोत्रात् कर्मणि प्रवर्तते। सर्वे नरसिंहक्षेत्रं गत्वा पूजां कृत्वा नीलाचलशिखरप्रदेशं ययुः, यत्र अद्भुतं प्रासादं दृष्टं—विपुलं, गगनस्पर्शि, मानुषशक्त्यतीतप्रायं, दीर्घकालपर्यन्तं स्थितिशीलं च। इन्द्रद्युम्नः पूर्वोक्तदैवाज्ञां स्मृत्वा प्रतिष्ठार्थं संभारसंग्रहे विषये चिन्तां प्रकटयति; देवाः स्वल्पसामर्थ्यं निवेदयन्ति, पद्मनिधिः तु दैवेनानुज्ञातः सहाय्यं प्रतिजानाति। ततः ब्रह्मणा प्रेषितो नारदः समागत्य शास्त्रानुसारतः संभारव्यवस्थां उपदिशति, पद्मनिधिं च आज्ञापयति। अन्ते नारदस्य सत्कारः क्रियते, इन्द्रद्युम्नश्च प्रतिष्ठाविधेः क्रमशः मार्गदर्शनं याचते—एवं स्तुतितः तान्त्रिक-वैदिकव्यवस्थायां संक्रमणं स्थापितम्।

Adhyaya 25

Rathatraya-nirmāṇa–pratiṣṭhāvidhi (Construction and Consecration Protocol for the Three Chariots)

अध्यायेऽस्मिन् जैमिनिः कथयति यथा नारदः शास्त्रं समालोच्य लिखितान् आदेशान् नृपाय इन्द्रद्युम्नाय प्रेषयति। राजा पद्मनिधिं सुवर्णमण्डप-निवासादीनां निर्माणे नियोजयति, विश्वकर्मसहाय्येन द्रव्यसंग्रहं च कारयति। ततः रथत्रयस्य निर्माणलक्षणानि निरूप्यन्ते—वासुदेवस्य रथः गरुडचिह्नितः, सुभद्रायाः पद्मध्वजः, बलभद्रस्य ताल/शीर-लाङ्गलध्वजः; चक्रसंख्या-प्रमाणादयश्च निर्दिष्टाः। अनन्तरं सिद्धान्तवचनं—प्रतिṣ्ठाविहीनं देवतास्थापनं रथे मण्डपे वा पुरे वा निष्फलं भवति। नारदः प्रतिṣ्ठाविधिं विस्तरेण वदति—ईशानदिशि मण्डपं निर्माय मण्डलं कृत्वा कुम्भं स्थापयेत्; पञ्चद्रुमकषायं, गङ्गादितीर्थजलानि, पल्लवान्, मृत्तिकाः, गन्धान्, रत्नानि, औषधानि, पञ्चगव्यं च पूरयित्वा नरसिंह-विष्ण्वोः मन्त्रराजविधिना आवाहनं, होमसंख्या-नैवेद्यादि च। ततः रथशुद्धिः प्रोक्षण-धूप-वाद्यैः, सुपर्ण-गरुडप्रतिष्ठा स्तोत्रेण, दक्षिणा-ब्राह्मणभोजनं, बलभद्र-सुभद्रयोः पृथक् मन्त्राः (लाङ्गलध्वज, लक्ष्मीसूक्त) तथा भिन्नहविर्भागाः। यात्राविधौ बलिदानानि देवताभ्यः दिक्पालेभ्यश्च, वैष्णवगायत्री-विष्णुसूक्त-वामदेवादिपाठाः निर्दिष्टाः। रथदोषनिमित्तानि—अक्ष-युग-ध्वज-प्रतिमाभङ्गादयः—लक्षणतया कथ्यन्ते, तेषां शान्तिहोम-प्रायश्चित्तविधयः, सर्वस्वस्ति-शान्त्यनुष्ठानं च उपदिश्य ग्रहशान्त्युपदेशेन समाप्यते।

Adhyaya 26

गालराजस्य वैष्णवभावः प्रतिष्ठासंभारदर्शनं च (Gāla’s Vaiṣṇava Turn and the Vision of the Consecration Preparations)

अध्यायेऽस्मिन् जैमिनिप्रसङ्गे नीलपर्वतसमीपे मन्दिरसन्निधौ प्रतिष्ठामण्डपस्य शीघ्रं सुव्यवस्थितं च निर्माणं वर्ण्यते। इन्द्रद्युम्नराज्ञः आज्ञया विश्वकर्मणा महती सभा निर्मिता; होमद्रव्याणि, समिधः, कुशाः, नैवेद्यं, वाद्य-नृत्यादि च सर्वं पूजोत्सवोपयोगि समाहृतम्। ततः पूर्वं माधवस्य शैलमूर्तिं प्रतिष्ठाप्य लघुमन्दिरं कृतवान् गालराजः इन्द्रद्युम्नस्य अद्भुतकर्म श्रुत्वा प्रारम्भे विरोधबुद्ध्या आगत्य, तत्क्षणमेव विस्मय-जिज्ञासाभ्यां परिवर्तते। नारद-पद्मनिधिसहितं ब्रह्मलोकसम्बद्धं दैवप्रेरितं राजदूतमिव इन्द्रद्युम्नं ज्ञात्वा, एतत् कर्म अनुपमं धर्मकार्यं मन्यते, प्रतिवर्षं महोत्सवं कर्तुं संकल्पयति, स्वाज्ञानं क्षमापयन् दारुमय-हरिमूर्तिं साक्षात् तारकत्वेन स्वीकरोति। इन्द्रद्युम्नः तस्य भक्तिराजत्वं प्रशंसन् सिद्धान्तं वदति—हरिमूर्तेः सम्यक् प्रतिष्ठापनेन देहबन्धात् विमुक्तिः, विष्णोः परं पदं च लभ्यते। गालाय नित्यनैवेद्य-प्रदक्षिणा-यात्रा-उत्सवसेवाः दैवाज्ञया न्यस्यन्ते। अन्ते दिव्यदुन्दुभिनिनादैः, मङ्गलशब्दैः, पुष्पगन्धवर्षैः सह पितामहस्य ब्रह्मणो विमानावतरणं दिक्पाल-ऋषि-नर्तकादिभिः परिवृतं दृश्यते; गालः सर्वे च प्रणिपत्य भक्त्युत्कर्षेण शुद्धं पितामहं समुपतिष्ठन्ते।

Adhyaya 27

अध्याय २७: रत्नसोपानावतरणं, स्तुतयः, प्रतिष्ठा च (Chapter 27: Descent by the jeweled stairway, hymns, and consecration)

