Adhyaya 19
asmin adhyāye lomāśena kathite bali-daityarājasya dharmaniṣṭhā varṇyate। śukrācāryeṇa nivāryamāṇo’pi sa brahmacāri-vāmanāya dānaṃ kartum eva niścitaḥ। śukraḥ krodhāt śāpaṃ dadau, tathāpi vindhyāvalyā saha saṅkalpaṃ kṛtvā baliḥ dānaṃ samarpayāmāsa। tato viṣṇuḥ trivikrama-rūpeṇa vavṛdhe, dvābhyāṃ padābhyāṃ pṛthivīṃ divaṃ ca vyāpya tṛtīya-padasya sthāne saṃvidaḥ saṅkaṭaṃ jātaṃ; garuḍena baliḥ baddhaḥ। vindhyāvalī svamūrdhānaṃ putramūrdhānaṃ ca tṛtīya-padasthānabhāvena nivedayitvā gṛhadharma-bhakti-samarpaṇaṃ darśayati। tuṣṭo viṣṇuḥ baliṃ mocayitvā sutalaṃ dadau, dvārapālatvena nitya-sannidhānaṃ ca pratijajñe; evaṃ baliḥ dāna-bhakti-śreṣṭhaḥ pratipāditaḥ। anantaraṃ gaṅgāyā utpattiḥ kathyate—viṣṇoḥ pāda-sparśa-jalāt gaṅgā prādurbabhūva। tathāpi śaiva-siddhāntaḥ paryavasānam: sadāśiva-pūjā sarveṣāṃ sulabhā, śivaḥ sarvāntaryāmī, mahādevaḥ guṇātītaḥ; brahmā-viṣṇu-rudrāḥ rajas-sattva-tamas-guṇaiḥ pravartante। evaṃ dāna-vrata-rakṣā, tīrtha-pavitratā, mokṣa-pradā śiva-tattvaṃ ca saṅgṛhītam।
Shlokas
Verse 1
लोमश उवाच । एवं संबोधितो दैत्यो गुरुणा भार्गवेण हि । उवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगंभीरया गिरा
लोमश उवाच—एवं गुरुणा भार्गवेण संबोधितो दैत्यः प्रहसन् मेघगंभीरया गिरा वाक्यमुवाच।
Verse 2
त्वयोक्तोहं हितार्थाय यैर्वाक्यैश्चालितोऽस्म्यहम् । तव वाक्यं मम प्रीत्यै हितमप्यहितं भवेत्
त्वया हितार्थायोक्तोऽहं यैर्वाक्यैश्चालितोऽस्म्यहम्। तथापि मम प्रीत्यै तव वाक्यं हितमप्यहितं भवेत्॥
Verse 3
दास्यामि भिक्षितं चास्मै विष्मवे बटुरूपिणे । पात्रीभूतो ह्ययं विष्णुः सर्वकर्मफलेश्वरः
दास्यामि भिक्षितं चास्मै विष्णवे बटुरूपिणे। पात्रीभूतो ह्ययं विष्णुः सर्वकर्मफलेश्वरः॥
Verse 4
येषां हृदि स्थितो विष्णुस्ते वै पात्रतमा ध्रुवम् । यस्य नाम्ना सर्वमिदं पवित्रमिव चोच्यते
येषां हृदि स्थितो विष्णुस्ते वै पात्रतमा ध्रुवम्। यस्य नाम्ना सर्वमिदं पवित्रमिव चोच्यते॥
Verse 5
येन वेदाश्च यज्ञाश्च मंत्रतंत्रादयो ह्यमी । सर्वे संपूर्णतां यांति सोऽयं विश्वेश्वरो हरिः
येन वेदाः सयज्ञाः मन्त्रतन्त्रादयश्च सर्वे पूर्णतां यान्ति—स एव विश्वेश्वरो हरिः।
Verse 6
आगतः कृपया मेद्य सर्वात्मा हरिरीश्वरः । उद्धर्तुं मां न संदेह एतज्जानीहि तत्त्वतः
