Adhyaya 33

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किन्नामा च किरातोऽभूत्किं तेन व्रतमाहितम् । तत्त्वं कथय विप्रेंद्र परं कौतूहलं हि नः

ऋषय ऊचुः—किं नाम स किरातोऽभूत्, किं च तेन व्रतमाहितम्? विप्रेन्द्र, तत्त्वं कथय; अस्माकं परं कौतूहलं हि।

Verse 2

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामो याथातथ्येन कथ्यताम् । न ह्यन्यो विद्यते लोके त्वद्विना वदतां वरः । तस्मात्कथ भो विप्र सर्वं शुश्रूषतां हि नः

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामः; याथातथ्येन कथ्यताम्। त्वद्विना लोके नान्योऽस्ति वदतां वरः; तस्मात्, भो विप्र, सर्वं कथय—वयं शुश्रूषवः।

Verse 3

एवमुक्तस्तदा तेन शौनकेन महात्मना । कथयामास तत्सर्वं पुष्कसेन कृतं यत्

एवमुक्तस्तदा तेन महात्मना शौनकेन; स तदा पुष्कसेनकृतं यत्, तत्सर्वं विस्तरेण कथयामास।

Verse 4

लोमश उवाच । आसीत्पुरा महारौद्रश्चडोनाम दुरात्मवान् । क्रूरसंगो निष्कृतिको भूतानां भयवाहकः

लोमश उवाच—पुरा चडोनाम दुरात्मा महारौद्र आसीत्; स क्रूरसङ्गो निष्कृतिकः, भूतानां भयवाहकश्च।

Verse 5

जालेन मत्स्यान्दुष्टात्मा घातयत्यनिशं खलु । भल्लैर्मृगाञ्छापदांश्च कृष्णसारांश्च शल्लकान्

स दुष्टात्मा खलु जालेन मत्स्यान् अनिशं घातयति; भल्लैश्च मृगान् शापदान् कृष्णसारान् शल्लकांश्च निहन्ति।

Verse 6

खड्गांश्चैव च दुष्टात्मा दृष्ट्वा कांश्चिच्च पापवान् । पक्षिणोऽघातयत्क्रुद्धो ब्राह्मणांश्च विशेषतः

स दुष्टात्मा पापवान् कांश्चित् खड्गान् दृष्ट्वा तानपि घातयति; क्रुद्धः पक्षिणोऽपि घातयत्, ब्राह्मणांश्च विशेषतः।

Verse 7

लुब्धको हि महापापो दुष्टो दुष्टजनप्रियः । भार्या तथाविधआ तस्य पुष्कसस्य महाभया

स हि लुब्धको महापापो दुष्टो दुष्टजनप्रियः; तस्य पुष्कसस्य भार्यापि तथाविधा महाभया।

Verse 8

एवं विहरतस्तस्य बहुकालोत्यवर्तत । गते बहुतिथेकाले पापौघनिरतस्य च

एवं विहरतस्तस्य बहुकालोऽत्यवर्तत; गते बहु-तिथिकाले च पापौघनिरतस्य सः।

Verse 9

निषंगे जलमादाय क्षुत्पिपासार्द्दितो भृशम् । एकदा निशि पापीयाच्छ्रीवृक्षोपरि संस्थितः । कोलं हंतुं धनुष्पाणिर्जाग्रच्चानिमिषेण हि

निषङ्गे जलमादाय क्षुत्पिपासार्दितो भृशम्। एकदा निशि पापीयान् श्रीवृक्षोपरि संस्थितः। कोलं हन्तुं धनुष्पाणिर्जाग्रदनिमिषेण हि॥

Verse 10

माघमासेऽसितायां वै चतुर्दश्यामथाग्रतः । मृगमार्गविलोकार्थी बिल्वपत्राण्यपातयत्

माघमासेऽसितायां तु चतुर्दश्यामथाग्रतः । मृगमार्गविलोकार्थी बिल्वपत्राण्यपातयत् ॥

Verse 11

श्रीवृक्षपर्णानि बहूनि तत्र स च्छेदयामास रुषान्वितोपि । श्रीवृक्षमूले परिवर्तमाने लिंगं तस्योपरिदृष्टभावः

श्रीवृक्षपर्णानि बहूनि तत्र स च्छेदयामास रुषान्वितोऽपि । श्रीवृक्षमूले परिवर्तमाने लिङ्गं तस्योपरिदृष्टभावः ॥

Verse 12

ववर्ष गंडूषजलं दुरात्मा यदृच्छया तानि शिवे पतंति । श्रीवृक्षपर्णानि च दैवयोगाज्जातं च सर्वं शिवपूजनं तत्

ववर्ष गण्डूषजलं दुरात्मा यदृच्छया तानि शिवे पतन्ति । श्रीवृक्षपर्णानि च दैवयोगाज्जातं च सर्वं शिवपूजनं तत् ॥

