Adhyaya 32

Verse 1

। लोमश उवाच । एवं ते शिवधर्माश्च कथितास्तेन वै द्विजाः । सविशेषाः पाशुपताः प्रसादाच्चैव विस्तरात्

लोमश उवाच—एवं हे द्विजाः, शिवधर्माः सविशेषाः पाशुपतव्रतसमन्विताश्च, तेन प्रसादेन विस्तरेण सम्यगाख्याताः।

Verse 2

अनेकागमसंवीता यथातत्त्वमुदाहृताः । कापालिकानां भेदाश्च प्रोक्ता व्याससमासतः

अनेकागमसमन्विताः एते उपदेशाः यथातत्त्वं निरूपिताः; कापालिकानां भेदाश्च व्यासतः समासतः च प्रोक्ताः।

Verse 3

धर्मा नानाविधाः प्रोक्ता नंदिनं प्रति वै तदा

तदा नन्दिनं प्रति नानाविधा धर्माः प्रोक्ताः।

Verse 4

ऋषय ऊचुः । श्रुतं कुमारचरितमविशेषं सुमंगलम् । अस्माभिश्च महाभागकिंचित्पृच्छामहे वयम्

ऋषय ऊचुः—अविशेषं सुमङ्गलं कुमारचरितं श्रुतम्; हे महाभाग, वयं किञ्चित् पृच्छामः।

Verse 5

श्वेतस्य राजसिंहस्य चरितं परमाद्भुतम् । येन संतोषितो रुद्रः शिवो भक्त्याऽप्रमेयया

श्वेतस्य राजसिंहस्य चरितं परमाद्भुतम्; येनाऽप्रमेयया भक्त्या रुद्रः शिवः सन्तोषितः।

Verse 6

ते भक्तास्ते महात्मानो ज्ञानिनस्ते च कर्मिणः । येऽर्चयंति महाशंभुं देवं भक्त्या समावृताः

ते भक्तास्ते महात्मानो ज्ञानिनस्ते च कर्मिणः । येऽर्चयन्ति महाशम्भुं देवं भक्त्या समावृताः ॥

Verse 7

तस्मात्पृच्छामहे सर्वे चरितं शंकरस्य च । व्यासप्रसादात्सर्वं यज्जानासि त्वं न चापरः

तस्मात्पृच्छामहे सर्वे चरितं शङ्करस्य च । व्यासप्रसादात्सर्वं यज्जानासि त्वं न चापरः ॥

Verse 8

निशम्य वचनं तेषां मुनीनां लोमशोऽब्रवीत्

निशम्य वचनं तेषां मुनीनां लोमशोऽब्रवीत् ॥

Verse 9

लोमश उवाच । आकर्ण्यतां महाभागाश्चरितं परमाद्भुतम् । तस्य राज्ञो हि भजतो राजभोगांश्च सर्वशः । मतिर्द्धिर्मे समुत्पन्ना श्वेतस्य च महात्मनः

लोमश उवाच । आकर्ण्यतां महाभागाश्चरितं परमाद्भुतम् । तस्य राज्ञो हि भजतो राजभोगांश्च सर्वशः । मतिर्द्धिर्मे समुत्पन्ना श्वेतस्य च महात्मनः ॥

Verse 10

पृथिवीं पालयामास प्रजा धर्मेण पालयन् । ब्रह्मण्यः सत्यवाक्छूरः शिवभक्तो निरंतरम्

पृथिवीं पालयामास प्रजा धर्मेण पालयन् । ब्रह्मण्यः सत्यवाक्छूरः शिवभक्तो निरन्तरम् ॥

Verse 11

राज्यं शशासाथ स शक्तितो नृपो भक्त्या तदा चैव समर्चयत्सदा । शंभुं परेशं परमं परात्परं शांतं पुराणं परमात्मरूपम्

स नृपः स्वशक्तितो राज्यं शशास, भक्त्या च सदा समर्चयामास शम्भुं परेशं परमं परात्परं शान्तं पुराणं परमात्मरूपम्।

