Adhyaya 31

Verse 1

शोनक उवाच । हत्वा तं तारकं संख्ये कुमारेण महात्मना । किं कृतं सुमहद्विप्र तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

शौनक उवाच । हत्वा तं तारकं संख्ये कुमारेण महात्मना । किं कृतं सुमहद्विप्र तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥

Verse 2

कुमारो ह्यपरः शंभुर्येन सर्वमिदं ततम् । तपसा तोषितः शंभुर्ददाति परमं पदम्

कुमारो ह्यपरः शम्भुः, येन सर्वमिदं जगत् व्याप्तम्। तपसा तोषितः शम्भुः भक्तेभ्यः परमं पदं ददाति॥

Verse 3

कुमारो दर्शनात्सद्यः सफलो हि नृणां सदा । ये पापिनो ह्यधर्म्मिष्ठाः श्वपचा अपि लोमश । दर्शनाद्धूतपापास्ते भवंत्येव न संशयः

कुमारस्य दर्शनादेव नृणां सद्यः फलप्राप्तिर्भवति। येऽपि पापिनोऽधर्मनिरताः श्वपचा अपि, लोमश, दर्शनाद्धूतपापाः स्युः—न संशयः॥

Verse 4

शौनकस्य वचः श्रुत्वा उवाच चरितं तदा । व्यास शिष्यो महाप्रज्ञः कुमारस्य महात्मनः

शौनकस्य वचः श्रुत्वा तदा व्यासशिष्यः महाप्रज्ञः कुमारस्य महात्मनः पावनं चरितं वक्तुमारब्धवान्॥

Verse 5

लोमश उवाच । ह्ताव तं तारकं संख्ये देवानामजयं ततः । अवध्यं च द्विजश्रेष्ठाः कुमारो जयमाप्तवान्

लोमश उवाच—तारकं तं संख्ये हत्वा, देवानामजयं तथा अवध्यं च, द्विजश्रेष्ठाः, कुमारो जयमाप्तवान्॥

Verse 6

महिमा हि कुमारस्य सर्वशास्त्रेषु कथ्यते । वेदैश्च स्वागमैश्चापि पुराणैश्च तथैव च

कुमारस्य महिमा सर्वशास्त्रेषु कथ्यते। वेदैः स्वागमैश्चैव पुराणैश्च तथैव च॥

Verse 7

तथोपनिषदैश्चैव मीमांसाद्वितयेन तु । एवंभूतः कुमारोयमशक्यो वर्णितुं द्विजाः

तथैवोपनिषत्सु च मीमांसाद्वयेषु च । एवंविधः कुमारोऽयं द्विजाः सम्यगवर्णनीयः ॥

Verse 8

यो हि दर्शनमात्रेण पुनाति सकलं जगत् । त्रातारं भुवनस्यास्य निशम्य पितृराट्स्वयम्

यो हि दर्शनमात्रेण पुनाति सकलं जगत् । तं त्रातारं भुवनस्य श्रुत्वा पितृराट् स्वयम् ॥

Verse 9

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य विष्णुं चैव सवासवम् । स ययौ त्वरितेनैव शंकरं लोकशंकरम् । तृष्टाव प्रयतो भूत्वा दक्षिणाशापतिः स्वयम्

ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा विष्णुं च सवासवम् । त्वरितः शंकरं ययौ लोकशंकरम् । प्रयतः सन् दक्षिणाशापतिः स्वयं तं तुष्टाव ॥

Verse 10

नमो भर्गाय देवाय देवानां पतये नमः । मृत्युंजयाय रुद्राय ईशानाय कपर्द्दिने

नमो भर्गाय देवाय देवानां पतये नमः । मृत्युञ्जयाय रुद्राय ईशानाय कपर्दिने ॥

Verse 11

नीलकंठाय शर्वाय व्योमावयवरूपिणे । कालाय कालनाथाय कालरूपाय वै नमः

नीलकण्ठाय शर्वाय व्योमावयवरूपिणे । कालाय कालनाथाय कालरूपाय वै नमः ॥

Verse 12

यमेन स्तूयमानो हि उवाच प्रभुरीश्वरः । किमर्थमागतोऽसि त्वं तत्सर्वं कथयस्व नः

यमेन स्तूयमानः प्रभुरीश्वर उवाच— “किमर्थमागतोऽसि त्वं? तत्सर्वं मे निवेदय।”

Verse 13

यम उवाच । श्रूयतां देवदेवेश वाक्य वाक्यविशारद । तपसा परमेणैव तुष्टिं प्राप्तोसि शंकर