अद्य कृपया मे समीपमागतः सर्वात्मा हरिरीश्वरः। मां उद्धर्तुं न संशयः—एतत् तत्त्वतः जानीहि।
Verse 7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चुकोप च रुषान्वितः । भार्गवः शप्तुमारेभे दैत्येंद्रं धर्म्मवत्सलम्
तस्य वचनं श्रुत्वा भार्गवो रुषान्वितः चुकोप। धर्मवत्सलं दैत्येन्द्रं शप्तुमारेभे।
Verse 8
मम वाक्यमतिक्रम्य दातुमिच्छस्यरिंदम । विगुणो भव रे मंद तस्मात्त्वं निःश्रिको भव
मम वाक्यमतिक्रम्य दातुमिच्छसि अरिंदम। तस्मात् रे मन्द विगुणो भव; निःश्रीको भव।
Verse 9
एवं शशाप च तदा परमार्थविज्ञं शिष्यं महात्मानमगाधबोधम् । स वै जगामाथ महाकविस्त्वरात्स्वमाश्रमं धर्म्मविदां वरिष्ठः
एवं तदा परमार्थविज्ञं शिष्यं महात्मानमगाधबोधं स मुनिः शशाप। अथ धर्मविदां वरिष्ठो महाकविर्भार्गवः त्वरया स्वमाश्रमं जगाम।
Verse 10
गते तु भार्गवे तस्मिन्बलिर्विरोचनात्मजः । वामनं चार्चयित्वा स महीं दातुं प्रचक्रमे
गते तु भार्गवे तस्मिन् बलिर्विरोचनात्मजः । वामनं सम्यगाराध्य स महीं दातुं प्रचक्रमे ॥
Verse 11
विंध्यावलिः समागत्य बलेरर्द्धांगशोभिता । अवनिज्य बटोः पादौ प्रददौ विष्णवे महीम्
विंध्यावलिः समागत्य बलेरर्धाङ्गशोभिता । बटोः पादाववनिज्य विष्णवे महीं प्रददौ ॥
Verse 12
संकल्पपूर्वेण तदा विधिना विधिकोविदः । संकल्पेनैव महता ववृधे भगवानजः
संकल्पपूर्वेण तदा विधिना विधिकोविदः । महता संकल्पमात्रेण ववृधे भगवानजः ॥
Verse 13
यदैकेन मही व्याप्ता विष्णुना प्रभविष्णुना । सर्वे स्वर्गा द्वितीयेन व्याप्तास्तेन महात्मना
यदैकेन मही व्याप्ता विष्णुना प्रभविष्णुना । द्वितीयेन तदा सर्वे स्वर्गा व्याप्तास्तेन महात्मना ॥
Verse 14
सत्यलोकगतो विष्णोश्चरणः परमेष्ठिना । कमण्डलुगतेनैव अंभसा चावनेनिजे
सत्यलोकगतो विष्णोश्चरणः परमेष्ठिना । कमण्डलुगतेनैवाम्भसा चावनेनिजे ॥
Verse 15
तत्पादसंपर्कजलाच्च जाता भागीरथी सर्वसुमंगला च । यया त्रिलोकी च कृता पवित्रा यया च सर्वे सगराः समुद्धृताः । यया कपर्दः परिपूरितो वै शंभोस्तदानीं च भगीरथेन
तत्पादसंस्पर्शजलेन जाता भागीरथी गङ्गा सर्वसुमङ्गला। यया त्रिलोकी पवित्रीकृता, यया च सगरसुताः सर्वे समुद्धृताः। यया कपर्दः शम्भोः परिपूरितो वै, तदा भगीरथेनावतारिता।
Verse 16
तीर्थानां तीर्थमाद्यं च गंगाख्यमवतारितम् । तद्विष्णोश्चरणेनैव समेतं ब्रह्मणा कृतम्
तीर्थानां तीर्थमाद्यं गङ्गाख्यं तदवतारितम्। तद्विष्णोश्चरणेनैव समेतं ब्रह्मणा कृतम्॥
Verse 17