अध्यायेऽस्मिन् जगन्नाथ-मन्दिर-परिसरे महोत्सवसमागमः वर्ण्यते। दिव्यविमानात् मन्दिराङ्गणं प्रति रत्नमयः सुवर्णसोपानः प्रादुर्भवति, तं सर्वे विस्मयेन पश्यन्ति। पद्मयोनिः पितामहः ब्रह्मा तेनावतीर्य गन्धर्वैः स्तूयमानः विधिपथेन नीयते; देवाः पितरः सिद्धा विद्याधराः यक्षाः गन्धर्वाः अप्सरसश्च समन्तात् समागताः। ब्रह्मा इन्द्रद्युम्नं नृपं सम्बोध्य तस्य परमभाग्यं तथा सर्वलोकसमूहस्य सहभागितां प्रशंसति। अनन्तरं ब्रह्मा जगन्नाथं प्रति वेदान्तशब्दैः—माया-अद्वैत-व्याप्ति-परात्परत्वादिभिः—दीर्घां स्तुतिं करोति। ततः बलभद्रं विश्वाधारं शेषनारायणस्वरूपं स्तौति, सुभद्रां च विष्णुमायां शक्तिं बहुदेवीरूपसमन्वितां नमति; सुदर्शनं तेजोमयं मार्गदर्शकं अज्ञाननाशकं प्रशंसति। अन्ते संस्थारूपो विधिः प्रवर्तते—शान्ति-पौष्टिककर्मणि भारद्वाजस्य नियोजनं, दिक्प्रतिष्ठा, मन्त्रैर्वैदिकसूक्तैश्च (श्रीसूक्त-पुरुषसूक्तादिसंकेतैः) सार्वजनिकः प्रतिष्ठाभिषेकः। कालो निर्दिष्टः—वैशाखशुक्लाष्टमी पुष्ययोगयुक्ता गुरुवारे; तस्यां स्नानदानतपोहॊमाः अक्षयाः, तथा कृष्ण-जगन्नाथ-राम-बलभद्र-सुभद्रा-दर्शनभक्त्या बहुजन्मकृतपापनाशो मोक्षसाधनं च भवतीति फलश्रुतिः।

Adhyaya 28

Nṛsiṃha-Mantrarāja, Dāru-Mūrti, and the Vedic Interpretation of Jagannātha (नृसिंहमन्त्रराज-दारुमूर्ति-वेदव्याख्या)

अध्यायेऽस्मिन् इन्द्रद्युम्नादीनां सन्निधौ तेजोमयः भीषणो नृसिंहसदृशः प्रादुर्भावः क्रमशः प्रकाश्यते—ज्वलज्जिह्वः, बहुनयनः, बहुभुजः इत्यादि विश्वरूपोपमानैः वर्णितः, येन भयमिश्रितं भक्तिपूर्णं विस्मयं च जनयति। नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—अनुग्रहार्थं प्रादुर्भूतं रूपं किमर्थं त्रासकरम् इति; ब्रह्मा व्याचष्टे—लोकाः जगन्नाथस्य दारुमूर्तिं केवलं द्रव्यरूपां मन्येरन्, तद्बुद्धिनिवारणाय, अविवेकिनां प्रति तस्य ब्रह्मत्वप्रकाशनाय च एषा शिक्षार्था भीषणता। ततः अथर्वपरम्परासम्बद्धः नृसिंहमन्त्रराजः प्राधान्येन निरूप्यते—सर्वकर्मसु परमफलदः, चतुर्वर्गप्रदः, क्षुद्रकामातीतं महापुण्यफलप्रदश्च। इन्द्रद्युम्नः दीक्षां लभते, ‘दिव्यसिंहं’ प्रति नमस्कारस्तोत्रेण स्तौति। अन्ते ब्रह्मा सिद्धान्तं स्थापयति—आदिरूपं नरसिंहः; दारुमूर्ति न ‘प्रतिमाबुद्ध्या’ ग्राह्या, सा परब्रह्मैव दुःखभञ्जनी, अखण्डानन्दप्रदा। अथ शाब्दब्रह्म-परब्रह्मयोः ऐक्यं, शब्दार्थयोः परस्पराश्रयता च विवृणोति; देवतारूपाणि चतुर्वेदेषु विन्यस्यन्ते—बलभद्रः ऋग्वेदः, नृसिंहः सामवेदः, सुभद्रा यजुर्वेदः, चक्रं अथर्ववेदः इति। भेदाभेदरीत्या एक एव प्रभुः बहुधा प्रकाशते इति निश्चयः; नीलाचले दारुमूर्तिरूपेण गोविन्दस्य शुद्धकर्म-वाक्-मनसा पूजनं विधीयते। मन्त्रराजः अनुपमः इति घोष्यते; नीलाचलतटे न्यग्रोधमूले विशेषतः पूजनं दिव्यलोकप्राप्तिं मोक्षं च ददाति।

Adhyaya 29

Jyeṣṭha-snāna and Guṇḍicā-yātrā: Ritual Calendar, Site-Permanence, and Phalaśruti in Puruṣottama-kṣetra

अध्यायः २९ जैमिनिना कथ्यते। पूर्ववृत्तानन्तरं लोकसङ्ग्रहाय हृदि कमलासनः पद्मयोनिर्ब्रह्मा आवाह्यते, पूर्वं प्रादुर्भूताः विष्णोः रूपविशेषाश्च पुनर्दृश्यन्ते। बलभद्रः द्वी-षडक्षरमन्त्रेण, नारायणः पौरुषसूक्तेन, चक्रं देवीसूक्तेन द्वादशाक्षरविधिना च पूज्यते—एवं बहुस्तरीयः लिटुर्गिकक्रमः प्रदर्श्यते। ततः ब्रह्मा इन्द्रद्युम्नराजस्य दीर्घजन्मार्जितभक्तेः फलरूपं दर्शनं निवेद्य देश–काल–व्रत–उपचारविधिं पृच्छति। देवः दारुदेह-प्रतिमारूपेण वरान् ददाति—अचलां भक्तिं, तथा मन्दिरभङ्गेऽपि स्थाने न त्यागः इति स्थल-स्थैर्यतत्त्वं प्रतिपादयति। अनन्तरं ज्येष्ठमहास्नानविधिः, न्यग्रोधोत्तरकूपस्य सर्वतीर्थत्वं, क्षेत्रपाल-दिक्पालादिभ्यः बलिदानं, सुवर्णकुम्भैः जलाहरणं मङ्गलवाद्यैः सह, जगन्नाथस्य राम(बलभद्र)-सुभद्रासहितं स्नापनं च निर्दिश्यते; स्नानदर्शनं पुनर्जन्मबन्धच्छेदकं भवतीति फलश्रुतिः। स्नानानन्तरं अलङ्कृतमण्डपे स्थाप्य अनवसरसदृशं दर्शननिषेधकालं च विधत्ते। पुनश्च गुण्डिचामहायात्रा, आषाढशुक्लद्वितीया पुष्ययुक्ता इत्यादि शुभतिथयः, गुण्डिचास्थानस्य परमपुण्यत्वं, उत्थान-शयन-परिवर्तन-मर्गप्रावरण-पुष्यस्नानादयः, फाल्गुने दोलोत्सवः, चैत्र-वैशाखकर्माणि तथा अक्षयतृतीयायां अनुलेपनादिविधानं च निरूप्यते। अन्ते जगन्नाथः ब्रह्मणा सहैकसङ्कल्पत्वं प्रतिजानीते, क्षेत्रे पूजामरणयोः मोक्षफलप्राप्तिं निश्चिनोति, इन्द्रद्युम्नं च सर्वयात्रोत्सवान् यथाविधि प्रवर्तयितुं नियुङ्क्ते।

Adhyaya 30

Jyeṣṭha-snānavidhi at Mārkaṇḍeya-vaṭa and Sindhu-snānā: A Pilgrimage-Ritual Sequence