Verse 12

आयुस्तस्य परिक्षीणमर्चतः परमेश्वरम् । अथैतच्च महाभाग चरितं श्रूयतां मम

परमेश्वरमर्चतः तस्य आयुः परिक्षीणम्। अथैतच्च महाभाग, मम वचनात् चरितं श्रूयताम्।

Verse 13

वाणी शिवकथायुक्ता परमाश्चर्यसंयुता । न वाऽधयो हि तस्यैव व्याधयो हि महीपतेः

तस्य वाणी शिवकथायुक्ता परमाश्चर्यसंयुता। न चास्याधयोऽभवन्, न व्याधयः महीपतेः।

Verse 14

तस्य राज्ञो न बाधंते तथा चोपद्रवास्त्वमी । निरीतिको जनो ह्यासीन्निरुपद्रव एव च

तस्य राज्ञो न बाधन्ते उपद्रवाः कदाचन। निरीतिको जनोऽभूत्, निरुपद्रव एव च।

Verse 15

अकृष्टपच्यौषधयस्तस्य राज्ञोऽभवन्भुवि । तपस्विनो ब्राह्मणाश्च वर्णाश्रमयुता जनाः

अकृष्टपच्यौषधयः तस्य राज्ञो भुवि बभूवुः। तपस्विनो ब्राह्मणाश्च, वर्णाश्रमयुता जनाः।

Verse 16

न पुत्रमरणे दुःखं नापमानं न मारकाः । न दारिद्र्यं च ते सर्वे प्राप्नुवन्ति कदाचन

तेषां न कदाचन पुत्रमरणदुःखं नापमानं न मारकभयम् । न च दारिद्र्यं ते सर्वे प्राप्नुवन्ति कदाचन ॥

Verse 17

एवं बहुतरः कालस्तस्य राज्ञो महात्मनः । गतो हि सफलो विप्राः शिवपूजारतस्य वै

एवं बहुकालः स महात्मनो राज्ञः सफलो गतः, हे विप्राः, शिवपूजारतस्य वै ॥

Verse 18

एकदा पूजमानं तं शंकरं परमार्थदम् । यमो हि प्रेषयामास यमदूतान्नृपं प्रति

एकदा तं शंकरं परमार्थदं पूजयन्तं यमो नृपं प्रति यमदूतान् प्रेषयामास ॥

Verse 19

वचनाच्चित्रगुप्तस्य श्वेत आनीयतामिति । तथेति मत्वा ते दूता आगताः शिवमंदिरम्

चित्रगुप्तवचनात् ‘श्वेत आनीयताम्’ इति; तथेति मत्वा ते दूता आगताः शिवमन्दिरम् ॥

Verse 20

राजानं नेतुकामास्ते पाशहस्ता महाभयाः । यावत्समागता याम्या राजानं ददृशुस्त्वरात्

राजानं नेतुकामास्ते पाशहस्ता महाभयाः । यावत्समागता याम्या राजानं ददृशुस्त्वरात् ॥

Verse 21

न चक्रिरे तदा दूता आज्ञां धर्मस्य चैव हि । ज्ञात्वा सर्वं यमश्चैव आगतः स्वयमेव हि

तदा धर्मस्याज्ञां दूता न चक्रिरे हि; सर्वं ज्ञात्वा यमश्च स्वयमेव तत्रागमत्।

Verse 22

उद्धृत्य दंडं सहसा नेतुकामस्तदा नृपम् । ददर्श च महाबाहुः शिवध्यानपरायणम्

सहसा दण्डमुद्धृत्य नृपं नेतुमुद्यतः; महाबाहुः शिवध्यानपरायणं तं ददर्श।

Verse 23

शिवभक्तियुतं शांतं केवलं ज्ञानसंयुतम् । यमोऽपि दृष्ट्वा राजानं परं क्षोभमुपागमत्

शिवभक्तियुतं शान्तं केवलज्ञानसमन्वितम्; राजानं दृष्ट्वा यमोऽपि परं क्षोभमुपागमत्।

Verse 24

चित्रस्थो ह्यभवत्स्द्यः प्रेतराजोऽतिविह्वलः । कालरूपश्च यो नित्यं प्रजानां क्षयकारकः