त्रिविक्रमात्परो ह्यात्मा नाम्ना त्रिविक्रमोऽभवत् । त्रिविक्रमक्रमाक्रांतं त्रैलोक्यं च तदाऽभवत्
त्रिविक्रमात्परो ह्यात्मा नाम्ना त्रिविक्रमोऽभवत्। त्रिविक्रमक्रमाक्रान्तं त्रैलोक्यं च तदाऽभवत्॥
Verse 18
पदद्वयेन वा पूर्णं जगदेतच्चराचरम् । विहाय तत्स्वरूपं च देवदेवो जनार्द्दनः । पुनश्च बटुरूपोऽसावुपविश्य निजासने
पदद्वयेन पूर्णं जगदेतच्चराचरम्। विहाय तत्स्वरूपं च देवदेवो जनार्दनः। पुनश्च बटुरूपोऽसावुपविश्य निजासने॥
Verse 19
तदा देवाः सगंधर्वा मुनयः सिद्धचारणाः । आगताश्च बलेर्यज्ञं द्रष्टुं यज्ञपतिं प्रभुम्
तदा देवाः सगन्धर्वा मुनयः सिद्धचारणाः। आगताश्च बलेर्यज्ञं द्रष्टुं यज्ञपतिं प्रभुम्॥
Verse 20
तत्र ब्रह्मा समागत्य स्तुतिं चक्रे परात्मनः । बलेस्तत्रैव चान्येन च दैत्येंद्राश्चागतास्त्वरम्
तत्र ब्रह्मा समागत्य परात्मनः स्तुतिं चकार। बलेः पार्श्वे तत्रैव त्वरितं दानवेन्द्राश्चान्ये समागताः॥
Verse 21
एभिः सर्वैः परिवृतो वामनो बलिसद्मनि । उपविश्यासने सोऽथ उवाच गरुडं प्रति
एभिः सर्वैः परिवृतो वामनो बलिसद्मनि। आसने समुपविश्य सोऽथ गरुडं प्रत्युवाच॥
Verse 22
दैत्योऽसौ बालिशो भूत्वा दत्तानेन मही मम । त्रिपदक्रमणेनैव गृहीतं च पदद्वयम्
दैत्योऽसौ बालिशो भूत्वा मम महीं दत्तवान्। त्रिपदक्रमणेनैव पदद्वयं मया गृहीतम्॥
Verse 23
पदमेकं प्रतिश्रुत्य न ददाति हि दुर्मतिः । तस्मात्त्वया गृहीतव्यं तृतीयं पदमेव च
पदमेकं प्रतिश्रुत्य न ददाति हि दुर्मतिः। तस्मात् त्वया गृहीतव्यं तृतीयं पदमेव च॥
Verse 24
इत्युक्तो गरुडस्तेन वामनेन महात्मना । वैरोचनिं विनिर्भर्त्स्य वाक्यं चेदमुवाच ह
इत्युक्तो गरुडस्तेन वामनेन महात्मना। वैरोचनिं विनिर्भर्त्स्य वाक्यमेतदुवाच ह॥
Verse 25
रे बले किं त्वया मूढ कृतमस्ति जुगुप्सितम् । अविद्यमाने ह्यर्थे हि किं ददासि परमात्मने । औदार्येण हि किं कार्यमल्पकेन त्वयाधुना
रे बलिन्! किं त्वया मूढेन जुगुप्सितं कर्म कृतम्? अविद्यमानेऽर्थे किं दास्यसि परमात्मने? अल्पशेषे त्वयि अद्य औदार्यस्य किं प्रयोजनम्?
Verse 26
इत्युक्तो बलिराविष्टः स्यमानः खगेश्वरम् । वक्ष्यमाणमिदं वाक्यं गरुत्मन्तं तदाऽब्रवीत्
इत्युक्तो बलिराविष्टः स्यमानः खगेश्वरम्। वक्ष्यमाणमिदं वाक्यं गरुत्मन्तं तदा अब्रवीत्॥
Verse 27
समर्थोस्मि महापक्ष गृपणो न भवाम्यहम् । येनेदं कारितं सर्वं तस्मै किं प्रददाम्यहम्
समर्थोऽस्मि महापक्ष! कृपणो न भवाम्यहम्। येनेदं कारितं सर्वं तस्मै किं न प्रददाम्यहम्?