यम उवाच— “श्रूयतां देवदेवेश, वाक्यविशारद; तपसा परमेणैव तुष्टिं प्राप्तोऽसि शंकर।”

Verse 14

कर्मणा परमेणैव ब्रह्मा लोकपितामहः । तुष्टिमेति न संदेहो वराणां हि सदा प्रभुः

कर्मणा परमेणैव ब्रह्मा लोकपितामहः तुष्टिमेति न संदेहः; प्रभुः सदा वरप्रदः।

Verse 15

तथा विष्णुर्हि भगवान्वेदवेद्यः सनातनः । यज्ञैरनेकैः संतुष्ट उपवासव्रतैस्तथा

तथा विष्णुर्भगवान् वेदवेद्यः सनातनः; यज्ञैरनेकैः संतुष्ट उपवासव्रतैस्तथा।

Verse 16

ददाति केवलं भावं येन कैवल्यमाप्नुयुः । नराः सर्वे मम मतं नान्यता हि वचो मम

ददाति केवलं भावं येन कैवल्यमाप्नुयुः; नराः सर्वे मम मतं गृह्णीयुः—नान्यता हि वचो मम।

Verse 17

ददाति तुष्टो वै भोगं तथा स्वर्गादिसंपदः । सूर्यो नमस्ययाऽरोग्यं ददातीह न चान्यथा

तुष्टो हि स भोगान् ददाति तथा स्वर्गादिसंपदः। सूर्यः नमस्कृतोऽत्रैव आरोग्यं ददाति नान्यथा॥

Verse 18

गणेशो हि महादेव अर्घ्यपाद्यादिचंदनैः । मंत्रावृत्त्या तथा शंभो निर्विघ्नं च करिष्यति

महादेव, गणेशोऽर्घ्यपाद्यादिचन्दनैः। मन्त्रावृत्त्या च शम्भो निर्विघ्नं कार्यमाचरेत्॥

Verse 19

तथान्ये लोकपाः सर्वे यथाशक्त्या फलप्रदाः । यज्ञाध्ययनदानाद्यैः परितुष्टाश्च शंकर

तथान्ये लोकपाः सर्वे यथाशक्ति फलप्रदाः। यज्ञाध्ययनदानाद्यैः परितुष्टाश्च शंकर॥

Verse 20

महदाश्चर्य संभूतं सर्वेषां प्राणिनामिह । कृतं च तव पुत्रेण स्वर्गद्वारमपावृताम्

महदाश्चर्यमिह जातं सर्वेषां प्राणिनाम्। तव पुत्रेण देवेश स्वर्गद्वारमपावृतम्॥

Verse 21

दर्शनाच्च कुमारस्य सर्वे स्वर्गैकसो नराः । पापिनोऽपि महादेव जाता नास्त्यत्र संशयः

दर्शनादेव कुमारस्य सर्वे नराः स्वर्गगामिनः। पापिनोऽपि महादेव नात्र संशय एव हि॥

Verse 22

मया किं क्रियतां देव कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ये सत्यशीलाः शांताश्च वदान्या निरवग्रहाः

देव, कार्याकार्यनिर्णये मया किं कर्तव्यम्? यतः केचन सत्यशीलाः शान्ताः वदान्याः निरवग्रहाश्च सन्ति।

Verse 23

जितेंद्रिया अलुब्धाश्च कामरागविवर्जिताः । याज्ञिका धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

जितेन्द्रियाः अलुब्धाश्च कामरागविवर्जिताः। याज्ञिका धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदाङ्गपारगाः॥

Verse 24

यां गतिं यांति वै शंभो सर्वे सुकृतिनोपि हि । तां गतिं दर्शनात्सर्वे श्वपचा अधमा अपि

शम्भो, यां गतिं सर्वे सुकृतिनोऽपि यान्ति, तां गतिं दर्शनादेव सर्वे यान्ति—श्वपचाः अधमा अपि।

Verse 25

कुमारस्य च देवेश महदाश्चर्यकर्मणः । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगसहितायां शिवस्य च

देवेश, कुमारस्य महदाश्चर्यकर्मणः कीर्तिः; विशेषतः कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगसहितायां, शिवसम्बन्धेषु च।

Verse 26

शिवस्य तनयं दृष्ट्वा ते यांति स्वकुलैः सह । कोटिभिर्बहुभिश्चैव मत्स्थानं परिमुच्य वै

शिवतनयं दृष्ट्वा ते स्वकुलैः सह बहुकोटिभिः यान्ति; मत्स्थानं परिमुच्य वै सर्वथा।

Verse 27

कुमारदर्शनात्सर्वे श्वपचा अपि यांति वै । सद्गतिं त्वरितेनैव किं क्रियेत मयाधुना

कुमारस्य दर्शनमात्रेण सर्वे श्वपचा अपि खलु सद्गतिं शीघ्रमेव यान्ति। तर्हि मया इदानीं किं कर्तव्यम्?