Verse 13

गंडूषवारिणा तेन स्नपनं च कृतं महत् । बिल्वपत्रैरसंख्यातैरर्चनं महत्कृतम्

गण्डूषवारिणा तेन स्नपनं च कृतं महत् । बिल्वपत्रैरसंख्यातैरर्चनं महत्कृतम् ॥

Verse 14

अज्ञानेनापि भो विप्राः पुष्कसेन दुरात्मना । माघमासेऽसिते पक्षे चतुर्दश्यां विधूदये

अज्ञानेनापि भो विप्राः पुष्कसेनदुरात्मना । माघमासेऽसिते पक्षे चतुर्दश्यां विधूदये ॥

Verse 15

पुष्कसोऽथ दुराचारो वॉक्षादवततार सः । आगत्य जलसंकाशं मत्स्यान्हंतुं प्रचक्रमे

अथ दुराचारः पुष्कसः वृक्षात् अवततार; जलसंकाशे प्रदेशे आगत्य मत्स्यान् हन्तुं प्रचक्रमे।

Verse 16

लुब्ध कस्यापि भार्याभून्नाम्ना चैव घनोदरी । दुष्टा सा पापनिरता परद्रव्यापहारिणी

कस्यापि लुब्धकस्य भार्या घनोदरी नाम; सा दुष्टा पापनिरता परद्रव्यापहारिणी च।

Verse 17

गृहान्निर्गत्य सायाह्ने पुरद्वारबहिः स्थिता । वनमार्गं प्रपश्यंती पत्युरागमनेच्छया

सायाह्ने गृहात् निर्गत्य सा पुरद्वारबहिः स्थिता; पत्युरागमनेच्छया वनमार्गं प्रपश्यन्ती।

Verse 18

चिराद्भर्तरी नायाते चिन्तयामास लुब्धकी । अद्य सायाह्नवेलायामागताः सर्वलुब्धकाः

चिराद् भर्तरि अनायाते लुब्धकी चिन्तयामास—‘अद्य सायाह्नवेलायां सर्वे लुब्धकाः आगताः।’

Verse 19

तमः स्तोमेन संछन्नाश्चतस्रो विदिशो दिशः । रात्रौ यामद्वयं यातं किं मतंगः समागतः

तमःस्तोमेन संछन्नाः चतस्रो विदिशो दिशः; रात्रौ यामद्वयं यातं—किं मतङ्गः समागतः?

Verse 20

किं वा केसरलोभेन सिंहेनैव विदारितः । किं भुजंगफणारत्नहारी सर्पविषार्दितः

किं वा केसरलोभेन सिंहेनैव विदारितः? किं वा भुजङ्गफणारत्नहारी सर्पविषेणार्दितः?

Verse 21

किं वा वराहदंष्ट्राग्रघातैः पंचत्वमागतः । मधुलोभेन वृक्षाग्रात्स वै प्रपतितो भुवि

किं वा वराहदंष्ट्राग्रघातैः पञ्चत्वमागतः? मधुलोभेन वृक्षाग्रात् स वै प्रपतितो भुवि?

Verse 22

क्वान्वेषयामि पृच्छामि क्व गच्छामि च कं प्रति । एवं विलप्य बहुधा निवृत्ता स्वं गृहं प्रति

क्वान्वेषयामि? पृच्छामि क्व? क्व गच्छामि च कं प्रति? इति बहुधा विलप्य सा स्वगृहं प्रति निवृत्ता।

Verse 23

नैवान्नं नो जलं किंचिन्न भुक्तं तद्दिने तया । चिंतयंती पतिं चापि लुब्धकी त्वयन्निशाम्

नैवान्नं नो जलं किञ्चिन् न भुक्तं तद्दिने तया। पतिं चिन्तयन्ती सा लुब्धकी त्वयन्निशाम्।

Verse 24

अथ प्रभाते विमले पुष्कसी वनमाययौ । अशनार्थं च तस्यान्नमादाय त्वरिता सती

अथ प्रभाते विमले पुष्कसी वनमाययौ। तस्याशनार्थं चान्नमादाय त्वरिता सती।

Verse 25

भ्रममाणावने तस्मिन्ददर्श महतीं नदीम् । तस्यास्तीरे समासीनं स्वपतिं प्रेक्ष्य हर्षिता

भ्रममाणावने तस्मिन् सा महतीं नदीं ददर्श। तस्यास्तीरे समासीनं स्वपतिं दृष्ट्वा सा हर्षसमन्विता बभूव।

Verse 26

तदन्नं कूलनः स्थाप्य नदीं तर्तुं प्रचक्रमे । निरीक्ष्य चाथ मत्स्यान्स जालप्रोतान्समानयत्