अध्यायः ३० आरभ्यते यत्र मुनयः श्रीपतेः जनमस्नानादि-उत्सवानां यथार्थविधिं पृच्छन्ति, इन्द्रद्युम्नस्य धर्मानुष्ठानेन सम्बद्धं दारुमयं दिव्य-विग्रहं दृष्ट्वा विस्मयं च प्रकटयन्ति। जैमिनिः तदा ज्येष्ठमास-केन्द्रितं सुव्यवस्थितं व्रतक्रमं वर्णयति—शुक्लदशम्यां वाक्संयम-व्रतं कृत्वा बहुपर्व-यात्राविधिं प्रवर्तयेत्। प्रथमं मार्कण्डेय-वटे पञ्चतीर्थ-विधिना स्नानम्; ततः शैव-क्रमे भैरवात् अनुज्ञां याचित्वा वैदिक-जलक्रियाभिः अघमर्षण-जपेन च स्नानं, वृष-पूजा तथा लिङ्ग-स्पर्शादि-पूजनं च, यत् महायज्ञ-तुल्यफलप्रदं कथ्यते। अनन्तरं विष्णु-केन्द्रितेषु स्थानेषु न्यग्रोधस्य विष्णुरूपत्वेन दर्शनं प्रदक्षिणा च, गरुडस्य यानरूपेण वन्दनं, ततः देवगृहं प्रविश्य जगन्नाथस्य पूजनं—मन्त्रराजेन वा पुरुषसूक्तेन वा द्वादशाक्षरेण वा। वर्णानुसारं विधिपूजायाः अधिकारो निर्दिश्यते; अन्येषां तु दर्शन-नामस्मरणाभ्यां भक्तिमार्गः प्रशस्यते। पश्चात् सिन्धु-स्नान-लितुर्ग्या विस्तर्यते—उग्रसेनादि-पालकेभ्यः तथा ‘स्वर्गद्वार’प्रवेशस्थाने अनुज्ञां याचित्वा मण्डल-रचना, मन्त्रन्यासः, प्राणायामः, दिग्विष्णु-रूपैः कवचं च। तीर्थे ‘तीर्थराज’ं विष्णोर्जलरूपं आवाह्य अघमर्षणं पञ्चवारुण-क्रियाश्च, अन्तर्बाह्य-शुद्धिः, नियत-जलप्रसेचनं च; चिरसंचित-पापक्षयः शाश्वत-श्रेयः च प्रार्थ्यते। अन्ते जल-भोजन-वस्त्र-गन्ध-नैवेद्यादि-दानविधिः, सिन्धुराजे कर्मणां बहुगुण-फलप्रदत्वं, तथा राम-कृष्ण-सुभद्राणां प्रणामः तद्रूप-ध्यानसहितः निरूप्यते।

Adhyaya 31

इन्द्रद्युम्न-सरोवर-स्नानविधिः, नरसिंहपूजा, तथा ज्येष्ठाभिषेक-महोत्सव-विधानम् (Indradyumna Lake Bathing Rite, Narasiṃha Worship, and the Jyeṣṭha Snāna/Abhiṣeka Festival Procedure)

अध्यायः इन्द्रद्युम्न-सरोवरस्य तीर्थप्रवेश-शुद्धिविधिं निरूपयति। अश्वमेधसम्बद्धेन पुण्यप्रभावेण पवित्रं तद् सरः कथ्यते; तत्र स्नानं कृत्वा नियमपूर्वकं देवपूजां समाचरेदिति विधानम्। ततः स्थाने स्थितस्य हरिरूपस्य नरसिंहस्य रक्षाकरत्वं, मन्त्रैः सह पूजा, तथा चन्दन-अगुरु-कर्पूर- पायस-मोदक-फल-भक्ष्यादीनां नैवेद्योपहाराणां क्रमः प्रदर्श्यते। अनन्तरं ज्येष्ठस्नान/अभिषेक-महोत्सवस्य विधिः—जगन्नाथस्य बलभद्र-सुभद्राभ्यां सह—मञ्चनिर्माणं, अलङ्करणं, संस्कृतकलशेषु सुगन्धितोदक-सम्भारः, शोभायात्रा-नियमाः, तथा प्रमादवर्जनं सेवकधर्मरूपेण उपदिश्यते। सर्वत्र विश्वासः सिद्धेः कारणं प्रतिपाद्यते; दर्शनमात्रेणापि दीर्घकालसञ्चितपापमलक्षयः, लौकिककल्याणं मोक्षाभिमुखफलञ्च श्रूयते। अवशिष्टतीर्थोदकं आरोग्याय आयुष्यस्थैर्याय च हितमिति, सर्वदर्शकानां पुण्यवृद्धिः च उपसंह्रियते।

Adhyaya 32

Dakṣiṇāmūrti-darśana and the Jyeṣṭha-pañcaka Vrata (महाज्यैष्ठी–ज्येष्ठपञ्चकव्रतवर्णनम्)

अध्यायः द्वात्रिंशः द्विधा प्रवर्तते। प्रथमं जैमिनिः उत्सवविधिमाश्रित्य दक्षिणामुखं गच्छन्तं भगवन्तं (बलभद्रराम-सुभद्रासहितं) दर्शनस्य माहात्म्यं वर्णयति—गन्धानुलेपनैः, माल्यैः, नैवेद्यैः, गीतवाद्यनृत्यैः पूजनम्, महद्भ्यः ब्राह्मणेभ्यः भक्तेभ्यश्च सत्कारः; एतद्दर्शनं महायागादिफलसारं संक्षिप्य ददाति, मनुष्याणां दुर्लभं परमलाभ इति च। द्वितीयं ऋषिप्रश्नानां समाधानार्थं ‘ज्येष्ठस्नानप्रदर्शन’स्य निश्चितफलाय ज्येष्ठपञ्चकव्रतं विधीयते, यत् महाज्यैष्ठ्यां शुभायां पौर्णमास्यां परिपूर्णं भवति। दशमी-पूर्णिमापर्यन्तं दिनानुदिनं संकल्पः, वैष्णवाचार्यवरणम्, पुनःपुनस्तीर्थस्नानम्, विष्णोर्मूर्तीनां (मधुसूदन-नारायण-यज्ञवराह-प्रद्युम्न-नृहरि) प्रतिष्ठा-पूजा च निर्दिष्टद्रव्यैर्मन्त्रैर्नैवेद्यदीपैर्जागरविधिभिः; मूलमन्त्रैर्होमः, ऋत्विग्भ्यः दक्षिणा, गो-हिरण्यादिदानं, ब्राह्मणभोजनं च। अन्ते सर्वपुण्यसम्पत्तिः स्नान-दर्शनफलतुल्या इति प्रतिपाद्यते, मध्ये निरजला-एकादशी विशेषपुण्यसञ्चयव्रतत्वेन प्रशस्यते।

Adhyaya 33

Mahāvedī-mahotsava and Tri-Ratha Yātrā Protocols (महावेदीमहोत्सव-त्रिरथविधानम्)

