Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन कथं निर्बंधतो मुनिः । विश्वामित्रो निजं शिष्यं कौत्सं क्रोधेन तादृशम्

व्यास उवाच— भगवन्, तत्त्वतः ब्रूहि; कथं मुनिर्विश्वामित्रः क्रोधेन निजं शिष्यं कौत्सं तथा निर्बन्धतोऽभ्यनयत्?

Verse 2

दुष्प्राप्यमर्थं यत्नेन बहु प्रार्थितवांस्तदा । एतत्सर्वं च कथय मयि यद्यस्ति ते कृपा

तदा स यत्नेन बहु प्रार्थितवान् दुष्प्राप्यमर्थं; एतत् सर्वं मम कथय, यदि ते मयि कृपा अस्ति।

Verse 3

अगस्त्य उवाच । शृणु द्विज कथामेतां सावधानेंद्रियः स्वयम् । विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठः स दिव्यज्ञानलोचनः

अगस्त्य उवाच— शृणु द्विज, इमां कथां स्वयम् सावधानेंद्रियः; विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठः स दिव्यज्ञानलोचनः।

Verse 4

निजाश्रमे तपो दुर्गं चकार प्रयतो व्रती । एकदा तमथो द्रष्टुं दुर्वासा मुनिरागतः

निजाश्रमे व्रती प्रयतः स दुर्गं तपश्चकार। एकदा तं द्रष्टुं दुर्वासा मुनिरागमत्॥

Verse 5

आगत्य च क्षुधाक्रांत उच्चैः प्रोवाच स द्विजः । भोजनं दीयतां मह्यं क्षुधापीडितचेतसे । पायसं शुचि चोष्णं च शीघ्रं क्षुधार्त्तिने द्विज

आगत्य क्षुधाक्रान्तः स द्विज उच्चैः प्रोवाच। भोजनं दीयतां मह्यं क्षुधापीडितचेतसे॥ पायसं शुच्युष्णं च शीघ्रं देहि क्षुधार्त्तिने द्विज॥

Verse 6

इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः । स्थाल्यां पायसमादाय तं समर्प्य ततः स्वयम्

इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः। स्थाल्यां पायसमादाय तस्मै समर्प्य ततः स्वयम्॥

Verse 7

तदादायोत्थितं दृष्ट्वा दुर्वासास्तं विलोकयन् । उवाच मधुरं वाक्यं मुनिं लक्षणतत्परः

तदादायोत्थितं दृष्ट्वा दुर्वासा तमवलोकयन्। उवाच मधुरं वाक्यं मुनिं लक्षणतत्परम्॥

Verse 8

क्षणं सहस्व विप्रेन्द्र यावत्स्नात्वा व्रजाम्यहम् । तिष्ठतिष्ठ क्षणं तिष्ठ आगच्छाम्येष साप्रतम्

क्षणं सहस्व विप्रेन्द्र यावत्स्नात्वा व्रजाम्यहम्। तिष्ठ तिष्ठ क्षणं तिष्ठ आगच्छाम्येष साप्रतम्॥

Verse 9

इत्युक्त्वा स जगामैव दुर्वासाः स्वाश्रमं तदा

इत्युक्त्वा स दुर्वासाः तदा स्वाश्रममेव जगाम।

Verse 10

विश्वामित्रस्तपोनिष्ठस्तदा सानुरिवाऽचलः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तस्थौ स्थिरमतिस्तदा

तदा विश्वामित्रस्तपोनिष्ठः सानुरिवाचलः । दिव्यं वर्षसहस्रं स स्थिरमतिस्तस्थौ॥

Verse 11

तस्य शुश्रूषणपरो मुनिः कौत्सो यतव्रतः । बभूव परमोदारमतिर्विगतमत्सरः

तस्य शुश्रूषणपरो मुनिः कौत्सो यतव्रतः । बभूव परमोदारमतिर्विगतमत्सरः॥

Verse 12

पुनरागत्य स मुनिर्दुर्वासा गतकल्मषः । भुक्त्वा च पायसं सद्यः स जगाम निजाश्रमम्

पुनरागत्य स मुनिर्दुर्वासा गतकल्मषः । भुक्त्वा च पायसं सद्यः स जगाम निजाश्रमम्॥

Verse 13

तस्मिन्गते मुनिवरे विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कौत्सं विद्यावतां श्रेष्ठं विससर्ज गृहान्प्रति

तस्मिन्गते मुनिवरे विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कौत्सं विद्यावतां श्रेष्ठं विससर्ज गृहान्प्रति॥

Verse 14

स विसृष्टो गुरुं प्राह दक्षिणा प्रार्थ्यतामिति । विश्वामित्रस्तु तं प्राह किं दास्यसि दक्षिणाम् । दक्षिणा तव शुश्रूषा गृहं व्रज यतव्रत

स विसृष्टो गुरुमुवाच—“दक्षिणां प्रार्थ्यताम्” इति। विश्वामित्रस्तु तमब्रवीत्—“किं दास्यसि दक्षिणाम्? तव दक्षिणा शुश्रूषैव; गृहं व्रज, यतव्रत।”

Verse 15

पुनःपुनर्गुरुं प्राह शिष्यो निर्बन्धवान्यदा । तदा गुरुर्गुरुक्रुद्धः शिष्यं प्राह च निष्ठुरम्