तदन्नं कूलदेशे स्थापयित्वा स नदीं तर्तुं प्रचक्रमे। अथ निरीक्ष्य जालप्रोतान् मत्स्यान् समानीय जग्राह।

Verse 27

तावत्तयोक्तश्चण्डोऽसावेहि शीघ्रं च भक्षय । अन्नं त्वदर्थमानीतमुपोष्य दिवसं मया

तावत्तया उक्तः—“चण्ड, एहि शीघ्रं च भक्षय। त्वदर्थमिदम् अन्नम् आनीतम्; मया दिवसम् उपोषितम्।”

Verse 28

कृतं किमद्य रे मंद गतेऽहनि च किं कृतम् । नाऽशितं च त्वया मूढ लंघितेनाद्य पापिना

“कृतं किमद्य रे मन्द, गतेऽहनि च किं कृतम्? नाशितं त्वया मूढ; लङ्घितेनाद्य पापिना।”

Verse 29

नद्यां स्नातौ तथा तौ च दम्पती च शुचि व्रतौ । यावद्गतश्च भोक्तुं स तावच्छ्वा स्वयमागतः

ततः नद्यां स्नातौ तौ दम्पती शुचिव्रतौ। यावद् भोक्तुं स गतः, तावच्छ्वा स्वयमेव समागतः।

Verse 30

तेन सर्वं भक्षितं च तदन्नं स्वयमेव हि । चंडी प्रकुपिता चैव श्वानं हंतुमुपस्थिता

तेन श्वना स्वयमेव तत्सर्वमन्नं भक्षितम् । चण्डी तु प्रकुपिता श्वानं हन्तुमुपस्थिता ॥

Verse 31

आवयोर्भक्षितं चान्नमनेनैव च पापिना । किं च भक्षयसे मूढ भविताद्य वुभुक्षितः

आवयोर्भक्षितं चान्नमनेनैव च पापिना । किं च भक्षयसे मूढ भविताद्य वुभुक्षितः ॥

Verse 32

एवं तयोक्तश्चण्डोऽसौ बभाषे तां शिवप्रियः । यच्छुना भक्षितं चान्नं तेनाहं परितोषितः

एवं तयोक्तश्चण्डोऽसौ बभाषे तां शिवप्रियः । यच्छुना भक्षितं चान्नं तेनाहं परितोषितः ॥

Verse 33

किमनेन शरीरेण नश्वरेण गतायुषा । शरीरं दुर्लभं लोके पूज्यते क्षणभंगुरम्

किमनेन शरीरेण नश्वरेण गतायुषा । शरीरं दुर्लभं लोके पूज्यते क्षणभंगुरम् ॥

Verse 34

ये पुष्णंति निजं देहं सर्वभावेन चाहताः । मूढास्ते पापिनो ज्ञेया लोकद्वयबहिष्कृताः

ये पुष्णंति निजं देहं सर्वभावेन चाहताः । मूढास्ते पापिनो ज्ञेया लोकद्वयबहिष्कृताः ॥

Verse 35

तस्मान्मानं परित्यज्य क्रोधं च दुरवग्रहम् । स्वस्था भव विमर्शेन तत्त्वबुद्ध्या स्थिरा भव

तस्मात् मानं परित्यज्य क्रोधं च दुरवग्रहम्। विमर्शेन स्वस्था भव, तत्त्वबुद्ध्या स्थिरा भव॥

Verse 36

बोधिता तेन चंडी सा पुष्कसेन तदा भृशम् । जागरादि च संप्राप्तः पुष्कसोऽपि चतुर्दशीम्

तेन पुष्कसेनेन चण्डी सा तदा भृशं बोधिता। पुष्कसोऽपि चतुर्दश्यां जागरादि-व्रतम् अकरोत्॥

Verse 37

शिवरात्रिप्रसंगाच्च जायते यद्ध्यसंशयम् । तज्ज्ञानं परमं प्राप्तः शिवरात्रिप्रसंगतः

शिवरात्रि-प्रसङ्गात् यद् जायते ह्यसंशयम्। तज्ज्ञानं परमं प्राप्तः शिवरात्रि-प्रसङ्गतः॥

Verse 38

यामद्वयं च संजातममावास्यां तु तत्र वै । आगताश्च गणास्तत्र बहवः शिवनोदिताः

अमावास्यायां तत्र वै यामद्वयं च संजातम्। शिवनोदिताः बहवो गणाः तत्र आगताः॥

Verse 39

विमानानि बहून्यत्र आगतानि तदंतिकम् । दृष्टानि तेन तान्येव विमानानि गणास्तथा

अत्र बहूनि विमानानि तदन्तिकम् आगतानि। तेन तान्येव विमानानि गणांश्चापि ददर्श सः॥

Verse 40

उवाच परया भक्त्या पुष्कसोऽपि च तान्प्रति । कस्मात्समागता यूयं सर्वे रुद्राक्षधारिणः

तदा परया भक्त्या परिपूर्णः पुष्कसोऽपि तान् प्रत्युवाच—“कस्मात् कारणात् यूयं सर्वेऽत्र समागताः, सर्वे रुद्राक्षधारिणः?”