तदा प्रेतराजोऽतिविह्वलः चित्रस्थ इवाभवत्; यो नित्यं कालरूपः प्रजानां क्षयकारकः।

Verse 25

आगतस्तत्क्षणादेव नृपं प्रति रुषान्वितः । खड्गेन सितधारेण चर्मणा परमेम हि

तत्क्षणादेव नृपं प्रति रुषान्वित आगतः; सितधारखड्गं चर्म च धारयन् परमभैरवः।

Verse 26

तावत्तं ददृशे सोऽपि स्थितं द्वारि भयावृतम् । उवाच कालो हि तदा यमं वैवस्वतं प्रति

तदैव सोऽपि तं द्वारि स्थितं भयावृतं ददर्श। ततः कालो वैवस्वतं यमं प्रति वचनमुवाच॥

Verse 27

कस्मात्त्वया धरमराज नो नीतोऽयं नृपो महान् । यम दूतसहायश्च भीतवत्प्रतिभासि मे

कस्मात्त्वया धर्मराज न नीतोऽयं नृपो महान्। यम दूतसहायश्च भीतवत्प्रतिभासि मे॥

Verse 28

कालात्ययो न कर्त्तव्यो वचनान्मम सुव्रत । कालेनोक्तस्तदा धर्म उवाच प्रस्तुतं वचः

कालात्ययो न कर्तव्यः मम वचनात् सुव्रत। इति कालेनाभिहितो धर्मः प्रत्युवाच यथोचितम्॥

Verse 29

तवाज्ञां च करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा । असौ हुरत्ययोऽस्माकं शिवभक्तो निरंतरम्

तवाज्ञां करिष्यामि नात्र विचारणा। असौ हुरत्ययोऽस्माकं शिवभक्तो निरन्तरम्॥

Verse 30

चित्रस्था इव तिष्ठाम भयाद्देवस्य शूलिनः । यमस्य वचनं श्रुत्वा कालः क्रोधसमन्वितः । राजानं हंतुमारेभे त्वरितः खड्गमाददे

देवस्य शूलिनो भयात् वयं चित्रस्था इव तस्थिम। यमवाक्यं श्रुत्वा कालः क्रोधसमन्वितः। राजानं हन्तुमारेभे त्वरितः खड्गमाददे॥

Verse 31

त्रिगुणाष्टाक्रसंकाशं प्रविवेश शिवालयम् । यावत्कोपेन महता तावद्दृष्टः पिनाकिना । स्वभक्तं हंतुकामोसौ श्वेतराजानमुत्तमम्

त्रिगुणाष्टाक्रसंकाशः कालः शिवालयं प्रविवेश। महाकोपेन प्रवर्तमानः स पिनाकिना तत्क्षणमेव दृष्टः; स्वभक्तं श्वेतराजानमुत्तमं हन्तुमिच्छन्नासीत्।

Verse 32

ध्यानस्थितं चात्मनि तं विशुद्धज्ञानप्रदीपेन विशुद्धचित्तम् । आत्मानमात्मात्मतया निरंतरं स्वयंप्रकाशं परमं पुरस्तात्

स आत्मनि ध्यानस्थितं तं ददर्श—विशुद्धचित्तं विशुद्धज्ञानप्रदीपेन दीप्तम्। आत्मानं चात्मात्मतया निरन्तरं अनुभवन्तं, स्वयंप्रकाशं परमं पुरस्तात् स्थितम्।

Verse 33

एवंविधं तं प्रसमीक्ष्य कालं संचिंत्यमानं मनसाऽचलेन । शैवं पदं यत्परमार्थरूपं कैवल्यसायुज्यकरं स्वरूपतः

एवंविधं कालं प्रसमीक्ष्य, अचलेन मनसा संचिन्त्यमानः, स शैवं पदं परमार्थरूपं स्वरूपतः कैवल्यसायुज्यकरं चिन्तयामास।

Verse 34

सदाशिवेन दृष्टोऽसौ कालः कालांतकेन च । उच्छृंखलः खलो दर्पाद्विशमानो निजांतिके

सदाशिवेन कालान्तकेन च कालोऽसौ दृष्टः। तथापि दर्पादुच्छृङ्खलः खलः सन् निजान्तिके विशमानोऽभवत्।

Verse 35

नंदिकेश्वरमध्यस्थो यावद्दृष्टो निजांतिके । शिवेन जगदीशेन भक्तवत्सलबंधुना

नन्दिकेश्वरमध्यस्थो यावत् स निजान्तिके स्थितः, तावत् जगदीशेन शिवेन भक्तवत्सलबन्धुना स दृष्टः।

Verse 36

निरीक्षितस्तृतीयेन चक्षुषा परमेष्ठिना । स्वभक्तं रक्षमाणेन भस्मसादभवत्क्षणात्

परमेष्ठिना तृतीयचक्षुषा निरीक्षितः स्वभक्तरक्षणपरायणेन स कालः क्षणादेव भस्मसादभवत्।