शिष्यः पुनःपुनर्गुरुमनिर्बन्धेन प्राह। तदा गुरुर्गुरुक्रुद्धः शिष्यं प्रति निष्ठुरं वचनमब्रवीत्।

Verse 16

सुवर्णस्य सुवर्णस्य चतुर्दश समाहर । कोटीर्मे दक्षिणा विप्र पश्चाद्गच्छ गृहं प्रति

सुवर्णस्य चतुर्दश कोटीः समाहर; मे दक्षिणा एषा, विप्र। ततः पश्चाद्गृहं प्रति गच्छ।

Verse 17

इत्युक्तो गुरुणा कौत्सो विचार्य समुपागमत् । काकुत्स्थं दिग्विजेतारं ययाचे गुरुदक्षिणाम्

गुरुणैवमुक्तः कौत्सो विचार्य समुपागमत्। स दिग्विजेतारं काकुत्स्थं रामं गुरुदक्षिणार्थं ययाचे।

Verse 18

इत्युक्तं ते मुनिवर त्वया पृष्टं हि यत्पुनः । अतोऽन्यच्छृणु ते वच्मि तीर्थकारणमुत्तमम्

इत्येवं ते मुनिवर, त्वया यत्पृष्टं तत्समाख्यातम्। अथोऽन्यच्छृणु—तीर्थस्योत्तमं कारणं मूलं च ते वक्ष्यामि।

Verse 19

तस्माद्दक्षिणदिग्भागे संभेदः सिद्धसेवितः । तिलोदकीसरय्वोश्च संगत्या भुवि संश्रुतः

तस्मात् दक्षिणदिग्भागे सिद्धसेवितः पावनः संगमः प्रसिद्धः। तिलोदकीसरय्वोः संगत्या स भुवि लोकेषु संश्रुतः॥

Verse 20

तत्र स्नात्वा महाभाग भवन्ति विरजा नराः । दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं भवेत् । तदाप्नोति स धर्मात्मा तत्र स्नात्वा यतव्रतः

तत्र स्नात्वा महाभाग नराः विरजा भवन्ति। दशाश्वमेधकृतफलं यत्, तत् तत्र स्नात्वा यतव्रतः धर्मात्मा प्राप्नोति॥

Verse 21

स्वर्णादिकं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति अग्निवच्चैव दीप्यते

यो ब्राह्मणे वेदपारगे स्वर्णादिकं ददाति, स शुभां गतिमवाप्नोति, अग्निवच्चैव दीप्यते॥

Verse 22

तिलोदकीसरय्वोश्च संगमे लोकविश्रुते । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते

तिलोदकीसरय्वोः संगमे लोकविश्रुते। विधानेनान्नदानं कृत्वा स भूयो नाभिजायते॥

Verse 23

उपवासं च यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः

उपवासं कृत्वा यो नरः विप्रान् संतर्पयेत्। स मानवः सौत्रामणीयज्ञस्य फलं प्राप्नोति॥

Verse 24

एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति

यः कश्चित् तत्र मासं यतव्रतः एकाहारः स्थित्वा वसति, तस्य यावज्जीवकृतं पापं सहसैव विनश्यति।

Verse 25

नभस्य कृष्णामावस्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् । रामेण निर्मिता पूर्वं नदी सिंधुरिवापरा

नभस्य कृष्णामावास्यायां यात्रा सांवत्सरी भवेत्; पूर्वं रामेण निर्मिता सा नदी सिंधुरिवापरा।

Verse 26

सिंधुजानां तुरंगाणां जलपानाय सुव्रत । तिलवच्छ्याममुदकं यतस्तस्यां सदा बभौ

हे सुव्रत, सिंधुजानां तुरंगाणां जलपानाय तस्यां नदीजले तिलवच्छ्याममुदकं सदा बभौ।

Verse 27

तिलोदकीति विख्याता पुण्यतोया सदा नदी । संगमादन्यतो यस्यां तिलोदक्यां शुचिव्रतः । स्नातो विमुच्यते पापैः सप्तजन्मार्जितैरपि

तिलोदकीति विख्याता पुण्यतोया सदा नदी। संगमादन्यतो यस्यां तिलोदक्यां शुचिव्रतः स्नातो विमुच्यते पापैः सप्तजन्मार्जितैरपि।

Verse 28

तस्मात्तिलोदकीस्नानं सर्वपापहरं मुने । कर्त्तव्यं सुप्रयत्नेन प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । स्नानं दानं व्रतं होमं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

तस्मात् तिलोदकीस्नानं सर्वपापहरं मुने कर्तव्यं सुप्रयत्नेन प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः। स्नानं दानं व्रतं होमं सर्वमक्षयतां व्रजेत्।

Verse 29

इति विविधविधानैस्तीर्थयात्रांक्रमेण प्रथितगुणविकासः प्राप्तपुण्योविधाय । हरिमुपहृतभावः पूजयन्सर्वतीर्थं व्रजति परमधाम न्यस्तपापः कथञ्चित्

इति तीर्थयात्रां क्रमशो नानाविधानविधिभिः समाचरन् प्रथितगुणविकासं प्राप्य पुण्यं विधाय। हरौ समर्पितहृदयोऽखिलतीर्थेषु पूजनं कुर्वन् न्यस्तपापः कथञ्चित् परमधाम व्रजति॥