जैमिनिः महावेदीमहोत्सवस्य क्रमबद्धं विधानं वर्णयति, यत्र गुṇ्डिचामण्डपं प्रति सार्वजनिक-रथयात्रा प्रधानं भवति। आरम्भे वैशाखशुक्लतृतीयादि काल-निर्णयः, अनन्तरं आषाढशुक्लपक्षेऽपि समय-निर्देशः; ततः आचार्य-वर्यस्य कुशल-शिल्पिनां च वरणं, वनप्रवेशस्य संस्कारः, अग्निस्थापनं, मन्त्रनियमित-हवनं तथा दिक्पाल-स्थानपालादिभ्यः बलिदानं च निरूप्यते। ततः काष्ठच्छेदनस्य संयमः, तस्याभिषेक-प्रतिष्ठा, अनन्तरं त्रिरथनिर्माणस्य सूक्ष्मलक्षणानि—रचनाविशेषाः, अलङ्काराः, तोरण-द्वाराणि, ध्वज-पताकाः, चिह्न-प्रतीकानि, विशेषतः गरुडध्वजः—विस्तरेण कथ्यन्ते। मार्गशोधनं गन्धानुलेपनं, दीप-वाद्य-नर्तन-गायनादि, पताकाभिः शोभा, जनसमूहस्य शिष्टाचार-नियमाश्च वर्ण्यन्ते। अन्ते फलश्रुतिरूपेण धर्मोपदेशः—रथारूढदेवतादर्शनं, स्तुति-प्रदक्षिणा-नैवेद्यादिभिः सहभागिता, अथवा अनायासेनापि सहगमनं परमपावनं, शास्त्रसम्मतं पुनःपुनः प्रतिपाद्यते। ग्रीष्मे शीतलीकरण-विधयः, सायं बहुदीप-प्रदीपनं, तथा महावेदी-परिसरे गुṇ्डिचामण्डपे देवतानां प्रतिष्ठापनं च समाप्यते।

Adhyaya 34

महावेदी-योगः, पितृकार्यविधिः, वनजागरण-व्रतम् (Mahāvedī-yoga, Pitṛkārya-vidhi, and the Vanajāgaraṇa Vrata)

जैमिनिः अश्वमेधाङ्गसम्बद्धे पवित्रजलाशयस्य समीपे, नरसिंहस्य दक्षिणदिशि च, श्रीजगन्नाथस्य साक्षान्निवासं वर्णयति। ततः गन्ध-पुष्प-दीप-नैवेद्यैः, गीत-नृत्यैश्च सह विधिवत् पूजाक्रमः प्रदर्श्यते। काल-देश-नियमोऽपि कथ्यते—बिन्दुतीर्थतटे/गुण्डिचामण्डपे भगवान् सप्ताहं तिष्ठति, प्रतिवर्षं पुनरागमनं च घोषयति; तदा सर्वतीर्थानां तत्रैवावस्थानं मन्यते। सप्ताहपर्यन्तं नियतस्नानं, दर्शनं, ततः समीपस्थनरसिंहालयस्य वन्दनं कृत्वा महावेदीं प्रति गमनं विहितम्। प्रभोः सन्निधौ कृतानि कर्माणि बहुगुणफलप्रदानीति पुण्यवृद्धिवादः; अस्य क्षेत्रस्य विशेषयोगात् एकमेव दानकर्मापि सर्वदानफलसमं भवतीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं पितृकार्यविधिः—मघानक्षत्रे, पञ्चम्यां तिथौ, इन्द्रद्युम्नसरोवरे दुर्लभयोगेषु श्राद्धस्य परमावसरः निर्दिश्यते। नीलकण्ठ-नरसिंहयोर्मध्ये श्रद्धया कृतं श्राद्धं शतं पितॄन् मोचयतीति फलश्रुतिः। अन्ते वनजागरणव्रतं—आषाढशुक्लतृतीयायां आरभ्य सप्तदिनानि मौन-नियमपालनं, दीपधारणं, जपः, उपवासश्च; अष्टमे दिने कलशस्थापन-पूजा, गृह्यविधिना होमः (वैष्णवीगायत्र्या), दक्षिणादानं, ब्राह्मणभोजनं च विधीयते। यथाभिलाषं चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिः प्रतिज्ञायते।

Adhyaya 35

रथरक्षाविधिः तथा दक्षिणाभिमुखयात्रा-माहात्म्यम् (Ratha-Protection Rite and the Glory of the South-Facing Procession)

अध्यायः ३५ रथरक्षाविधिं विस्तरेण निरूपयति, तथा विष्णोः/जगन्नाथस्य दक्षिणाभिमुखयात्रां दुर्लभां मोक्षप्रदां च वर्णयति। जैमिनिः ध्वजस्थदेवताः प्रति नित्यपूजां निर्दिशति—गन्धपुष्पैः, अक्षतैः, माल्यैः, श्रेष्ठोपहारैः, गीतनृत्यैः, धूपदीपैः, नैवेद्यैश्च सह। दिक्पालेभ्यः तथा भूत-प्रेत-पिशाचादिभ्यः बलिदानं कर्तव्यमिति, येन भीषणविघ्ना न जायेरन्, रथाः निर्विघ्नं गच्छेयुः। अष्टमी-नवमीदिनयोः रथान् दक्षिणाभिमुखान् स्थापयित्वा वस्त्र-माल्य-ध्वज-चामरादिभिः अलङ्कर्तुं, देवतान् आरोप्य निवासयितुं च विधिः प्रदर्श्यते। अयोग्यजनैः पशुभिः पक्षिभिश्च रथारोहणं न कर्तव्यमिति शास्त्रसम्मतं व्यवस्थापनं च उपदिश्यते। दक्षिणाभिमुखा यात्रा प्रयत्न-भक्ति-श्रद्धाभिः कर्तव्या, पूर्वयात्राभिः सह सा मोक्षदायिनीति प्रतिपाद्यते। हृषीकेशं सुभद्रां बलभद्रं/रामं च तत्र दर्शन-पूजनं कृत्वा जनाः पावनतां यान्ति, परलोकगमनं वैकुण्ठ-ब्रह्मलोक-शक्रलोकाद्यभ्युदयश्च लभ्यते; अस्याध्यायस्य श्रवण-पठनमपि मलक्षयकरं भवतीति फलश्रुतिः।

Adhyaya 36

शयनोत्सव-चातुर्मास्यव्रतनिर्णयः | Śayanotsava and the Discipline of the Cāturmāsya Vrata

अध्यायः ३६ जैमिनिना विष्णोः शयनकालविधिं तत्त्वतः प्रक्रियया च निरूपयति। आषाढात् कार्त्तिकपर्यन्तं चातुर्मास्यं विशेषपुण्यकाल इति प्रतिपाद्यते; तस्मिन् काले श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्रे जगन्नाथसन्निधौ निवासः अल्पकालेऽपि महत्फलप्रदः, अन्यत्र दीर्घनिवासात् अपि श्रेष्ठ इति पुनःपुनः दर्श्यते। आषाढशुक्लैकादश्यां शयनोत्सवः—मण्डपनिर्माणं, शयनगृहस्य शुद्धसज्जा, अलङ्कृतशय्याप्रस्तारः, सामर्थ्यानुसारं त्रयः प्रतिमाः स्थाप्यन्ते। ताः स्नाप्य भूषयित्वा स्तोत्रैः प्रार्थनाभिः देवः शयने निमन्त्र्यते, ततः विधिवत् “शायितः” कृतः। अनन्तरं चतुर्मासं व्रतनियमैः यापनीयम्—किञ्चित् आहारवर्जनं, आचारसंयमः, जपपाठाः, कृष्ण-केशव-नृसिंह-विष्णुनमस्काराः, नियतभोजनविधिः च। मासान्ते वा कार्त्तिके पारणाविधिः, ब्राह्मणभोजन-सत्कारः, यथाशक्ति दानं, अशक्तानां कृते संक्षिप्तव्रतानि (यथा भीष्मपञ्चकं) अपि कथ्यन्ते। फलश्रुतौ एते नियमाः शुद्धिकराः परलोकगत्युपकारकाः च, सर्वफलानां सङ्ग्राहिका भक्तिः इति विशेषेण प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 37