Verse 41

विमानस्थाश्च केचिच्च वृषारूढाश्च केचन । सर्वे स्फटिकसंकाशाः सर्वे चंद्रार्द्धशेखराः

केचिद् विमानस्थाः, केचिद् वृषारूढाः; सर्वे स्फटिकसंकाशाः, सर्वे चन्द्रार्धशेखराः।

Verse 42

कपर्द्दिनश्चर्मपरीतवाससो भुजंगभोगैः कृतहारभूषणाः । श्रियान्विता रुद्रसमानवीर्या यथातथं भो वदतात्मनोचितम्

हे कपर्द्दिनः, चर्मपरीतवाससः, भुजङ्गभोगैः कृतहारभूषणाः; श्रियान्विताः रुद्रसमानवीर्याः—यथातथं वदत, आत्मनोचितं भो।

Verse 43

पुष्कसेन तदा पृष्टा ऊचुः सर्वे च पार्पदाः । रुद्रस्य देवदेवस्य संनम्राः कमलेक्षणाः

तदा पुष्कसेन पृष्टाः सर्वे पार्षदाः, देवदेवस्य रुद्रस्य संनम्राः, कमलेक्षणाः, प्रत्युवाचुः।

Verse 44

गणा ऊचुः । प्रेषिताः स्मो वयं चंड शिवेन परमेष्ठिना । आगच्छ त्वरितो भुत्वा सस्त्रीको या नमारुह

गणा ऊचुः—“हे चण्ड, परमेष्ठिना शिवेन वयं प्रेषिताः स्मः। त्वरितं भूत्वा सस्त्रीक आगच्छ; मा आरुह (यानम्), शीघ्रमेव एहि।”

Verse 45

लिंगार्च्चनं कृतं यच्च त्वया रात्रौ शिवस्य च । तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोऽसि शिवसन्निधिम्

लिङ्गार्च्चनं यत्त्वया रात्रौ शिवस्य कृतम् । तस्यैव कर्मविपाकेन प्राप्तोऽसि शिवसन्निधिम् ॥

Verse 46

तथोक्तो वीरभद्रेण उवाच प्रहसन्निव । पुष्कसोऽपि स्वया बुद्ध्या प्रस्तावसदृशं वचः

तथोक्तो वीरभद्रेण प्रहसन्निव चाब्रवीत् । पुष्कसोऽपि स्वया बुद्ध्या प्रस्तावसदृशं वचः ॥

Verse 47

पुष्कस उवाच । किं मया कृतमद्यैव पापिना हिंसकेन च । मृगयारसिकेनैव पुष्कसेन दुरात्मना

पुष्कस उवाच । किं मया कृतमद्यैव पापिना हिंसकेन च । मृगयारसिकेनैव पुष्कसेन दुरात्मना ॥

Verse 48

पापाचारो ह्यहं नित्यं कथं स्वर्गं व्रजाम्यहम् । कथं लिंगार्चनमिदं कृतमस्ति तदुच्यताम्

पापाचारो ह्यहं नित्यं कथं स्वर्गं व्रजाम्यहम् । कथं लिङ्गार्चनमिदं कृतमस्ति तदुच्यताम् ॥

Verse 49

परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि त्वां यथातथम् । कथयस्व महाभाग सर्वं चैव यथाविधि

परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि त्वां यथातथम् । कथयस्व महाभाग सर्वं चैव यथाविधि ॥

Verse 50

इत्येवं पृच्छतस्तस्य पुष्कसस्य यथाविधि । कथयामास तत्सर्वं शिवधर्म मुदान्वितः

इत्येवं यथाविधि पुष्कसेन पृष्टे सति, स मुदान्वितः शिवधर्मस्य समग्रं तत्त्वं तस्मै सर्वं कथयामास।

Verse 51

वीरभद्र उवाच । देवदेवो महादेवो देवानां पतिरीश्वरः । परितुष्टोऽद्य हे चंड स महेश उमापतिः

वीरभद्र उवाच—देवदेवो महादेवो देवानां पतिर् ईश्वरः। हे चण्ड, अद्य स उमापतिः महेशः परितुष्टः।

Verse 52

प्रासंगिकतया माघे कृतं लिंगार्चनं त्वया । शिवतुष्टिकरं चाद्य पूतोऽसि त्वं न संशयः । शिवरात्र्यां प्रसंगेन कृतमर्चनमेव च