Verse 37

ददाह तं कालमनेकवर्णं व्यात्ताननं भीमबहूग्ररूपम् । ज्वालावलीभिः परिदह्यमानमतिप्रचंडं भुवनैकभक्षणम्

अनेकवर्णं व्यात्ताननं भीमं बह्वुग्ररूपं भुवनैकभक्षणं तं कालं स ददाह; ज्वालावलीभिः परिदह्यमानं अतिप्रचण्डम्।

Verse 38

ददर्शिरे देवगणाः समेताः सयक्षगंधर्वपिशाचगुह्यकाः । सिद्धाप्सरःसर्वखगाश्च पन्नगाः पतत्रिणो लोकपालास्तथैव

समेताः देवगणाः स यक्षगन्धर्वपिशाचगुह्यकाः, सिद्धाप्सरसः सर्वखगाः पन्नगाः पतत्रिणः, लोकपालाश्च—सर्वे तददर्शिरे।

Verse 39

ज्वालामालावृतं कालमीश्वरस्याग्रतः स्थितम् । लब्धसंज्ञस्तदा राजा कालं स्वं हंतुमागतम्

ज्वालामालावृतः काल ईश्वरस्याग्रतः स्थितः। तदा लब्धसंज्ञो राजा स्वं कालं हन्तुमागतम्।

Verse 40

पुनः पुनर्द्ददर्शाथ दह्यमानं कृशानुना । प्रार्थयामास स व्यग्रो रुद्रं कालाग्निसन्निभम्

पुनः पुनः कृशानुना दह्यमानं तं ददर्श। व्यग्रः सन् स रुद्रं कालाग्निसन्निभं प्रार्थयामास।

Verse 41

राजोवाच । नमो रुद्राय शांताय स्वज्योत्स्नायात्मवेधसे । निरंतराय सूक्ष्माय ज्योतिषां पतये नमः

राजोवाच—शान्ताय रुद्राय नमो नमः; स्वज्योत्स्नारूपाय आत्मवेधसे नमः। निरन्तराय सूक्ष्माय ज्योतिषां पतये नमः॥

Verse 42

त्राता त्वं हि जगन्नाथ पिता माता सुहृत्सखा । त्वमेव बंधुः स्वजनो लोकानां प्रभुरीश्वरः

त्वमेव त्राता जगन्नाथः; पिता माता सुहृत्सखा च। त्वमेव बन्धुः स्वजनः; लोकानां प्रभुरीश्वरः॥

Verse 43

किं कृतं हि त्वया शंभो कोऽसौ दग्धो ममाग्रतः । न जानामि च किं जातं कृतं केन महत्तरम्

किं कृतं त्वया शम्भो? कोऽसौ दग्धो ममाग्रतः? न जानामि किं जातं, कृतं केन महत्तरम्॥

Verse 44

एवं प्रार्थयतस्तस्य श्रुत्वा च परिदेवनम् । उवाच शंकरो वाक्यं बोधयन्निव तं नृपम्

एवं प्रार्थयतः तस्य परिदेवनं च श्रुत्वा। शङ्करो वाक्यमुवाच, बोधयन्निव तं नृपम्॥

Verse 45

रुद्र उवाच । मया दग्धो ह्ययं कालस्तवार्थे च तवाग्रतः । दह्यमानो हि दृष्टस्ते ज्वाला मालाकुलो महान्

रुद्र उवाच—मया दग्धो ह्ययं कालः तवार्थे तव चाग्रतः। दह्यमानो हि दृष्टस्ते ज्वालामालाकुलो महान्॥

Verse 46

एवमुक्तस्तदा तेन शंभुना राजसत्तमः । उवाच प्रश्रितो भूत्वा वचनं शिवमग्रतः

एवमुक्तस्तदा तेन शम्भुना राजसत्तमः । प्रश्रितो भूत्वा शिवस्याग्रतः पुनर्वचनमुवाच ॥

Verse 47

किमनेन कृतं शंभो अकृत्यं वद तत्त्वतः । य इमां प्राप्तितोऽवस्थां प्राणात्ययकरीं भव

किमनेन कृतं शम्भोऽकृत्यं वद तत्त्वतः । येनैष प्राप्तितोऽवस्थां प्राणात्ययकरीं भवेत् ॥

Verse 48

एवं विज्ञापितस्तेन ह्युवाच परमेश्वरः । भक्षकोऽयं महाराज सर्वेषां प्राणिनामिह

एवं विज्ञापितस्तेन प्रत्युवाच परमेश्वरः । भक्षकोऽयं महाराज सर्वेषां प्राणिनामिह ॥