दक्षिणायन-पूजा, नैवेद्य-शुद्धि, तथा श्वेतराज-उपाख्यानम् | Dakṣiṇāyana Worship, Purifying Naivedya, and the Legend of King Śveta

जैमिनिः दक्षिणायन-सङ्क्रान्ति-समये शुभं कालं निर्दिश्य मन्दिराभिमुखं पूजाक्रमं विधत्ते—देवस्य पञ्चामृत-स्नापनं, अगुरु-कर्पूर-चन्दनादिभिः अनुलेपनं, माल्य-भूषण-वस्त्र-दीपैः अलङ्कारः, नानाविध-भक्ष्य-भोज्य-नैवेद्य-समर्पणं च। पुरूषोत्तमस्य पूजां पश्यतः महत् पुण्यवृद्धिः, दर्शनं पापहरं विष्णुलोक-प्रदं च इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं नैवेद्य-शुद्धेः विधानं विस्तरेण—वैष्णवाग्नि-स्थापनं, उत्तम-चरु-पाकः, शुद्धाग्नौ हवनं, दिक्पाल-सम्बद्ध-देवताभ्यः दिशासु बलि-वितरणं च; एवम् आकाशे कर्म-व्यवस्था निरूप्यते। नर्माल्य-नैवेद्यस्य तारक-प्रभावः स्तूयते—आस्वादनेन, घ्राणेन, दर्शनेन, श्रवणेन, स्पर्शेन, देहलेपनेन च क्रमशः शुद्धिः। ततः श्वेतराज-उपाख्यानम्—भक्तः राजा श्वेतः प्रतिदिनं महतीं पूजां कृत्वा ‘किं देवः मानुष-निर्मितं भोगं गृह्णाति?’ इति चिन्तयति; दिव्य-दर्शनं लभते यत्र भगवान् दिव्य-वैभवे भुङ्क्ते। स दीर्घं तपः मन्त्रजपं च कृत्वा नृहरि-दर्शनं प्राप्नोति; भगवता सान्निध्यं, दीर्घं समृद्ध-राज्यं, अन्ते सायुज्यं च वरदं, तथा वट-सागरादि-सीमान्तरे मोक्ष-क्षेत्र-स्थापनं—तत्र मरणं मोक्षकरं, नर्माल्य-भोजिनां च अकालमृत्यु-निवारणं इति आश्वासनं च दत्तम्।

Adhyaya 38

निर्माल्य-उच्छिष्ट-माहात्म्य (The Glory of Jagannātha’s Consecrated Remnants)

अध्यायः ३८ पुरुषोत्तमक्षेत्रे नैवेद्य-निर्माल्य-उच्छिष्टानां तत्त्वं निरूपयति। जगन्नाथस्य भुक्तावशिष्टं निर्माल्यं च परमं पावनम् इति प्रतिपाद्यते—तत्स्पर्शो भक्षणं च न दोषकरं, अपि तु पापनाशकं, रोगशमनं, लोककल्याणहेतुः इति। कलियुगे धर्मक्षयः, आचारभ्रंशः च वर्ण्यते, तस्मात् सुलभभक्तिमार्गस्य महिमा प्रकाश्यते। ततः शाण्डिल्यनामकः विद्वान् ब्राह्मणः “अयोग्यम्” इति शङ्कया देवोच्छिष्टं न गृह्णाति; तेन सपरिवारः पीडां प्राप्नोति। प्रार्थनया दर्शनं लभते—देवः स्वयम् उच्छिष्टनिर्माल्यं वितरति इति; ततः तदुपयोगेन तत्क्षणात् स्वास्थ्यं लभ्यते, क्षेत्रविशेषे भगवदाज्ञा सामान्यशङ्कां जयति इति बोधः जायते। अन्ते दर्शन-नमस्कार-दान-सेवा तथा निर्माल्यादिपवित्रद्रव्यसम्बन्धेन क्षेत्रस्य मोक्षप्रदत्वं पुनः प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 39

Adhyāya 39 — पार्श्वपर्यायणोत्सवः, उत्थापनमहोत्सवः, तथा दामोदर-चातुर्मास्यव्रतविधानम् (Parśva-paryāyaṇa, Utthāpana festival, and Dāmodara Cāturmāsya-vrata procedure)

अध्यायेऽस्मिन् मुनयः तीर्थयात्राफलानि विधीं च सूक्ष्मतया श्रोतुमिच्छन्ति। जैमिनिः कर्मणां नैतिक-मानसिकाधारं निरूपयति—अहङ्कारवर्जितं भगवत्प्रीत्यर्थं कृतं कर्म सात्त्विकं मोक्षाभिमुखं; यशःस्पर्धा-प्रवृत्तं राजसिकं; संकीर्णोपायबुद्ध्या कृतं तामसिकं इति। ततः जगन्नाथकेन्द्रितान् वार्षिकोत्सवान् व्रतविधानानि च उपदिशति। भाद्रपदशुक्लपक्षे हरिवासरे पार्श्वपर्यायणोत्सवः—देवस्य शयनगृहप्रवेशः, स्तुतयः, नैवेद्योपहाराः, चामरव्यजनं, अनुलेपनं, भोज्यप्रदर्शनं च; एतेन चिरस्थायी पुण्यलाभः कथ्यते। कार्त्तिके उत्थापनमहोत्सवः—पूर्णिमारात्रौ पूजनं, शुक्लैकादश्यन्तं श्रेष्ठव्रतानुष्ठानं, निर्दिष्टमन्त्रेण मृदु-प्रबोधनं, ततः गीत-नृत्य-वाद्यैः सह महाभिषेकः—पञ्चामृतैः, नारिकेल-फलरसैः, सुगन्धितोदकैः, तुलसीचूर्णैः, चन्दनलेपैः च। चातुर्मास्यसमापनविधौ दामोदरप्रतिष्ठा (स्वर्णमयी वा शालग्रामाधिष्ठिता), मण्डप-मण्डलरचना, दीपदानं, देवरषीन् ब्राह्मणांश्च विष्णुरूपतया सम्मानः, अष्टाक्षरमन्त्रेण होमः, अन्ते दक्षिणा-गो-धान्यादिदानं च विधीयते। फलश्रुतौ अभिलषितसिद्धिः, महायज्ञदानसमतुल्या शुद्धिः, सम्यगनुष्ठानेन विष्णुलोकप्राप्तिश्च दृढतया प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 40