Verse 28

यमस्य वचनं श्रुत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्

यमस्य वचनं श्रुत्वा शंकरः प्रत्युवाच।

Verse 29

शंकर उवाच । येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । विशुद्धभावो भो धर्म्म तेषां मनसि वर्त्तते

शंकर उवाच— भो धर्म (यम), येषां पुण्यकर्मणां जनानां पापं त्वद्गतं समाप्तं च, तेषां मनसि विशुद्धभावो वर्तते।

Verse 30

सत्तीर्थगमनायैव दर्शनार्थं सतामिह । वांछा च महती तेषां जायते पूर्वकारिता

तेषां सतां दर्शनार्थं सत्तीर्थगमनाय च पूर्वकृतकर्मजाता महती वाञ्छा जायते।

Verse 31

बहूनां जन्मनामंते मयि भावोऽनुवर्त्तते । प्राणिनां सर्वभावेन जन्माभ्यासेनभो यम

भो यम, बहूनां जन्मनामन्ते प्राणिनां सर्वभावेन जन्माभ्यासबलात् मयि भावोऽनुवर्तते।

Verse 32

तस्मात्सुकृतिनः सर्वे येषां भावोऽनुवर्त्ते । जन्मजन्मानुवृत्तानां विस्मयं नैव कारयेत्

तस्मात् ये सर्वे सुकृतिनो येषां भक्तिभावोऽनुवर्तते, तेषां जन्मजन्मानुवृत्तस्य तस्य भावस्य विस्मयं नैव कारयेत्।

Verse 33

स्त्रीबालशूद्राः श्वपचाधमाश्च प्राग्जन्मसंस्कारवशाद्धि धर्म्म । योनिं पापिषु वर्त्तमानास्तथापि शुद्धा मनुजा भवंति

हे धर्म! स्त्रीबालशूद्राः श्वपचाधमाश्च प्राग्जन्मसंस्कारवशाद्धर्मे प्रवर्तन्ते; पापिषु योनिषु वर्त्तमानाः सन्तोऽपि शुद्धा मनुजा भवन्ति।

Verse 34

तथा सितेन मनसा च भवंति सर्वे सर्वेषु चैव विषयेषु भवंति तज्ज्ञाः । दैवेन पूर्वचरितेन भवंति सर्वे सुराश्चेंद्रादयो लोकपालाः प्राक्तनेन

तथा सितेन मनसा सर्वे भवन्ति, सर्वेषु विषयेषु च तज्ज्ञा भवन्ति। दैवेन पूर्वचरितेन सर्वं भवति; यथा प्राक्तनेन कर्मणा सुरा इन्द्रादयो लोकपालाश्च पदं प्राप्नुवन्।

Verse 35

जाता ह्यमी भूतगणाश्च सर्वे ह्यमी ऋषयो ह्यमी देवताश्च

जाता ह्यमी भूतगणाः सर्वे, जाता ह्यमी ऋषयः, जाता ह्यमी देवताश्च।

Verse 36

विस्मयो नैव कर्त्तव्यस्त्वया वापि कुमारके । कुमारदर्शने चैव धर्मराज निबोध मे

विस्मयो नैव कर्तव्यस्त्वया वापि कुमारके, कुमारदर्शने चैव। धर्मराज, निबोध मे वचनम्।

Verse 37

वचनं कर्मसंयुक्तं सर्वेषां फलदायकम् । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च दानानि विविधानि च । कार्याणि मनःशुद्ध्यर्थं नात्र कार्या विचारणा

वचनं कर्मसमायुक्तं सर्वेषां फलप्रदम्। सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च नानादानानि चापि वै। मनःशुद्ध्यर्थमेवैतत् कर्तव्यं नात्र संशयः॥

Verse 38

मनसा भावितो ह्यात्मा आत्मनात्मानमेव च । आत्मा अहं च सर्वेषआं प्राणिनां हि व्यवस्थितः

मनसा भावितो ह्यात्मा स्वयमेव स्वमात्मना। अहमेवात्मरूपोऽस्मि सर्वप्राणिषु संस्थितः॥

Verse 39

अहं सदा भावयुक्त आत्मसंस्थो निरंतरः । जंगमाजंगमानां च सत्यं प्रति वदामि ते

अहं सदा भावसमायुक्त आत्मसंस्थो निरन्तरः। जङ्गमाजङ्गमानां च सत्यं तेऽहं वदाम्यहम्॥