प्रासङ्गिकतया माघे त्वया कृतं लिङ्गार्चनम्। तदद्य शिवतुष्टिकरं, अतः त्वं पूतोऽसि न संशयः। शिवरात्र्यां च प्रसङ्गेन कृतमर्चनमेव।

Verse 53

कोलं निरीक्षमाणेन बिल्वपत्राणि चैव हि । च्छेदितानि त्वया चंड पतितानि तदैव हि । लिंगस्य मस्तके तानि तेन त्वं सुकृती प्रभो

कोलं निरीक्षमाणेन त्वया, हे चण्ड, बिल्वपत्राणि छेदितानि; तानि तत्क्षणात् पतित्वा लिङ्गस्य मस्तके न्यपतन्। तेन कर्मणा, प्रभो, त्वं सुकृती जातः।

Verse 54

ततश्च जागरो जातो महान्वृक्षोपरि ध्रुवम् । तेनैव जागरेणैव तुतोष जगदीश्वरः

ततः ध्रुवं वृक्षोपरि तस्य महान् जागरो जातः। तेनैव जागरेण जगदीश्वरः तुतोष।

Verse 55

छलेनैव महाभाग कोलसंदर्शनेन हि । शिवरात्रिदिने चात्र स्वप्नस्ते न च योषितः

छलेनैव महाभाग कोलदर्शनेन हि । अस्मिन्नेव शिवरात्रिदिने तव न स्वप्नोऽभूत् न च योषित्सङ्गः ॥

Verse 56

तेनोपवासेन च जागरेण तुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा । तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो महांश्च

तेनोपवासेन च जागरेण तुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा । तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो महांश्च ॥

Verse 57

एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुहोह च पश्यताम्

एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुहोह च पश्यताम् ॥

Verse 58

गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि । तदा दुंदुभयो नेदुर्भेर्यस्तूर्याण्यनेकशः

गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि । तदा दुन्दुभयो नेदुर्भेर्यस्तूर्याण्यनेकशः ॥

Verse 59

वीणावेणुमृदंगानि तस्य चाग्रे गतानि च । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

वीणावेणुमृदङ्गानि तस्य चाग्रे गतानि च । जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥

Verse 60

विद्याधरगणाः सर्वे तुष्टुवुः सिद्धचारणाः । चामरैवर्वीज्यमानो हि च्छत्रैश्च विविधैरपि । महोत्सवेन महता आनीतो गंधमादनम्

सर्वे विद्याधरगणाः सिद्धचारणसंयुताः । तं तुष्टुवुः; चामरैर्वीज्यमानं नानाच्छत्रैश्च पूजितम् । महता महोत्सवेन गन्धमादनं नीतवान् ॥

Verse 61

शिवसान्निध्यमागच्चंडोसौ तेन कर्मणा । शिवरात्र्युपवासेन परं स्थानं समागमत्

तेन कर्मणा स चण्डः शिवसान्निध्यमागमत् । शिवरात्र्युपवासेन परं स्थानं समागमत् ॥

Verse 62

पुष्कसोऽपि तथा प्राप्तः प्रसंगेन सदाशिवम् । किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने

पुष्कसोऽपि तथा प्रसङ्गमात्रेण सदाशिवं प्राप्तवान् । किं पुनः श्रद्धायुक्ताः शिवाय परमात्मने समर्पिताः ॥

Verse 63

पुष्पादिकं फलं गंधं तांबूलं भक्ष्यमृद्धिमत् । ये प्रयच्छंति लोकेऽस्मिन्रुद्रास्ते नात्र संशयः

पुष्पादिकं फलं गन्धं ताम्बूलं भक्ष्यमृद्धिमत् । ये प्रयच्छन्ति लोकेऽस्मिन् रुद्रास्ते नात्र संशयः ॥

Verse 64

चंडेन वै पुष्कसेन सफलं तस्य चाभवत् । प्रसंगेनापि तेनैव कृतं तच्चाल्पबुद्धिना

चण्डेन वै पुष्कसेनेन सफलं तस्य चाभवत् । प्रसङ्गेनापि तेनैव कृतं तच्चाल्पबुद्धिना ॥

Verse 65

ऋषय ऊचुः । किं फलं तस्य चोद्देशः केन चैव पुना कृतम् । कस्माद्व्रतमिदं जातं कृतं केन पुरा विभो

ऋषय ऊचुः— तस्य व्रतस्य किं फलं, किमुद्देशश्च कथ्यताम्। केन पुनः समाचरितं, कस्मात्कारणादिदं व्रतं जातम्, केन च पुरा कृतं, हे विभो?