प्रावरणोत्सववर्णनम् | Description of the Prāvaraṇa (Winter-Covering) Festival

अध्यायः ४० जैमिनिवचनेन मārgaśīrṣa-शुक्लपक्षे प्रावरणोत्सवविधानं निरूपयति। पञ्चम्यां रात्रौ वासो-धिवासेन पूर्वकर्म आरभ्यते। देवालये मण्डपे देवस्य पुरतः अष्टदल-पद्ममण्डलं निर्माय दिक्पालान् दिशासु पूजयेत्; क्षेत्रपालं गणाधिपं च प्रसादयेत्। बहिः चण्ड-प्रचण्डौ रक्षार्थं समर्च्यौ। ततः कलशः स्थाप्यते, मन्त्रैः प्रोक्षितः। एकविंशतिवासांसि दिव्यवस्त्राणि गन्धधूपैः संस्कृत्य मन्त्रन्यासेन प्रतिष्ठाप्य आच्छाद्य रक्षामन्त्रैः परिरक्ष्यन्ते। रात्रौ गीतनृत्यादिभिः सततपूजा, प्रातः अरुणोदये पुनः पूजनम्। अनन्तरं वस्त्रसमूहः छत्रध्वजचामर-दोलानाद्यैः वाद्यगीतनृत्य-पुष्पवृष्टिसहितः महोत्सवेन बहिर्नीयते; देवालयं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य देवोऽपि त्रिवारं परिवर्त्यते। ततः सप्तसप्तवस्त्रैः मुखं वर्जयित्वा देहं प्रावरणैः वेष्टयित्वा ताम्बूल-कर्पूरलताद्युपहारान् दत्त्वा दूर्वाक्षतैः पूजां कृत्वा नीराजनं विधीयते। फलश्रुतौ मोहापहत्वं शीतवातादिद्वन्द्व-रक्षणं च कथ्यते; ब्राह्मणेभ्यः गुरुभ्यः अन्यदेवतायतनेभ्यः दीनजनाय च शीतप्रावरणदानं प्रशस्यते, अनुत्तमवरप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते।

Adhyaya 41

पुष्याभिषेकविधिवर्णनम् (Description of the Puṣya Ablution/Festival Rite)

अस्मिन्नध्याये जैमिनिना ब्रह्मणः पूर्वोपदेशानुसारेण हरिपुरुषोत्तमस्य पुष्यस्नानाभिषेकमहोत्सवविधिः क्रमशः निरूप्यते। पौषमासे पौर्णमास्यां पुष्यनक्षत्रयोगे कालेऽयं विधिः प्रवर्तते। एकादश्यां अङ्कुरार्पणेन आरम्भः, ततः प्रतिदिनं देवालये गीतनृत्योपहारैः सह पूजनं, रात्रौ बलिदानं च विधीयते। चतुर्दश्यां रात्रौ बहुकुम्भानां (नियतसंख्यया) घृतपूर्णपात्राणां च प्रतिष्ठापनं, देवाग्रे विशेषतः सर्वतोभद्रमण्डलनिर्माणं, शुभदर्पणयुक्तमहाधारस्थापनं, तथा सर्वरात्रिजागरणं साङ्गं नाट्यगीतादिभिः सह कथ्यते। प्रातः पालाशसमिधा होमः क्रियते; ब्रह्मविष्णुशिवानां प्रति निर्दिष्टमात्रया हविर्दानं, अन्ते पुरुषोत्तमाय मन्त्रैः पूर्णाहुतिः। ततः पुरुषसूक्तेन कुम्भाः संस्कृताः, अचिद्रधारया देवस्य स्नापनं, श्रीसूक्तगायत्रीवैष्णवीमन्त्रादिजपैः सुगन्धितोदकैश्च सह। स्नानानन्तरं निर्माल्यापनयनं, गन्धानुलेपनं, चन्दनभूषणालङ्कारमाल्यधारणं, अष्टायुधस्थापनं, रत्नच्छत्राधः पूजनं लक्ष्म्या सहैक्यभावेन च निर्दिश्यते। शङ्खनादः, चामरव्यजनं, मङ्गलगाननृत्यं, सूतवन्दिनां पाठः, जयजयकाराः, दूर्वाक्षतत्रिवारोपहाराश्च लोकसमक्षं विधीयन्ते। अन्ते शुद्धसुवर्णपात्रस्थघृतदीपैः कर्पूरवर्तिभिश्च आरात्रिकं, ततः प्रतिमामुखसमीपे परिष्कृतताम्बूलार्पणं, आचार्याय दक्षिणादानं, ब्राह्मणपूजनं च। फलश्रुतौ सर्वकामसिद्धिः वैष्णवपदप्राप्तिश्च, तथा राज्यपुनर्लाभः, ऐश्वर्यस्थैर्यं, अपुत्रस्य पुत्रलाभः, दारिद्र्यनाशश्च प्रतिज्ञायते—एष विधिः धर्मनियमयुक्तः समाजस्थैर्यकरो महोत्सव इति।

Adhyaya 42

मकरसंक्रमविधिवर्णनम् / Description of the Makarasaṅkrānti (Uttarāyaṇa) Rite

अस्मिन्नध्याये जैमिनिना उत्तरायणस्य कालसीमा निरूप्यते—सूर्यस्य मृगराशौ संक्रान्त्या ‘उत्तरगमन’ आरभ्यते इति। संक्रान्तिकालोऽयं पितृदेवताद्विजैः प्रियतमः, महापुण्यप्रदश्च कथ्यते। ततः श्रीनारायणस्य/श्रीपुरुषोत्तमस्य बलभद्रसुभद्रासहितस्य उत्सवविधिः प्रदर्श्यते—स्नानं, मन्त्रराजेन पूजनं, प्रदक्षिणा, तथा रात्रौ दीपच्छत्रध्वजवाद्यनृत्यसमन्वितं भ्रमणं। देवप्रदक्षिणादर्शनस्य क्रमशः शुद्धिफलानि निर्दिश्यन्ते। प्रभाते अभ्यङ्गालङ्कारौ, सुगन्धद्रव्ययुक्तं पायसादि तण्डुलक्षीरमिश्रितं नैवेद्यं च निवेद्यते, जगत्सर्वं प्रभोः आश्रितमिति प्रार्थना क्रियते। अन्ते फलश्रुतिः—उत्सवसेवा दानादिकर्मणां फलवृद्धिं, कामसिद्धिं, अन्ते मोक्षोपकारं च ददाति।

Adhyaya 43

Phālguṇa Dolārohaṇa-Utsava Vidhi (Phālguṇa Swing-Festival Rite for Govinda/Puruṣottama)