Verse 28
असमर्थो ह्यहं तात कृतोऽनेन महात्मना । तदोवाच बलिं सोऽपि तार्क्ष्यपुत्रो महामनाः
असमर्थो ह्यहं तात! कृतोऽनेन महात्मना। ततोऽवाच बलिं सोऽपि तार्क्ष्यपुत्रो महामनाः॥
Verse 29
जानन्नपि च दैत्येंद्र गुरुणापि निवारितः । विष्णवेऽपि महीं प्रादास्त्वया किं विस्मृतं महत्
जानन्नपि च दैत्येन्द्र! गुरुणापि निवारितः। विष्णवेऽपि महीं प्रादाः त्वया किं विस्मृतं महत्?
Verse 30
दातव्यं तत्पदं विष्णोस्तृतीयं यत्प्रतिश्रुतम् । न ददासि कथं वीर निरयेच पतिष्यसि
दातव्यं तत् तृतीयं पदं विष्णोः यत् त्वया प्रतिश्रुतम्। न चेत्तद् ददासि, कथं वीर इति ख्यातिं लभसे? निरयेऽपि पतिष्यसि॥
Verse 31
न ददासि तृतीयं च पदं मे स्वामिनः कथम् । बलाद्गृह्णामि रे मूढ इत्युक्त्वा तं महासुरम् । बबंध वारुणैः पाशैर्विरोचन सुतं तदा
मम स्वामिनो विष्णोः तृतीयं पदं कथं न ददासि? न चेत्तद् ददासि, रे मूढ, बलात् गृह्णामि। इत्युक्त्वा तदा महासुरं विरोचनसुतं बलिं वारुणैः पाशैः बबन्ध॥
Verse 32
नितरां निष्ठुरो भूत्वा गरुडो जयतां वरः । बद्धं स्वपतिमालोक्य विंध्यावलिः समभ्ययात्
नितरां निष्ठुरो भूत्वा गरुडो जयतां वरः स्थिरोऽभवत्। स्वपतिं बद्धमालोक्य विंध्यावलिः समभ्ययात्॥
Verse 33
बाणमेकं समारोप्य वामनस्याग्रतः स्थिता । वामनेन तदा पृष्टा केयं चात्राग्रतः स्थिता
बाणमेकं समारोप्य वामनस्याग्रतः स्थिता। वामनेन तदा पृष्टा—का त्वं, केयं चात्राग्रतः स्थिता?॥
Verse 34
तदोवाच महातेजाः प्रह्लादो ह्यसुराधिपः । बलेः पत्नीति त्वां प्राप्ता इयं विंध्यावली सती
ततोऽवाच महातेजाः प्रह्लादो ह्यसुराधिपः। बलेः पत्नीति त्वां प्राप्ता इयं विंध्यावली सती॥
Verse 35
प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा वामनो वाक्यमब्रवीत् । ब्रूहि विंध्यावले वाक्यं किं कार्यं ते करोम्यहम् । एवमुक्ता भगवता विंध्यावलिरभाषत
प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा वामनो वाक्यमब्रवीत्— “ब्रूहि विंध्यावले वाक्यं, किं कार्यं ते करोम्यहम्?” इत्युक्ता भगवता विंध्यावलिरभाषत।
Verse 36
विन्ध्यावलिरुवाच । कस्माद्बद्धो मम पतिर्गरुडेन महात्मना । तत्कथ्यतां महाभाग त्वरन्नेव जनार्द्दन । तदोवाच महातेजा बटुवेषधरो हिः
विन्ध्यावलिरुवाच— “कस्माद्बद्धो मम पतिर्गरुडेन महात्मना? तत्कथ्यतां महाभाग, त्वरन्नेव जनार्दन।” ततोऽवाच महातेजा बटुवेषधरो हरिः।
Verse 37
श्रीभगवानुवाच । अनेनैव प्रदत्ता मे मही त्रिपदलक्षणा । पदद्वयेन च मयाक्रांतं त्रैलोक्यमद्य वै