Verse 66

लोमश उवाच । यदा सृष्टं जगत्सर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना । कालचक्रं तदा जातं पुरा राशिमन्विताम्

लोमश उवाच— यदा परमेष्ठिना ब्रह्मणा जगत्सर्वं सृष्टं, तदा पुरा कालचक्रं जातं, राशिमन्वितम्।

Verse 67

द्वादश राशयस्तत्र नक्षत्राणि तथैव च । सप्तविंशतिसंख्यानि मुख्यानि सिद्धये

तत्र द्वादश राशयः, नक्षत्राणि तथैव च। सप्तविंशतिसंख्यानि, मुख्यानि सिद्धये स्थितानि।

Verse 68

एभिः सर्वं प्रचंडं च राशिभिरुडुभिस्तथा । कालचक्रान्वितः कालः क्रीडयन्सृजते जगत्

एभिः राशिभिरुडुभिश्च सर्वं प्रचण्डं तथा। कालचक्रान्वितः कालः क्रीडयन् सृजते जगत्।

Verse 69

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं सृजत्य वति हंति च । निबद्धमस्ति तेनैव कालेनैकेन भो द्विजाः

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं सृजत्यवति हन्ति च। निबद्धमस्ति तेनैव कालेनैकेन भो द्विजाः।

Verse 70

कालो हि बलवांल्लोके एक एव न चापरः । तस्मात्कालात्मकं सर्वमिदं नास्त्यत्र संशयः

कालो हि बलवाँल्लोके एक एव न चापरः। तस्मात् कालात्मकं सर्वमिदं नास्त्यत्र संशयः॥

Verse 71

आदौ कालः कालनाच्च लोकनायकनायकः । ततो लोका हि संजाताः सृष्टिश्च तदनंतरम्

आदौ कालः कालनाच्च लोकनायकनायकः। ततो लोका हि संजाताः सृष्टिश्च तदनन्तरम्॥

Verse 72

सृष्टेर्लवो हि संजातो लवाच्च क्षणमेव च । क्षणाच्च निमिषं जातं प्राणिनां हि निरंतरम्

सृष्टेर्लवो हि संजातो लवाच्च क्षणमेव च। क्षणाच्च निमिषं जातं प्राणिनां हि निरन्तरम्॥

Verse 73

निमिषाणां च षष्ट्या वै फल इत्यभिधीयते । पंचदश्या अहोरात्रैः पक्षैत्यभिधीयते

निमिषाणां च षष्ट्या वै फल इत्यभिधीयते। पञ्चदश्या अहोरात्रैः पक्ष इत्यभिधीयते॥

Verse 74

पक्षाभ्यां मास एव स्यान्मासा द्वादश वत्सरः । तं कालं ज्ञातुकामेन कार्यं ज्ञानं विचक्षणैः

पक्षाभ्यां मास एव स्यान्मासा द्वादश वत्सरः। तं कालं ज्ञातुकामेन कार्यं ज्ञानं विचक्षणैः॥

Verse 75

प्रतिपद्दिनमारभ्य पौर्णमास्यंतमेव च । पक्षं पूर्णो हि यस्माच्च पूर्णिमेत्यभिधीयते

प्रतिपद्दिनमारभ्य पौर्णमास्यन्तमेव च । यस्मात् स पक्षः पूर्णो भवति, तस्मात् सा तिथिः ‘पूर्णिमा’ इति कथ्यते ॥

Verse 76

पूर्णचंद्रमसी या तु सा पूर्णा देवताप्रिया । नष्टस्तु चंद्रो यस्यां वा अमा सा कथिता बुधैः

यस्यां रात्रौ पूर्णचन्द्रः प्रकाशते सा ‘पूर्णा’ देवताप्रिया । यस्यां तु चन्द्रो न दृश्यते सा ‘अमा’ इति बुधैः कथिता ॥

Verse 77

अग्निष्वात्तादिपितॄणां प्रियातीव बभूव ह । त्रिंशद्दिनानि ह्येतानि पुण्यकालयुतानि च । तेषां मध्ये विशेषो यस्तं श्रृणुध्वं द्विजोत्तमाः

अग्निष्वात्तादिपितॄणां प्रियाणीह भवन्ति ह । त्रिंशद्दिनान्येतानि पुण्यकालयुतानि च । तेषां मध्ये विशेषो यस्तं शृणुध्वं द्विजोत्तमाः ॥

Verse 78

योगानां वा व्यतीपात ऊडूनां श्रवणस्तथा । अमावास्या तिथीनां च पूर्णिमा वै तथैव च

योगेषु व्यतीपातोऽस्ति नक्षत्रेषु श्रवणं तथा । तिथिष्वमावास्या पुण्याऽथ पूर्णिमा तथैव च ॥

Verse 79

संक्रांतयस्तथाज्ञेयाः पवित्रा दानकर्मणि । तथाष्टमी प्रिया शंभोर्गणेशस्य चतुर्थिका