Verse 40

द्वंद्वातीतो निर्विकल्पो हि साक्षात्स्वस्थो नित्यो नित्ययुक्तो निरीहः । कूटस्थो वै कल्पभेदप्रवादैर्बहिष्कृतो बोधबोध्यो ह्यनन्तः

द्वन्द्वातीतो निर्विकल्पः साक्षात्स्वस्थो नित्यो नित्ययुक्तो निरीहः। कूटस्थः कल्पभेदप्रवादैर्बहिष्कृतो बोधबोध्योऽनन्त एव॥

Verse 41

विस्मृत्य चैनं स्वात्मानं केवलं बोधलक्षणम् । संसारिणो हि दृश्यंते समस्ता जीवराशयः

विस्मृत्य चैनं स्वात्मानं केवलं बोधलक्षणम्। संसारिणो हि दृश्यन्ते समस्ता जीवराशयः॥

Verse 42

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयोऽमी गुणकारिणः । सृष्टिपालनसंहारकारका नान्यथा भवेत्

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च—वयं त्रयः गुणैः प्रवर्तकाः। सृष्टि-पालन-संहारकर्तारो नान्यथा भवामः॥

Verse 43

अहंकारवृतेनैव कर्मणा कारितावयम् । यूयं च सर्वे विबुधा मनुष्याश्च खगादयः

अहंकारावृतकर्मणा एव वयं प्रवर्तिताः। यूयं च सर्वे विबुधा मनुष्याश्च खगादयश्च॥

Verse 44

पश्वादयः पृथग्भूतास्तथान्ये बहवो ह्यमी । पृथक्पृथक्समीचीना गुणवतश्च संसृतौ

पश्वादयः पृथग्भूताः तथान्ये बहवोऽपि हि। संसृतौ गुणतः सर्वे पृथक्पृथक् समुचिताः॥

Verse 45

पतिता मृगतृष्णायां मायया च वशीकृताः । वयं सर्वे च विबुधाः प्राज्ञाः पंडितमानिनः

मृगतृष्णायां पतिताः मायया च वशीकृताः। वयं सर्वे विबुधाः प्राज्ञाः पण्डितमानिनः॥

Verse 46

परस्परं दूषयंतो मिथ्यावादरताः खलाः

परस्परं दूषयन्तो मिथ्यावादरताः खलाः॥

Verse 47

त्रैगुणा भवसंपन्ना अतत्तवज्ञाश्च रागिणः । कामक्रोधभयद्वेषमदमात्सर्यसंयुताः

त्रिगुणबद्धा भवसंपन्ना अतत्त्वज्ञा रागिणः। कामक्रोधभयद्वेषमदमात्सर्यसंयुताः॥

Verse 48

परस्परं दूषयंतो ह्यतत्त्वज्ञा बहिर्मुखाः । तस्मादेवं विदित्वाथ असत्यं गुणभेदतः

परस्परं दूषयन्तो ह्यतत्त्वज्ञा बहिर्मुखाः। तस्मादेवं विदित्वाथ असत्यं गुणभेदतः॥

Verse 49

गुणातीते च वस्त्वर्थे परमार्थैकदर्शनम्

गुणातीते च वस्त्वर्थे परमार्थैकदर्शनम्॥

Verse 50

यस्मिन्भेदो ह्यभेदं च यस्मिन्रागो विरागताम् । क्रोधो ह्यक्रोधतां याति तद्वाम परमं श्रृणु

यस्मिन्भेदो ह्यभेदं च यस्मिन्रागो विरागताम्। क्रोधो ह्यक्रोधतां याति तद्वाम परमं शृणु॥

Verse 51

न तद्भासयते शब्दः कृतकत्वाद्यथा घटः । शब्दो हि जायते धर्म्मः प्रवृत्तिपरमो यतः

न तद्भासयते शब्दः कृतकत्वाद्यथा घटः। शब्दो हि जायते धर्मः प्रवृत्तिपरमो यतः॥

Verse 52

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा द्वंद्वानि सर्वशः । विलयं यांति यत्रैव तत्स्थानं शाश्वतं मतम्

यत्र प्रवृत्तिः निवृत्तिश्च तथा सर्वाणि द्वन्द्वानि सर्वथा विलयं यान्ति, तत् स्थानं शाश्वतं परमं धामेति मतम्।

Verse 53

निरंतरं निर्गुणं ज्ञप्तिमात्रं निरंजनं निर्विकाशं निरीहम् । सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं स्वसिद्धं स्वयंप्रभं सुप्रभं बोधगम्यम्