अध्यायः ४३ जैमिनिना प्रोक्तः फाल्गुनमासे गोविन्दपुरुषोत्तमस्य डोलारोहणोत्सवविधिं लोककल्याणार्थं दिव्यलीलारूपेण निरूपयति। देवालयस्य पुरतः अलङ्कृतं मण्डपं, उन्नतस्तम्भयुक्तं चतुर्द्वारं चतुरश्रं विन्यासं, तथा भद्रासनं कर्तव्यमिति निर्दिश्यते। चतुर्दश्यां रात्रौ डोलामण्डपसमीपे होमविधिः—आचार्यवरणं, निर्मथनाग्निसंस्कारः, भूमिशोधनं, हविर्दानं, यात्रापर्यन्तं वह्निरक्षणं च—विस्तरेण कथ्यते। ततः प्रतिमास्थापनपूजा क्रियते, तथा “प्रतिमा पुरुषोत्तमत्वेन प्रकटते” इति तत्त्वपरिवर्तनं प्रतिपाद्यते। शङ्खध्वजदीपवाद्यघोषैः सह देवो स्नानमण्डपं नीयते; पञ्चामृतैर्महास्नपनं श्रीसूक्तादिवैदिकपाठेन सह विधीयते, अलङ्कारः प्रदक्षिणा च। यात्रापरिभ्रमणसंख्याः—सप्तकृत्वः पुनःपुनः तथा अन्ते परिपूर्णगणना—उल्लिख्यन्ते। फलश्रुतौ डोलास्थितकृष्णदर्शनं महापापहरं, आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदुःखनाशकं, यजमानानां च राजधर्मसमृद्धिं ब्राह्मणविद्याज्ञानवृद्धिं च ददाति इति।

Adhyaya 44

ज्येष्ठपञ्चकव्रतवर्णनम् (Description of the Jyeṣṭha Pañcaka Vrata / Annual Twelve-Form Viṣṇu Worship)

जैमिनिः वर्षपर्यन्तं सुव्यवस्थितं व्रतम् उपदिशति, यत्र द्वादशमासेषु क्रमशः हरिणः द्वादश नाममूर्तयः पूज्यन्ते। प्रतिमासं द्वादशसंख्यया पुष्पफलानि, मधुरनैवेद्यं, आसनाद्युपचाराश्च नियमेन समर्प्यन्ते। ततः स्तुतिमाला प्रवर्तते—आदिसङ्कटे रक्षकः, जगत्पालकः, त्रिविक्रमः, वामनः, श्रीधरः, हृषीकेशः, पद्मनाभः, दामोदरः, केशवः, नारायणः, माधवः, गोविन्दश्च—इति बहुभिरुपाख्यानकार्यैः सह विष्णुः स्मर्यते; अन्ते संसारात् त्राणं व्रतसिद्धिं च याचते। संवत्सरचक्रसमाप्तौ समापनविधानं निर्दिश्यते—मण्डले द्वादशकलशेषु द्वादश सुवर्णविष्णुमूर्तीनां प्रतिष्ठा, पञ्चामृतस्नापनं, द्वादशाक्षरमन्त्रेण पूजनं च। ततः गीतवाद्यनृत्यैः, ब्राह्मणभोजनैः, दानैः (गोदानादिभिः), दीपदानैः, होमैश्च महोत्सवः क्रियते। फलश्रुतौ एतद्व्रतं सर्वकामसाधनं, उच्चपदप्रदं, महापुण्यकरं च कथ्यते; नारदः बहुवर्षाणि एतत् आचरन् मोक्षाभिमुखं पदं प्राप्त इति दृष्टान्तः।

Adhyaya 45

Damanakabhañjana-vidhi (The Rite of Damanaka and the ‘Breaking’ of Damanāsura)

अध्यायः पञ्चचत्वारिंशः संवादरूपेण प्रवर्तते। मुनयः भगवतः प्रियेषु द्वादशसु पुण्ययात्राव्रतेषु अवशिष्टे द्वे पृच्छन्ति। जैमिनिः वासन्तिकां यात्रां, या दमनभञ्जिका इति प्रसिद्धा, तस्याः विधानं कथयति। चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां दमनकनाम पवित्रतृण-औषधिं संगृह्य, पद्माकृतिं मण्डलं लिखित्वा, तन्मध्ये सम्यगर्चितं देवप्रतिमां संस्थापयेत् इति कालक्रमः कर्मक्रमश्च निर्दिश्यते। निशीथे (अर्धरात्रे) विधिः क्रियते; पुरावृत्तं स्मार्यते—तस्मिन्नेव काले देवेन दमनासुरो भङ्क्तः/जितः इति, तदनुबन्धेन दमनकः तेन संबध्यते। साधकः तृणं दैत्यपरिणतं ध्यायन् औपचारिकं वचनं निवेदयति, दमनकं देवस्य हस्ते निक्षिपति, शेषां रात्रिं भजनगीतनृत्यादिभिः भक्त्या यापयति। प्रातःकाले दमनकपुरःसरं देवं जगदीशं (जगन्नाथं) प्रति नयेत्, तत्रापि पूजां प्रवर्तयेत्; अनन्तरं हरिशिरसि सुगन्धि-मङ्गलतृणरूपेण दमनकं स्थापयति। फलश्रुतौ शोकक्षयः, परमानन्दलाभः, पापनाशः, तथा भक्तस्य विष्णुलोके वासः इति प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 46

Akṣaya-yātrā Vidhi and Candana-lepana: Dakṣa’s Stuti and Jagannātha’s Phalaśruti (अक्षययात्राविधिः चन्दनलेपः दक्षस्तुतिः फलश्रुतिश्च)

जैमिनिः अक्षय-यात्रायाः मोक्षोपयोगिनं सूक्ष्मं विधिं निरूपयति। एषा उत्सव-रूपा यात्रा वैषाखस्य शुक्लपक्षे कर्तव्या, वासनाबद्धचित्तानामपि सुलभा इति कथ्यते। चतुरश्रं मण्डपं वेदिकासहितं निर्माय, शुद्धवस्त्रैः समलङ्कृत्य, मध्ये आसनं स्थापयेत्। ततः चन्दनं सुगन्धिद्रव्यैः सह—अगुरु-कुङ्कुम-कस्तूरी-कर्पूरादिभिः—संयोज्य, पात्रे निधाय, आच्छाद्य, मन्त्र-मुद्राभ्यां रक्षित्वा, प्रभाते कृष्णस्य/जगन्नाथस्य सन्निधौ नयेत्। शङ्ख-चामर-छत्रादिभिः देवमर्चयित्वा, मन्त्रप्रोक्षणं कृत्वा, क्रमशः लेपनं विधाय, वैदिकस्तोत्रैः जयघोषैः गीत-वाद्य-नृत्यैश्च सह नैवेद्यादीनि समर्पयेत्। अथ कलियुगे प्रजापतिः दक्षः करुणया पीडितमानवान् दृष्ट्वा एतं विधिं कृत्वा संसारदुःखात् त्राणं याचमानः स्तुतिं करोति। जगन्नाथः प्रसन्नः वरान् दत्त्वा त्रितापहरत्वं काम्यफलप्रदत्वं च अस्य यात्रायाः प्रतिपादयति; महायात्रादर्शनमात्रेणापि मोक्षाभिमुखं फलम् इति श्रूयते। उपसंहारे जगन्नाथस्य सत्यत्वं, अन्यसाधनानां अपेक्षया दर्शनस्य श्रेष्ठत्वं, पुरूषोत्तमक्षेत्रे दारुब्रह्मदर्शनात् देहबन्धविमोचनं च पुनः प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 47

विभूतिरूपेण हर्युपासनाफलनिर्णयः | Results of Worshipping Hari through Diverse Vibhūti-Forms