संक्रान्तयः पवित्राः स्युः दानकर्मणि निश्चयात् । अष्टमी शम्भोः प्रिया तिथिः, चतुर्थी गणेशस्य च ॥

Verse 80

पञ्चमी नागराजस्य कुमारस्य च षष्ठिका । भानोश्च सप्तमी ज्ञेया नवमी चण्डिकाप्रिया

पञ्चमी तिथिर्नागराजस्य, षष्ठी कुमारस्य (स्कन्दस्य) च। सप्तमी भानोः (सूर्यस्य) ज्ञेया, नवमी चण्डिकायाः प्रिया॥

Verse 81

ब्रह्मणो दशमी ज्ञेया रुद्रस्यैकादशी तथा । विष्णुप्रिया द्वादशी च अंतकस्य त्रयोदशी

दशमी तिथिर्ब्रह्मणो ज्ञेया, एकादशी रुद्रस्यापि तथा। द्वादशी विष्णोः प्रिया, त्रयोदशी चान्तकस्य॥

Verse 82

चतुर्द्दशी तथा शंभोः प्रिया नास्त्यत्र संशयः । निशीथसंयुता या तु कृष्णपक्षे चतुर्द्दशी । उपोष्या सा तिथिः श्रेष्ठा शिवसायुज्यकारिणी

चतुर्दशी तिथिः शम्भोः प्रिया, नात्र संशयः। कृष्णपक्षे निशीथसंयुता या चतुर्दशी, सा उपोष्या; सा तिथिः श्रेष्ठा शिवसायुज्यकारिणी॥

Verse 83

शिवरात्रितिथिः ख्याता सर्वपापप्रणाशिनी । अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्

शिवरात्रितिथिः ख्याता सर्वपापप्रणाशिनी। अत्रैवोदाहराम्येतमितिहासं पुरातनम्॥

Verse 84

ब्राह्मणी विधवा काचित्पुरा ह्यासीच्च चंचला । श्वपचाभिरता सा च कामुकी कामहेतुतः

पुरा काचिद् ब्राह्मणी विधवा चञ्चला आसीत्। सा कामहेतुतः कामुकी श्वपचाभिरता बभूव॥

Verse 85

तस्यां तस्य सुतो जातः श्वपचस्य दुरात्मनः । दुः सहो दुष्टनामात्मा सर्वधर्मबहिष्कृतः

तस्यां तस्य दुरात्मनः श्वपचस्य सुतो जातः। स दुःसहो दुष्टनामात्मा सर्वधर्मबहिष्कृतः॥

Verse 86

महापापप्रयोगाच्च पापमारभते सदा । कितवश्च सुरापायी स्तेयी च गुरुतल्पगः

महापापप्रयोगात् स पापमारभते सदा। कितवः सुरापायी स्तेयी च गुरुतल्पगः॥

Verse 87

मृगयुश्च दुरात्मासौ कर्मचण्डाल एव सः । अधर्मिष्ठो ह्यसद्वृत्तः कदाचिच्च शिवालयम् । शिवरात्र्यां च संप्राप्तो ह्युषितः शिवसन्निधौ

मृगयुः स दुरात्मासौ कर्मचाण्डाल एव सः। अधर्मिष्ठोऽसद्वृत्तः कदाचिच्छिवालयम्॥ शिवरात्र्यां समासाद्य शिवसन्निधौ न्यवसत्॥

Verse 88

श्रवणं शैवशास्त्रस्य यदृच्छाजातमंतिके । शिवस्य लिंगरूपस्य स्वयंभुवो यदा तदा

श्रवणं शैवशास्त्रस्य यदृच्छया समागतं। स्वयंभुवः शिवस्याङ्के लिङ्गरूपस्य सन्निधौ॥

Verse 89

स एकत्रोषितो दुष्टः शिवरात्र्यां तु जागरात् । तेन कर्मविपाकेन पुण्यां योनिमवाप्तवान्

स एकत्रोषितो दुष्टः शिवरात्र्यां तु जागरात्। तेन कर्मविपाकेन पुण्यां योनिमवाप्तवान्॥

Verse 90

भुक्त्वा पुण्यतामांल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । चित्रांगदस्य पुत्रोभूद्भूपालेश्वरलक्षणः

भुक्त्वा पुण्यतमान् लोकान् अनुषित्वा शाश्वतीः समाः । चित्राङ्गदस्य पुत्रोऽभूद् भूपालेश्वरलक्षणः ॥

Verse 91

नाम्ना विचित्रवीर्योऽसौ सुभगः संदुरी प्रियः । राज्यं महत्तरं प्राप्य निःस्तंभो हि महानभूत्

नाम्ना विचित्रवीर्योऽसौ सुभगः सन्दुरीप्रियः । राज्यं महत्तरं प्राप्य निःस्तम्भो हि महानभूत् ॥