निरन्तरं निर्गुणं ज्ञप्तिमात्रं निरञ्जनं निर्विकाशं निरीहम्। सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं स्वसिद्धं स्वयंप्रभं सुप्रभं बोधगम्यम्॥

Verse 54

एतज्ज्ञानं ज्ञानविदो वदंति सर्वात्मभावेन निरीक्षयंति । सर्वातीतं ज्ञानगम्यं विदित्वा येन स्वस्थाः समबुद्ध्या चरंति

एतज्ज्ञानं ज्ञानविदो वदन्ति; सर्वात्मभावेन तत्त्वं निरीक्षन्ति। सर्वातीतं ज्ञानगम्यं विदित्वा, ये स्वस्था समबुद्ध्या लोके चरन्ति॥

Verse 55

अतीत्य संसारमनादिमूलं मायामयं मायया दुर्विचार्यम् । मायां त्यक्त्वा निर्ममा वीतरागा गच्छंति ते प्रेतराणिनर्विकल्पम्

अतीत्य संसारमनादिमूलं मायामयं मायया दुर्विचार्यम्। मायां त्यक्त्वा निर्ममा वीतरागा, गच्छन्ति ते प्रेतराणिं निर्विकल्पम्॥

Verse 56

संसृतिः कल्पनामूलं कल्पना ह्यमृतोपमा । यैः कल्पना परित्यक्ता ते यांति परमां गतिम्

संसृतिः कल्पनामूलं, कल्पना ह्यमृतोपमा। यैः कल्पना परित्यक्ता, ते यान्ति परमां गतिम्॥

Verse 57

शुक्त्यां रजतबुद्धिश्च रज्जुबुद्धिर्यर्थोरणे । मरीचौ जलबुद्धिश्च मिथ्या मिथ्यैव नान्यथा

शुक्तौ रजतबुद्धिः, रज्जौ सर्पबुद्धिः, मरीचिकायां जलबुद्धिश्च—एताः सर्वाः मिथ्याः; मिथ्यैव, नान्यथा।

Verse 58

सिद्धिः स्वच्छंदवर्त्तित्वं पारतंत्र्यं हि वै मृषा । बद्धो हि परतंत्राख्यो मुक्तः स्वातंत्र्यभावनः

सिद्धिः स्वच्छन्दवृत्तित्वं; पारतन्त्र्यं हि वै मृषा। बद्धः परतन्त्र इत्युक्तो, मुक्तः स्वातन्त्र्यभावनः॥

Verse 59

एको ह्यात्मा विदित्वाथ निर्ममो निरवग्रहः । कुतस्तेषां बंधनं च यथाखे पुष्पमेव च

एकमेवात्मानं विदित्वा निर्ममो निरवग्रहः भवति। तेषां बन्धनं कुतः? यथा ख-पुष्पमेव च॥

Verse 60

शशविषाणमेवैतज्त्रानं संसार एव च । किं कार्यं बहुनोक्तेन वचसा निष्फलेन हि

एतज्ज्ञानं शशविषाणवत्; संसारोऽपि तथैव। बहुनोक्तेन किं कार्यं, निष्फलेन वचसा हि॥

Verse 61

ममतां च निराकृत्य प्राप्तुकामाः परं पदम् । ज्ञानिनस्ते हि विद्वांसो वीतरागा जितेंद्रियाः

ममतां निराकृत्य परं पदं प्राप्तुमिच्छन्तः। ज्ञानिनस्ते हि विद्वांसो वीतरागा जितेन्द्रियाः॥

Verse 62

यैस्त्यक्तो ममताभावो लोभकोपौ निराकृतौ । ते यांति परमं स्थानं कामक्रोधविवर्जिताः

यैर्ममताभावः परित्यक्तो लोभकोपौ च निराकृतौ। ते कामक्रोधविवर्जिताः परमं पदं यान्ति॥

Verse 63

यावत्कामश्च लोभश्च रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । नाप्नुवंति च तां सिद्धिं शब्दमात्रैकबोधकाः

यावत्कामो लोभश्च रागद्वेषौ च संस्थितौ। तावत् शब्दमात्रबोधकाः तां सिद्धिं नाप्नुवन्ति॥

Verse 64

यम उवाच । शब्दाच्छब्दः प्रवर्त्तेत निःशब्दं ज्ञानमेव च । अनित्यत्वं हि शब्दस्य कथं प्रोक्तं त्वया प्रभो

यम उवाच— शब्दाच्छब्दः प्रवर्तते, निःशब्दं ज्ञानमेव च। अनित्यत्वं हि शब्दस्य, कथं प्रोक्तं त्वया प्रभो॥