श्रीभगवानुवाच— “अनेनैव प्रदत्ता मे मही त्रिपदलक्षणा; पदद्वयेन च मयाक्रान्तं त्रैलोक्यमद्य वै।”
Verse 38
अनेन मम दातव्यं तृतीयं पदमेव च । तस्माद्बद्धो मया साध्वि गरुडेनैव ते पतिः
“अनेन मम दातव्यं तृतीयं पदमेव च; तस्माद्बद्धो मया साध्वि, गरुडेनैव ते पतिः।”
Verse 39
श्रुत्वा भगवतो वाक्यमुवाच परमं वचः । प्रतिश्रुतमनेनैव न दत्तं हि तव प्रभो
श्रुत्वा भगवतो वाक्यमुवाच परमं वचः— “प्रतिश्रुतमनेनैव न दत्तं हि तव प्रभो।”
Verse 40
क्रांतं त्रिभुवनं चाद्य त्वया विक्रमरूपिणा । तदस्माकं विजघ्नीथाः स्वर्गे वाप्यथवा भुवि
अद्य त्वया विक्रमरूपिणा त्रिभुवनं क्रान्तम्। अतः शिष्टं पदं नः विजघ्नीथाः—स्वर्गे वा भुवि वा॥
Verse 41
किंचिन्न दत्ता हि विभो देवदेव जगत्पते । प्रहस्य भगवानाह तदा विंध्यावलिं प्रभुः
किञ्चिन्न दत्तं हि विभो देवदेव जगत्पते। इति वचने तदा भगवान् प्रहस्य विंध्यावलीं प्रभुः उवाच॥
Verse 42
पदानि त्रीणि मे चाद्य दातव्यानि कुतोऽधुना । शीघ्रं वद विशालाक्षि यत्ते मनसि वर्त्तते । तदोवाच च सा साध्वी ह्युरुक्रममवस्थिता
अद्यापि मे पदानि त्रीणि दातव्यानि—कथं नु सम्पद्यतेऽधुना? शीघ्रं वद विशालाक्षि यत्ते मनसि वर्तते। ततः सा साध्वी उरुक्रममवस्थिता उवाच॥
Verse 43
त्वया कुतो वेयमुरुक्रमेण क्रांता त्रिलोकी भुवनैकनाथ । तथैव सर्वं जगदेकबंधो देयं किस्माभिरतुल्यरूपिणे
त्वया कुतो वयं उरुक्रमेण क्रान्ता त्रिलोकी, भुवनैकनाथ! तथैव जगदेकबन्धो, किम् अस्माभिरतुल्यरूपिणे देयम्?
Verse 44
तस्माद्विहाय तद्विष्णो त्वमेवं कुरु संप्रति । प्रति श्रुतानि मे भर्त्रा पदानि त्रीणि चाधुना । ददाति मे पतिस्तेद्य नात्र कार्या विचारणा
तस्मात् तद्विहाय विष्णो, त्वमेवं कुरु सम्प्रति। मम भर्त्रा प्रतिश्रुतानि पदानि त्रीणि—अद्य मे पतिस्ते ददाति; नात्र विचारणा कार्या॥
Verse 45
निधेहि मे पदं त्वं हि शीर्ष्णि देववर प्रभो । द्वितीयं मे शिशोस्त्वं हि कुरु मूर्ध्नि जगत्पते
देववर प्रभो, मम शीर्ष्णि त्वं पदं निधेहि; जगत्पते, मे शिशोः मूर्ध्नि द्वितीयं पदं कुरु।
Verse 46
तृतीयं च जगन्नाथ कुरु शीर्ष्णि पतेर्मम । एवं त्रीणि पदानीश तव दास्यामि केशव
जगन्नाथ, तृतीयं पदं मम पतेः शीर्ष्णि कुरु; एवं त्रीणि पदानि, ईश, तुभ्यं दास्यामि, केशव।
Verse 47
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा परितुष्टो जनार्दनः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा विरोचनसुतं प्रति
तस्याः तद्वचनं श्रुत्वा जनार्दनः परितुष्टः; श्लक्ष्णया वाचा स विरोचनसुतं प्रति उवाच।