Verse 49

भक्षणार्थं तव विभो सोऽयं क्रूरोऽधुनाऽगतः । ममांतिकं महाराज तस्माद्दग्धो मया विभो

भक्षणार्थं तव विभो सोऽयं क्रूरोऽधुनाऽगतः । ममांतिकं महाराज तस्माद्दग्धो मया विभो ॥

Verse 50

बहूनां क्षेममन्विच्छंस्तवार्थेऽन्हं विशेषतः

बहूनां क्षेममन्विच्छंस्तवार्थेऽहं विशेषतः । एतत्कर्म मया कृतं लोकानां हितकाम्यया ॥

Verse 51

ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठा लोकसंहारकारकाः । पाषंडवादसंयुक्ता वध्यास्ते मम चैव हि । वाक्यं निशम्य रुद्रस्य श्वेतो वचनमब्रवीत्

ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठा लोकसंहारकारकाः । पाषंडवादसंयुक्ता वध्यास्ते मम चैव हि । वाक्यं निशम्य रुद्रस्य श्वेतो वचनमब्रवीत्

Verse 52

कालेनैव हि लोकोऽयं पुण्यमाचरते सदा । धर्मनिष्ठाश्च केचित्तु भक्त्या परमया युताः

कालेनैव हि लोकोऽयं पुण्यमाचरते सदा । धर्मनिष्ठाश्च केचित्तु भक्त्या परमया युताः

Verse 53

उपासनारताः केचिज्ज्ञानिनो हि तथा परे । केचिदध्यात्मसंयुक्ताश्चान्ये मुक्ताश्च केचन

उपासनारताः केचिज्ज्ञानिनो हि तथा परे । केचिदध्यात्मसंयुक्ताश्चान्ये मुक्ताश्च केचन

Verse 54

कालो हि हर्ता च चराचराणां तथा ह्यसौ पालकोऽप्यद्वितीयः । स स्रष्टा वै प्राणिनां प्राणभूतस्तस्मादेनं जीवयस्वाशु भूयः

कालो हि हर्ता च चराचराणां तथा ह्यसौ पालकोऽप्यद्वितीयः । स स्रष्टा वै प्राणिनां प्राणभूतस्तस्मादेनं जीवयस्वाशु भूयः

Verse 55

यदि सृष्टिपरोऽसि त्वं कालं जीवय सत्वरम् । यदि संहारभूतोऽसि सर्वेषां प्राणिनामिह

यदि सृष्टिपरोऽसि त्वं कालं जीवय सत्वरम् । यदि संहारभूतोऽसि सर्वेषां प्राणिनामिह

Verse 56

तर्ह्येवं कुरु शंभो त्वं कालस्य च महात्मनः । विना कालेन यत्किंचिद्भविष्यति न शंकर

तर्हि शंभो, महात्मनः कालस्य विषये त्वमेवं कुरु। कालेन विना यत्किंचिदपि न भविष्यति, हे शंकर।

Verse 57

इति विज्ञापितस्तेन राज्ञा शंभुः प्रतापिना । चकार वचनं तस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्

इति तेन प्रतापिना राज्ञा विज्ञापितः शंभुः। तस्य भक्तस्य वचनं चिकीर्षितं च स चकार।

Verse 58

शंभुः प्रहस्याथ तदा महेशः संजीवयामास पिनाकपाणिः । चकार रूपं च यथा पुरासीदालिंगतोसौ यमदूतमध्ये

अथ तदा शंभुः प्रहस्य महेशः पिनाकपाणिः तं संजीवयामास। यथा पुरा आसीत् तथा रूपं चकार; यमदूतमध्येऽसौ स्थितः।

Verse 59

उपस्थितोऽसौ त्वथ लज्जमानस्तुष्टाव देवं वृषभध्वजं तम् । नत्वा पुरःस्थाग्निमयं हि कालः सविस्मयो वाक्यमिदं बभाषे

अथ स लज्जमान उपसृत्य वृषभध्वजं देवं तं तुष्टाव। पुरःस्थं वह्निमयं कालं नत्वा सविस्मयो वाक्यमिदं बभाषे।

Verse 60

काल उवाच । कालांतक त्रिपुरेश त्रिपुरांतकर प्रभो । मदनो हि त्वया देव कृतोऽनंगो जगत्पते