Verse 65

अक्षरं ब्रह्मपरमं शब्दो वै ह्यरात्मकः । तस्माच्छब्दस्त्वया प्रोक्तो निरीक्षक इति श्रुतम्

अक्षरं ब्रह्म परमं, शब्दो ह्यस्यैव सारभूतः। तस्माच्छब्दस्त्वया प्रोक्तो निरीक्षक इति श्रुतम्॥

Verse 66

प्रतिपाद्यं हि यत्किंचिच्छब्देनैव विना कथम् । तत्सर्वं कथ्यतां शंभो कार्याकार्यव्यवस्थितौ

प्रतिपाद्यं हि यत्किंचिच्छब्देनैव विना कथम्। तस्मात्सर्वं कथ्यतां शम्भो कार्याकार्यव्यवस्थितिः॥

Verse 67

शंकर उवाच । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा परमार्धयुतं वचः । यस्य श्रवणमात्रेण ज्ञातव्यं नावशिष्यते

शंकर उवाच—आवहितो भूत्वा शृणुष्व परमार्थयुतं वचः; यस्य श्रवणमात्रेण ज्ञातव्यं किञ्चिन्नावशिष्यते।

Verse 68

ज्ञानप्रवादिनः सर्व ऋषयो वीतकल्मषाः । ज्ञानाभ्यासेन वर्त्तंते ज्ञानं ज्ञानविदो विदुः

ज्ञानप्रवादिनः सर्वे ऋषयो वीतकल्मषाः; ज्ञानाभ्यासेन वर्तन्ते, ज्ञानं ज्ञानविदो विदुः।

Verse 69

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं ज्ञात्वा च परिगीयते । कथं केन च ज्ञातव्यं किं तद्वक्तुं विवक्षितम्

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं ज्ञात्वा च परिगीयते; कथं केन च ज्ञातव्यं, किं तद्वक्तुं विवक्षितम्।

Verse 70

एतत्सर्वं समासेन कथयामि निबोध मे । एको ह्यनेकधा चैव दृश्यते भेदभावनः

एतत्सर्वं समासेन कथयामि निबोध मे; एको ह्यनेकधा चैव दृश्यते भेदभावनः।

Verse 71

यथा भ्रमरिकादृष्टा भ्रम्यते च मही यम । तथात्मा भेदबुद्ध्या च प्रतिभाति ह्यनेकधा

यथा भ्रमरिकादृष्ट्या भ्रम्यते च मही यथा; तथात्मा भेदबुद्ध्या च प्रतिभाति ह्यनेकधा।

Verse 72

तस्माद्विमृश्य तेनैव ज्ञातव्यः श्रवणेन च । मंतव्यः सुप्रयोगेण मननेन विशेषतः

तस्मात् सम्यग्विमृश्यैव तदेव श्रवणेन च ज्ञातव्यम्। सुप्रयोगेण मननीयम्, विशेषतः सुदृढमननेन॥

Verse 73

निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते । मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्

आत्मना आत्मानं निर्द्धार्य सुखेन बन्धात् प्रमुच्यते। मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्॥

Verse 74

मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान् । ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बंधात्प्रमुच्यते

मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान्। ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बन्धात् प्रमुच्यते॥

Verse 75

कोऽहं कस्त्वं कुतश्चान्ये महामायावलंबिनः । अजागलस्तनस्येव प्रपंचोऽयं निरर्थकः

कोऽहं कस्त्वं कुतश्चान्ये महामायावलम्बिनः। अजागलस्तनस्येव प्रपञ्चोऽयं निरर्थकः॥

Verse 76

निष्फलोऽयं निराभासो निःसारो धूमडंबरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन आत्मानं स्मर वै यम

निष्फलोऽयं निराभासो निःसारो धूमडम्बरः। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन आत्मानं स्मर वै यम॥

Verse 77

लोमश उवाच । एवं प्रचोदितस्तेन शंभुना प्रेतराट्स्वयम् । बुद्धो भूत्वा यमः साक्षादात्मभूतोऽभवत्तदा

लोमश उवाच । एवं तेन शंभुना प्रचोदितः प्रेतराट् यमः स्वयमेव प्रबुद्धोऽभूत्, ततः साक्षादात्मभूतोऽभवत्तदा ।

Verse 78

कर्म्मणां हि च सर्वेषां शास्ता कर्मानुसारतः । बभूव डंबरो नॄणां भूतानां च समाहितः

कर्मणां हि सर्वेषां शास्ता स कर्मानुसारतः । नॄणां भूतानां च समाहितो डंबरो बभूव ।

Verse 79

ऋषय ऊचुः । हत्वा तु तारकं युद्धे कुमारेण महात्मना । अत ऊर्ध्वं कथ्यतां भोः किं कृतं महदद्भुतम्