Verse 48
भगवानुवाच । सुतलंगच्छ दैत्येन्द्र मा विलंबितुमर्हसि । सर्वैश्चासुरसंघैश्च चिरं जीव सुखी भव
भगवानुवाच— दैत्येन्द्र, सुतलं गच्छ; मा विलंबितुमर्हसि। सर्वैः असुरसंघैः सह चिरं जीव, सुखी भव।
Verse 49
परितुष्टोऽस्म्यहं तात किं कार्यं करवाणि ते । सर्वेषामपि दातॄणां वरिष्ठोऽसि महामते
तात, अहं परितुष्टोऽस्मि; ते किं कार्यं करवाणि? महामते, सर्वेषां दातॄणां मध्ये त्वं वरिष्ठोऽसि।
Verse 50
वरं वरय भद्रं ते सर्वान्कामान्ददामि ते । त्रिविक्रमेणैवमुक्तो विरोचनसुतस्तदा
वरं वरय, भद्रं ते; सर्वान् कामान् ददामि ते—इति त्रिविक्रमोक्ते तदा विरोचनसुतो बलिः।
Verse 51
विमुक्तो हि परिष्वक्तो देवदेवेन चक्रिणा । तदा बलिरुवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः
विमुक्तः परिष्वक्तश्च देवदेवेन चक्रिणा; तदा बलिरिदं वाक्यं वाक्यविशारदः उवाच।
Verse 52
त्वया कृतमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तस्मान्न कामये किंचित्त्वत्पदाब्जं विना प्रभो
त्वया कृतमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्; तस्मान्न कामये किंचित् त्वत्पदाब्जं विना प्रभो।
Verse 53
भक्तिरस्तु पदांभोजे तव देव जनार्दन । भूयोभूयश्च देवेश भक्तिर्भवतु शाश्वती
भक्तिरस्तु पदाम्भोजे तव देव जनार्दन; भूयो भूयश्च देवेश भक्तिर्भवतु शाश्वती।
Verse 54
एवमभ्यर्थितस्तेन भगवान्भूतभावनः । उवाच परमप्रीतो विरोचनसुतं तदा
एवमभ्यर्थितस्तेन भगवान् भूतभावनः; उवाच परमप्रीतो विरोचनसुतं तदा।
Verse 55
भगवानुवाच । बले त्वं सुतलं याहि ज्ञातिसंबंधिभिर्वृतः । एवमुक्तस्तदा तेन असुरो वाक्यब्रवीत्
भगवानुवाच—हे बले, ज्ञातिसम्बन्धिभिर्वृतः सुतलं याहि। इत्युक्तस्तेन तदा असुरो वाक्यमब्रवीत्।
Verse 56
सुतले किं नु मे कार्यं देवदेव वदस्व मे । तिष्ठामि तव सांनिध्ये नान्यथा वक्तुमर्हसि
सुतले किं नु मे कार्यं देवदेव वदस्व मे। तिष्ठामि तव सान्निध्ये नान्यथा वक्तुमर्हसि॥
Verse 57
तदोवाच हृषीकेशो बलिं तं कृपयाऽन्विततः । अहं तव समीपस्थो भवामि सततं नृप
तदोवाच हृषीकेशो बलिं तं कृपयान्वितः। अहं तव समीपस्थो भवामि सततं नृप॥
Verse 58
द्वारि स्थितस्तव विभो निवासामि नित्यं मा खिद्यतामसुरवर्य बले श्रृणुष्व । वाक्यं तु मे वर महो वरदस्तवाद्य वैकुंठवासिभिपलं च भजामि गेहम्
द्वारि स्थितस्तव विभो निवसामि नित्यं मा खिद्यतामसुरवर्य बले शृणुष्व। वाक्यं तु मे वर महो वरदस्तवाद्य वैकुण्ठवासिभिरहं च भजामि गेहम्॥
Verse 59