काल उवाच— हे कालान्तक, हे त्रिपुरेश, हे त्रिपुरान्तकर प्रभो! त्वयैव देव मदनोऽनङ्गः कृतः, हे जगत्पते।

Verse 61

दक्षयज्ञविनाशश्च कृतो हि परमाद्भुतः । कालकूटं दुःप्रसहं सर्वेषां क्षयकृन्महत्

दक्षयज्ञविनाशोऽपि त्वया कृतः परमाद्भुतः। कालकूटं च दुःसहं सर्वेषां क्षयकृन्महत् त्वमेव न्यवारयः॥

Verse 62

ग्रसितं तत्त्वया शंभो अन्येषामपि दुर्द्धरम् । लिंगरूपेण महता व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्

ग्रसितं तत्त्वया शम्भो यदन्येषामपि दुर्धरम्। लिङ्गरूपेण महता व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम्॥

Verse 63

लयनाल्लिंगमित्युक्तं सर्वैरपि सुरा सुरैः । यस्यांतं न विदुर्द्देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः

लयनाल्लिङ्गमित्युक्तं सर्वैरपि सुरासुरैः। यस्यान्तं न विदुर्देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः॥

Verse 64

लिंगस्य देवदेवस्य महिमानं परस्य च । नमस्ते परमेशाय नमस्ते विश्वमंगल । नमस्ते शितिकण्ठाय नमस्तस्मै कपर्दिने

लिङ्गस्य देवदेवस्य परस्य महिमानं स्तौमि। नमस्ते परमेशाय नमस्ते विश्वमङ्गल। नमस्ते शितिकण्ठाय नमस्तस्मै कपर्दिने॥

Verse 65

नमोनमः कारणकारणाय ते नमोनमो मंगलमंगलात्मने । ज्ञानात्मने ज्ञानविदां मनीषिणां त्वमादिदेवोऽसि पुमान्पुराणः

नमो नमः कारणकारणाय ते नमो नमो मङ्गलमङ्गलात्मने। ज्ञानात्मने ज्ञानविदां मनीषिणां त्वमादिदेवोऽसि पुमान्पुराणः॥

Verse 66

त्वमेव सर्वं जगदेवबंधो वेदांतवेद्योऽसि महानुभावः । महानुभावैः परिकीर्त्तनीयस्त्वमेव विश्वेश्वर विश्वमान्यः

त्वमेव सर्वं जगदेवबन्धो, वेदान्तवेद्योऽसि महानुभावः। महानुभावैः परिकीर्तनीयस्त्वमेव विश्वेश्वर विश्वमान्यः॥

Verse 67

त्वं पासि लुंपसि जगत्त्रितयं महेश स्रष्टासि भूतपतिरेव न कश्चिदन्यः

त्वं पासि लुम्पसि जगत्त्रितयं महेश; स्रष्टासि भूतपतिरेव न कश्चिदन्यः॥

Verse 68

इति स्तुतस्तदा तेन कालेन जगदीश्वरः । उवाच कालो राजानं श्वेतं संबोधयन्निव

इति स्तुतस्तदा तेन कालेन जगदीश्वरः। उवाच कालो राजानं श्वेतं संबोधयन्निव॥

Verse 69

काल उवाच । मनुष्यलोके सकले नान्यस्त्वत्तो हि विद्यते । येन त्वया जितो देवो ह्यजेयो भुवनत्रये

काल उवाच। मनुष्यलोके सकले नान्यस्त्वत्तो हि विद्यते। येन त्वया जितो देवो ह्यजेयो भुवनत्रये॥

Verse 70

मया हतमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । जेताहं सर्वदेवानां सर्वेषां दुरतिक्रमः

मया हतमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम्। जेताहं सर्वदेवानां सर्वेषां दुरतिक्रमः॥

Verse 71

स हि ते चानुगो जातो महाराज प्रयच्छ मे । अभयं देवदेवाच्च शूलिनः परमेष्ठिनः

स हि तेऽनुगो जातो, महाराज; प्रयच्छ मे अभयम्—देवदेवात् शूलिनः परमेष्ठिनः।

Verse 72

एवमुक्तस्तदा तेन श्वेतः कालेन चैव हि । उवाच प्रहसन्वाचा मेघनादगभीरया

एवमुक्तस्तदा तेन कालेन श्वेतो नृपोऽब्रवीत्; प्रहसन् मेघनादगभीरया वाचा।

Verse 73

राजोवाच । शिवस्य परमं रूपं त्वमेको नास्ति संशयः । कालस्त्वमसि भूतानां स्थितिसंहाररूपवान्