ऋषय ऊचुः । हत्वा तु तारकं युद्धे कुमारेण महात्मना । अत ऊर्ध्वं कथ्यतां भोः किं कृतं महदद्भुतम् ॥

Verse 80

सूत उवाच । हते तु तारके दैत्ये हिमवन्प्रमुखाद्रयः । कार्त्तिकेयं समागत्य गीर्भी रम्याभिरैडयन्

सूत उवाच । हते तु तारके दैत्ये हिमवत्प्रमुखा गिरयः । कार्त्तिकेयं समागत्य गीर्भी रम्याभिरैडयन् ॥

Verse 81

गिरय ऊचुः । नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल । विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन

गिरय ऊचुः । नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल । विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन ॥

Verse 82

वरीष्ठाः श्वपचा येन कृता वै दर्शनात्त्वया । त्वां नमामो जगद्बंधुं त्वां वयं शरणागताः

यस्य तव केवलदर्शनमात्रेण श्वपचा अपि वरीष्ठाः कृताः। त्वां नमामो जगद्बन्धुं, वयं त्वां शरणागताः॥

Verse 83

नमस्ते पार्वतीपुत्र शंकरात्मज ते नमः । नमस्ते कृत्तिकासूनो अग्निभूत नमोस्तु ते

नमस्ते पार्वतीपुत्र, शङ्करात्मज ते नमः। नमस्ते कृत्तिकासूनो, अग्निभूत नमोऽस्तु ते॥

Verse 84

नमोस्तु ते देववरैः सुपूज्य नमोऽस्तु ते ज्ञानविदां वरिष्ठ । नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद शरण्य सर्वार्तिविनाशदक्ष

नमोऽस्तु ते देववरैः सुपूज्य, नमोऽस्तु ते ज्ञानविदां वरिष्ठ। नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद, शरण्य सर्वार्तिविनाशदक्ष॥

Verse 85

एवं स्तुतो गिरिभिः कार्त्तिकेयो ह्युमासुतः । तान्गिरीन्सुप्रसन्नात्मा वरं दातुं समुत्सुकः

एवं गिरिभिः स्तुतो हि कार्त्तिकेयो ह्युमासुतः। सुप्रसन्नात्मा सन् तान् गिरीन् प्रति वरं दातुं समुत्सुकः॥

Verse 86

कार्त्तिकेय उवाच । भोभो गिरिवरा यूयं श्रृणुध्वं मद्वचोऽधुना । कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ

कार्त्तिकेय उवाच। भो भो गिरिवरा यूयं शृणुध्वं मद्वचोऽधुना। कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ॥

Verse 87

भवत्स्वेव हि वर्त्तते दृषदो यत्नसेविताः । पुनंतु विश्चं वचनान्मम ता नात्र संशयः

भवत्स्वेव हि वर्तन्ते दृषदो यत्नसेविताः। मम वचनात् ता विश्वं पुनन्ति—नात्र संशयः॥

Verse 88

पर्वतीयानि तीर्थानि भविष्यंति न चान्यथा । शिवालयानि दिव्यानि दिव्यान्यायतनानि च

पर्वतीयानि तीर्थानि भविष्यन्ति न चान्यथा। शिवालयानि दिव्यानि दिव्यान्यायतनानि च॥

Verse 89

अयनानि विचित्राणि शोभनानि महांति च । भविष्यंति न संदेहः पर्वता वचनान्मम

अयनानि विचित्राणि शोभनानि महान्ति च। भविष्यन्ति न सन्देहः पर्वताः वचनान्मम॥

Verse 90

योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः । तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति

योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान् पर्वतोत्तमः। तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति॥