Verse 92

शिवे भक्तिं प्रकुर्वाणः शिवकर्मपरोऽभवत् । शैवशास्त्रं पुरस्कृत्य शिवपूजनतत्परः । रात्रौ जागरणं यत्नात्करोति शिवसन्निधौ

शिवे भक्तिं प्रकुर्वाणः शिवकर्मपरोऽभवत् । शैवशास्त्रं पुरस्कृत्य शिवपूजनतत्परः । रात्रौ जागरणं यत्नात् करोति शिवसन्निधौ ॥

Verse 93

शिवस्य गाथा गायंस्तु आनंदाश्रुकणान्मुहुः । प्रमुंचंश्चैव नेत्राभ्यां रोमांचपुलकावृतः

शिवस्य गाथा गायंस्तु आनन्दाश्रुकणान् मुहुः । प्रमुञ्चंश्चैव नेत्राभ्यां रोमाञ्चपुलकावृतः ॥

Verse 94

आयुष्यं च गतं तस्य शिवध्यानपरस्य च । शिवो हि सुलभो लोके पशूनां ज्ञाननिनामपि

आयुष्यं च गतं तस्य शिवध्यानपरस्य च । शिवो हि सुलभो लोके पशूनां ज्ञानहीनानामपि ॥

Verse 95

संसेवितुं सुखप्राप्त्यै ह्येक एव सदाशिवः । शिवरात्र्युपवासेन प्राप्तो ज्ञानमनुत्तमम्

सुखप्राप्त्यर्थं संसेव्यः सदाशिव एक एव। शिवरात्र्युपवासेन स ह्यनुत्तमं ज्ञानं प्राप्तवान्॥

Verse 96

ज्ञानात्सर्वमनुप्राप्तं भूतसाम्यं निरंतरम् । सर्वभूतात्मकं ज्ञात्वा केवलं च सदा शिवम् । विना शिवेन यत्किंचिन्नास्ति वस्त्वत्र न क्वचित्

ज्ञानात् सर्वमनुप्राप्तं भूतसाम्यं निरन्तरम्। सर्वभूतात्मतां ज्ञात्वा केवलं नित्यशिवं, शिवं विना न किञ्चिदत्र क्वचिदस्ति॥

Verse 97

एवं पूर्णं निष्प्रपंचं ज्ञानं प्राप्नोति दुर्लभम् । प्राप्तज्ञानस्तदा राजा जातो हि शिववल्लभः

एवं पूर्णं निष्प्रपञ्चं दुर्लभं ज्ञानं प्राप्नोति। प्राप्तज्ञानस्तदा राजा शिववल्लभो हि जातः॥

Verse 98

मुक्तिं सायुज्यतां प्राप्तः शिवरात्रेरुपोषणात् । तेन लब्धं शिवाज्जन्म पुरा यत्कथितं मया

शिवरात्रेरुपोषणात् स शिवसायुज्यमुक्तिं प्राप्तवान्। तेन शिवात् प्रदत्तं जन्म लब्धं, यत्पुरा मया कथितम्॥

Verse 99

दाक्षायणीवीयो गाच्च जटाजूटेन विस्तरात् । य उत्पन्नो मस्तकाच्च शिवस्य परमात्मनः । वीरभद्रेति विख्यातो दक्षयज्ञविनाशनः

दाक्षायणीवीर्यो जटाजूटविस्तरात् निर्गतः। शिवस्य परमात्मनो मस्तकादुत्पन्नोऽसौ वीरभद्र इति विख्यातो दक्षयज्ञविनाशनः॥

Verse 100

शिवरात्रिव्रतेनैव तारिता बहवः पुरा । प्राप्ताः सिद्धिं पुरा विप्रा भरताद्याश्च देहिनः

शिवरात्रिव्रतेनैव पुरा बहवो जनाः संसारसागरात् तारिता अभवन्। विप्राश्च भरतादयश्च देहिनः पूर्वमेव सिद्धिं परमां प्राप्तवन्तः॥

Verse 101

मांधाता धुन्धुमारिश्च हरिश्चन्द्रादयो नृपाः । प्राप्ताः सिद्धिमनेनेव व्रतेन परमेण हि

मांधाता धुन्धुमारिश्च हरिश्चन्द्रादयो नृपाः। अनेनैव परमेण व्रतेन हि सिद्धिं समवापिरे॥

Verse 102

ततो गिरीशो गिरिजासमेतः क्रीडान्वितोऽसौ गिरिराजमस्तके । द्यूतं तथैवाक्षयुतं परेशो युक्तो भवान्या स भृशं चकार

ततो गिरीशो गिरिजासमेतः क्रीडासमायुक्त इवातिहृष्टः। गिरिराजमूर्ध्नि भवान्या सहैवाक्षयुतं द्यूतं परेशो भृशं चकार॥