राजोवाच—शिवस्य परमं रूपं त्वमेव, नास्ति संशयः। कालस्त्वमसि भूतानां स्थितिसंहाररूपवान्।

Verse 74

तस्मात्पूज्यतमोऽसि त्वं सर्वेषां च नियामकः । त्वद्भयात्कृतिनः सर्वे शरणं परमेश्वरम् । व्रजंति विविधैर्भार्वैरात्मलक्षणतत्पराः

तस्मात् पूज्यतमोऽसि त्वं सर्वेषां च नियामकः। त्वद्भयात् कृतिनः सर्वे परमेश्वरं शरणं व्रजन्ति, विविधैर्भावैरात्मलक्षणतत्पराः।

Verse 75

सुत उवाच । तेनैवं रक्षिततः कालो राज्ञा परमधर्मिणा । शिवप्रसादमात्रेण लब्धसंज्ञो बभूवह

सूत उवाच—तेन परमधर्मिणा राज्ञा रक्षितः कालः, शिवप्रसादमात्रेण लब्धसंज्ञो बभूव।

Verse 76

तदा यमेन स्तवितो मृत्युना यमदूतकैः । शिवं प्रणम्य संस्तुत्य श्वेतं राजानमेव च । ययौ स्वमालयं विप्रा मेने स्वं जनितं पुनः

तदा यमेन मृत्युना यमदूतैश्च स्तुतः स शिवं प्रणम्य संस्तुत्य श्वेतं राजानमपि समर्च्य स्वमालयं ययौ। हे विप्राः, स पुनर्जात इवात्मानं मेने॥

Verse 77

मायया सह पत्न्या च शिवस्य चरितं महत् । अनुसंस्मृत्य संस्मृत्य विस्मयं परमं ययौ

मायया सह पत्न्या च शिवस्य महच्चरितमनुसंस्मृत्य संस्मृत्य स परमविस्मयं जगाम॥

Verse 78

कथयामास सर्वेषां दूतानां स्वयमेव हि । आकर्ण्यतां मम वचो हे दूतास्त्वरितेन हि

स स्वयमेव सर्वान् दूतान् कथयामास—“हे दूताः, मम वचः शृणुत; त्वरितेनैव आकर्ण्यताम्।”

Verse 79

कर्त्तव्यं च प्रयत्नेन नान्यथा मम भाषितम्

मम भाषितं यथैव तथा प्रयत्नेन कर्तव्यं; नान्यथा कदाचन॥

Verse 80

काल उवाच । ये त्रिपुण्ड्रंधारयंति तथा ये वै जटाधराः । ये रुद्राक्षधराश्चैव तथा ये शिवनामिनः

काल उवाच—ये त्रिपुण्ड्रं धारयन्ति, ये च जटाधराः; ये रुद्राक्षधराश्चैव, तथा ये शिवनामिनः॥

Verse 81

उपजीवनहेतोश्च भिया ये ह्यपि मानवाः । पापिनोऽपि दुराचाराः शिववेषधरा ह्यमी

उपजीवनहेतोर्भयात् वा येऽपि मानवाः शिववेषं धारयन्ति, ते पापिनोऽपि दुराचाराः सन्तोऽपि शिवलिङ्गिताः एव।

Verse 82

नानेतव्या भवद्भिश्च मम लोकं कदाचन । वर्ज्यास्ते हि प्रयत्नेन पापिनोऽपि सदैव हि

मम लोकं भवद्भिः कदाचन नानेतव्याः; ते पापिनोऽपि प्रयत्नेन सदैव वर्जनीयाः।

Verse 83

अन्येषां का कथा दूता येऽर्चयंति सदाशिवम् । भक्त्या परमया शंभुं रुद्रास्ते नात्र संशयः

अन्येषां का कथा, दूता? ये सदाशिवं शम्भुं परमया भक्त्या अर्चयन्ति, ते रुद्राः; अत्र न संशयः।

Verse 84

रुद्राक्षमेकं शिरसा बिभर्ति यस्तथा त्रिपुंड्रं च ललाटमध्यके । पंचाक्षरीं ये प्रजपंति साधवः पूज्य भवद्भिश्च न चान्यथा क्वचित्