Verse 91

मेरुश्च गिरिराजोऽयमाश्रयो हि भविष्यति । लोकालोको गिरिवर उदयाद्रिर्महायशः

मेरुश्च गिरिराजोऽयमाश्रयो हि भविष्यति। लोकालोको गिरिवर उदयाद्रिर्महायशाः॥

Verse 92

लिंगरूपो हि भगवान्भविष्यति न चान्यथा । श्रीशैलो हि महेंद्रश्च तथा सह्याचलोगिरिः

लिङ्गरूपो हि भगवान् भविष्यति न चान्यथा। श्रीशैले महेन्द्रे च तथा सह्याचलोगिरौ॥

Verse 93

माल्यवान्मलयो विन्ध्यस्तथासौ गंधमादनः । श्वेतकूटस्त्रिकूटो हि तथा दर्दुरपर्वतः

माल्यवान् मलयो विन्ध्यस्तथासौ गन्धमादनः। श्वेतकूटस्त्रिकूटो हि तथा दर्दुरपर्वतः॥

Verse 94

एते चान्ये च बहवः पर्वता लिंगरूपिणः । मम वाक्याद्भविष्यंति पापक्षयकरा ह्यमी

एते चान्ये च बहवः पर्वता लिङ्गरूपिणः। मम वाक्याद् भविष्यन्ति पापक्षयकरा ह्यमी॥

Verse 95

एवं वरं ददौ तेभ्यः पर्वतेभ्यश्च शांकरिः । ततो नंदीह्युवाचाथ सर्वागमपुरस्कृतम्

एवं वरं ददौ तेभ्यः पर्वतेभ्यश्च शाङ्करिः। ततो नन्दी ह्युवाचाथ सर्वागमपुरस्कृतम्॥

Verse 96

नंद्युवाच । त्वया कृता हि गिरयो लिंगरूपिण एव ते । शिवालयाः कथं नाथ पूज्याः स्युःसर्वदैवतैः

नन्द्युवाच। त्वया कृता हि गिरयो लिङ्गरूपिण एव ते। शिवालयाः कथं नाथ पूज्याः स्युः सर्वदैवतैः॥

Verse 97

कुमार उवाच । लिंगं शिवालयं ज्ञेयं देवदेवस्य शूलिनः । सर्वैर्नृभिर्दैवतैश्च ब्रह्मादिभिरतांद्रितैः

कुमार उवाच—लिङ्गं शिवालयं ज्ञेयं देवदेवस्य शूलिनः। सर्वैर्नृभिर्दैवतैश्च ब्रह्मादिभिरतन्द्रितैः पूजनीयम्॥

Verse 98

नीलं मुक्ता प्रवालं च वैडूर्यं चंद्रमेव च । गोमेदं पद्मरागं च मारतं कांचनं तथा

नीलं मुक्तां प्रवालं च वैडूर्यं चन्द्रकं तथा। गोमेदं पद्मरागं च मरकतं काञ्चनं तथा॥

Verse 99

राजतं ताम्रमारं च तथा नागमयं परम् । रत्नधातुमयान्येव लिंगानि कथितानि ते

राजतं ताम्रमायसं तथा नागमयं परम्। रत्नधातुमयान्येव लिङ्गानि कथितानि ते॥

Verse 100

पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च । एतेषामपि सर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते

पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च। एतेषामपि सर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते॥

Verse 101

ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्तुः प्रयच्छति

ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्तुः प्रयच्छति॥

Verse 102

नंद्युवाच । लिंगानामपि पूज्यं स्याद्बाणलिंगं त्वया कथम् । कथितं चोत्तमत्वेन तत्सर्वं वदसुव्रत

नन्द्युवाच—लिङ्गेष्वपि पूज्यं स्याद् बाणलिङ्गं त्वया कथम्? उत्तमत्वेन च कथितं तत् सर्वं वद सुव्रत।

Verse 103

कुमार उवाच । रेवायां तोयमध्ये च दृश्यंते दृषदो हि याः । शिवप्रसादात्तास्तु स्युर्लिंगरूपा न चान्यथा

कुमार उवाच—रेवायां तोयमध्ये ये दृषदः दृश्यन्ते, ताः शिवप्रसादात् लिङ्गरूपा भवन्ति, न चान्यथा।

Verse 104

श्लक्ष्णमूलाश्च कर्तव्याः पिंडिकोपरि संस्थिताः । पूजनीयाः प्रयत्नेन शिवदीक्षायुतेन हि

श्लक्ष्णमूलाः कर्तव्याः पिण्डिकोपरि संस्थिताः। प्रयत्नेन पूजनीयाः शिवदीक्षायुतेन हि॥

Verse 105

पिंडीयुक्तं च शास्त्रेण विधिना च यजेच्छिवम् । वरदो हि जगन्नाथः पूजकस्य न चान्यथा

पिण्डीयुक्तं च शास्त्रेण विधिना च यजेच्छिवम्। वरदो हि जगन्नाथः पूजकस्य न चान्यथा॥

Verse 106

पंचाक्षरी यस्य मुखे स्थिता सदा चेतोनिवृत्तिः शिवचिंतने च । भूतेषुः साम्यं परिवादमूकता षंढत्वमेव परयोषितासु

पञ्चाक्षरी यस्य मुखे स्थिता सदा, चेतोनिवृत्तिः शिवचिन्तने च। भूतेषु साम्यं परिवादमूकता, परयोषितासु विरतिः परा भवेत्॥