अध्यायः ४७ आरभ्यते यत्र मुनयः शास्त्रेषु सर्वज्ञं गुरुमभिवन्द्य पापहन्त्रीं देवस्य यात्रारूपमहिमानं श्रुत्वा विस्मिताः पृच्छन्ति—कामार्थिनां प्रति स एव कथं सर्वकामदः, तथा समृद्ध्यर्थं पूजितः कथं समृद्धिं ददाति इति। जैमिनिः सिद्धान्ततया वदति—जगति चराचराणि यानि यानि उत्कृष्टानि, तानि सर्वाणि विष्णोर्विभूतयः; एक एव परमेेश्वरः समृद्धेः कारणं दाता च। ‘यथा यथा उपासते तथा तथा प्राप्नोति’ इति नियमेन चतुर्वर्गस्य (धर्मार्थकाममोक्षाणाम्) एकायनमार्गो विष्णुरेव इति प्रतिपाद्यते। धर्ममार्गः बहुविधविधिनिषेधैर्दुर्निर्णेयः, तस्मिन्नेव अर्थकामौ प्रतिष्ठितौ; तथापि भगवान् सुकरतया धर्मार्थकामान् वर्धयति, स एव धर्मः, धर्मलोकयोः प्रभुः इति चोच्यते। ततः विभूतिरूपोपासनाफलानि निर्दिश्यन्ते—हरिं शक्ररूपेण पूजयन् ऐश्वर्यं लभते; धातृरूपेण कुलवृद्धिं; सनत्कुमाररूपेण दीर्घायुः; पृथुरूपेण जीविकासमृद्धिं; वाचस्पतिरूपेण गङ्गादितीर्थफलम्; भास्वद्रूपेण अन्तस्तमोनाशम्; अमृतांशुरूपेण अनुपमं सौभाग्यम्; वाग्ज्ञानाधिपतिरूपेण तत्त्वावबोधसिद्धिम्; यज्ञेश्वररूपेण यज्ञफलम्; कुबेररूपेण बहुधनसमृद्धिम्। अन्ते नीलाचले दीनानुग्रहार्थं काष्ठमयेव देहे स्थितं करुणानिधिं स्मारयित्वा मुनीन् तत्र गन्तुं, शान्त्या निवसन्तुं, पद्मपादयोः शरणं गृहीत्वा अभिलषितान् भोगान् चिरं प्राप्य अन्ते मोक्षं कैवल्यं वा संकल्पानुसारं लभध्वम् इति उपदिश्यते।

Adhyaya 48

अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः (Chapter 48): Indradyumna’s Instruction to the King and the Phalaśruti of Puruṣottama-kṣetra

अष्टचत्वारिंशोऽध्याये मुनयः पृच्छन्ति—देवालयप्रतिष्ठासमाप्तौ हरिणा निर्दिष्टानि वरदानानि द्वादशयात्राश्च काः इति। जैमिनिः कथयति यत् इन्द्रद्युम्नः जगन्नाथात् (ब्रह्मस्वरूपातीतमहिम्नः) वरान् प्राप्य जीवनं कृतार्थं मन्यते, तथा च विधिवत् द्वादशयात्राः महोपहारैः सह कारयति। ततः सः सहराजानं (गालराजं/श्वेतं) प्रति उपदिशति—तस्य विद्या-भक्तिं प्रशंसन् धर्मतत्त्वं प्रतिपादयति यत् भगवान् सर्वलोकगुरुः; विग्रहार्चनं द्रव्यत्वमात्रे न अवतारयितव्यम्। देवः विश्वरूपः सन् दारुमयां मूर्तिं गृह्णाति, भक्तानां कल्पवृक्षवत् सुलभः, तपोनिष्ठैरपि दुर्ज्ञेयः। अनन्तरं नीतिधर्मः—प्रजाभिः सह महोत्सवान् धारयेत्, पैतृकधर्मसंस्थाः पालयेत्, त्रिसन्ध्योपासनां विशेषतः नरसिंहपूजां च नित्यं कुर्यात्; तेन परमा शान्तिः लभ्यते। अन्ते इन्द्रद्युम्नः ब्रह्मलोकं प्रयाति, तथा च फलश्रुतिः—एतत् माहात्म्यं श्रुत्वा पठित्वा च महापुण्यं, यज्ञसहस्रतुल्यं फलम्, ऐश्वर्यं दीर्घायुः पापक्षयश्च; एतद् रहस्यं दुष्ट-निन्दकादिभ्यः गोपनीयम् इति।

Adhyaya 49

पुराणश्रवणविधिः (Procedure and Ethics of Purāṇa-Śravaṇa)

अध्यायः ४९ जैमिनिमुनि–ऋषिसंवादरूपः। ऋषयः जगन्नाथमाहात्म्यसम्बद्धं पुराणश्रवणस्य साङ्गं विधिं, तस्य फलं च, उपाङ्गानुशासनानि च विस्तरेण पृच्छन्ति। जैमिनिः तदुत्तरं श्रवणविधेः क्रमं नियच्छति—प्रथमं सङ्कल्पः, ततः शुद्धवंशं शान्तस्वभावं शास्त्रार्थविदं कर्मयोग्यं ब्राह्मणवाचकं चयनम्। वाचकः व्यासतुल्यः पूज्य इति निर्दिश्यते—माल्यचन्दनादिभिः सत्कारः, मूल्यासनारोपणं, गन्धपुष्पनैवेद्यादिभिः व्यासपूजा च। श्रोतुः नियमाः—स्नानं श्वेतवस्त्रधारणं, शङ्खचक्रादि तिलकधारणं, विष्णोर्ध्यानं, सावधानोपवेशनं, व्यर्थालापपरित्यागः, तथा शास्त्रे गुरुषु देवतासु मन्त्रकर्मसु तीर्थेषु वृद्धवाक्येषु च श्रद्धाविश्वासवर्धनम्। प्रतिदिनं समापनकाले हरि–कृष्ण–जगन्नाथजयघोषादि कीर्तनं, अन्ते वाचकस्य भूषणं, ब्राह्मणभोजनं, यथाशक्ति यथावर्णं दक्षिणादानं च विधीयते। दक्षिणाविहीनं कर्म निष्फलं भवतीति दृष्टान्तैः ‘अपूर्णता’ प्रतिपाद्यते। अन्ते ऋषयः अल्पदानं कृत्वा प्रणम्य प्रस्थिताः—एवं पुराणश्रवणस्य क्रियाधर्मात्मकः प्रोटोकॉलः सम्यक् प्रसारितः।

FAQs about Purushottama Jagannatha Mahatmya

What is the specific Sthala Māhātmya emphasized in Puruṣottamajagannāthamāhātmya?

It presents Puruṣottama-kṣetra as a supremely purifying field where the deity’s presence is uniquely accessible, and where residence, darśana, and contact with site-specific waters are narratively tied to liberation-oriented merit.

What are the primary pilgrimage merits (puṇya) associated with this section?

Merits include darkness-removal through recitation, sin-diminution through proximity and residence, and soteriological benefits connected to seeing the deity and engaging with the kṣetra’s tīrtha waters (e.g., promised pāpa-kṣaya and soteriological attainments).

Which specific ancient legends are rooted in this geographical section?

Key legends include the explanation of why the deity is present in Puruṣottama-kṣetra, the disclosure of the site’s concealed status (hidden by divine māyā), and the revelation of landmarks such as Nīlādri and Rauhiṇa-kuṇḍa within a Brahmā–Bhagavān instructional frame.