यः शिरसा रुद्राक्षमेकं बिभर्ति तथा ललाटमध्यके त्रिपुण्ड्रं च, ये साधवः पञ्चाक्षरीं जपन्ति, ते भवद्भिः पूज्याः; न चान्यथा क्वचित्।

Verse 85

यस्मिन्राष्ट्रोऽथ वा देशे ग्रामे चापि विचक्षणः । शिवभक्तो न दृश्येत स्मशानात्तु विशिष्यते । तद्राष्ट्रं देशमित्याहुः सत्यं प्रतिवदामि वः

यस्मिन् राष्ट्रेऽथ वा देशे ग्रामे वा विचक्षणः शिवभक्तो न दृश्येत, तत् स्मशानादपि विशिष्यते; तदेव राष्ट्रं देशमित्याहुः—सत्यं वः प्रतिवदामि।

Verse 86

यस्मिन्न संति नित्यं हि शिवभक्तिसमन्विताः । तद्ग्रमस्था जनाः सर्वे शासनीया न संशयः

यस्मिन् ग्रामे नित्यं शिवभक्तिसमन्विताः जनाः न सन्ति, तस्य ग्रामस्य सर्वे जनाः शासनीया इति न संशयः।

Verse 87

एवमाज्ञापयामास यमोऽपि निजकिंकरान् । तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णी मासन्सुविस्मिताः

एवम् यमोऽपि निजकिंकरान् आज्ञापयामास; ते ‘तथेति’ मत्वा सर्वे सುವिस्मिताः तूष्णीं आसन्।

Verse 88

एवंविधोऽयं भुवनैकभर्ता सदाशिवो लोकगुरुः स एकः । दाता प्रहर्ता निजभावयुक्तः सनातनोऽयं जगदेकबंधुः

एवंविधः स एकः सदाशिवः भुवनैकभर्ता लोकगुरुः च। स एव दाता प्रहर्ता च, निजभावयुक्तः; सनातनः स जगदेकबन्धुः।

Verse 89

दग्ध्वा कालं महादेवो निर्भयं च ददौ विभुः । श्वेतस्य राजराजस्य महीपालवरस्य च

महादेवो विभुः कालं दग्ध्वा, श्वेताय राजराजाय महीपालवराय च निर्भयत्वं ददौ।

Verse 90

तदा निर्भयमापन्नः श्वेतराजो महामनाः । भक्त्या च परया मुक्तो बभूव कृतनिश्चयः

तदा महामनाः श्वेतराजः निर्भयम् आपन्नः; परया भक्त्या मुक्तः सन् कृतनिश्चयः बभूव।

Verse 91

तदा देवैः पूज्यमान ऋषिभिः पन्नगैस्तथा । श्वतो राजन्यवर्योऽसौ शिवसायुज्यमाप्तवान्

तदा देवैः ऋषिभिः पन्नगैश्च पूज्यमानः स राजन्यवर्यः श्वेतोऽसौ शिवसायुज्यं परमं प्राप।

Verse 92

एवं भक्तिपराणां च महेशे च जगद्गुरौ । सिद्धिः करतले तेषां सत्यं प्रतिवदामि वः

एवं महेशे जगद्गुरौ भक्तिपराणां तेषां सिद्धिः करतलेव भवति—एतत् सत्यं वः प्रतिवदामि।

Verse 93

श्वपचोऽपि वरिष्ठः स्यात्प्रसादाच्छं करस्य च । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयो हि शंकरः

शंकरस्य प्रसादात् श्वपचोऽपि वरिष्ठो भवेत्; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शंकरः पूजनीय एव।

Verse 94

बहूनां जनमनामंते शिवभक्तिः प्रजायते

बहूनां जनानां मनसि कालेन शिवभक्तिः प्रजायते।

Verse 95

ज्ञानिनां कृतबुद्धीनां जन्मजन्मनिशंकरः । किं मया बहुनोक्तेन पूजनीयः सदाशिवः

ज्ञानिनां कृतबुद्धीनां जन्मजन्मनि शंकरः परायणं भवति; किं मया बहुनोक्तेन—सदाशिवः पूजनीयः।

Verse 96

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । किरातेन कृतं व्रतं च परमाद्भुतम् । येनैव तारितं विश्वं जगदेतच्चराचरम्

अत्रैव पुरातनमितिहासमिमं वक्ष्यामि—किरातेन कृतं परमाद्भुतं व्रतम्; येनैव चराचरं जगदिदं विश्वं तारितं धारितं च।