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विष्मोरतुलतेजसः । जगाम सुतलं दैत्यौ ह्यसुरैः परिवारितः
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विष्णोरतुलतेजसः। जगाम सुतलं दैत्यो ह्यसुरैः परिवारितः॥
Verse 60
तदा पुत्रशतेनैव बाणमुख्येन सत्वरम् । वसमानो महाबाहुर्दातॄणां च परा गतिः
तदा बाणमुख्येन पुत्रशतेन सह सत्वरं तत्रावसन् स महाबाहुः दातॄणां परमाश्रयोऽभवत्।
Verse 61
त्रैलोक्ये याचका ये च सर्वे यांति बलिं प्रति । द्वारि स्थितस्तस्य विष्णुः प्रयच्छति यथेप्सितम्
त्रैलोक्ये ये याचकाः सर्वे बलिं प्रति यान्ति; तस्य द्वारि स्थितो विष्णुः यथेप्सितं प्रयच्छति।
Verse 62
भुक्तिकामाश्च ये केचिन्मुक्तिकामास्तथा परे । येषां यज्ञे च ते विप्रास्तत्तेभ्यः संप्रयच्छति
भुक्तिकामा ये केचित् मुक्तिकामा तथापरे; यज्ञे प्रवृत्ता विप्राश्च—तेभ्यः सर्वेभ्यः स तत् प्रयच्छति।
Verse 63
एवंविधो बलिर्जातः प्रसादाच्छंकरस्य च । पुरा हि कितवत्वेन यद्दत्तं परमात्मने
एवंविधो बलिर्जातः शंकरप्रसादतः; पुरा हि कितवत्वेन यत् परमात्मने दत्तं तस्य फलमभवत्।
Verse 64
अशुचिं भूमिमासाद्य गंधपुष्पादिकं महत् । पतितं चार्प्पितं तेन शिवाय परमात्मने
अशुचिं भूमिमासाद्य गन्धपुष्पादिकं महत् यत् पतितं तदपि तेन शिवाय परमात्मने समर्पितम्।
Verse 65
किं पुनः परया भक्त्या चार्चयंति महेश्वरम् । पुष्पं फलं तोयं ते यांति शिवसन्निधिम्
किं पुनः परया भक्त्या ये महेश्वरमार्चयन्ति। पुष्पफलतोयैस्ते नूनं यान्ति शिवसन्निधिम्॥
Verse 66
शिवात्परतरो नास्ति पूजनीयो हि भो द्विजाः । ये हि मूकास्तथांधाश्च पंगवो ये जडास्तथा
शिवात्परतरो नास्ति पूजनीयो हि भो द्विजाः। ये हि मूकास्तथान्धाश्च पङ्गवो ये जडास्तथा॥
Verse 67
जातिहीनाश्च चंडालाः श्वपचा ह्यंत्यजा ह्यमी । शिवभक्तिपरा नित्यं ते यांति परमां गतिम्
जातिहीनाश्च चण्डालाः श्वपचा ह्यन्त्यजा ह्यमी। शिवभक्तिपरा नित्यं ते यान्ति परमां गतिम्॥
Verse 68
तस्मात्सदाशिवः पूज्यः सर्वैरेवमनीषिभिः । पूजनीयो हि संपूज्यो ह्यर्चनीयः सदाशिवः
तस्मात्सदाशिवः पूज्यः सर्वैरेव मनीषिभिः। पूजनीयो हि संपूज्यो ह्यर्चनीयः सदाशिवः॥
Verse 69
महेशं परमारथज्ञाश्चिंतयंति हृदि स्थितम् । यत्र जीवो भवत्येव शिवस्तत्रैव तिष्ठति
महेशं परमार्थज्ञाश्चिन्तयन्ति हृदि स्थितम्। यत्र जीवो भवत्येव शिवस्तत्रैव तिष्ठति॥
Verse 70
विना शिवेन यत्किंचिदशिवं भवति क्षणात् । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च गुणकार्यकरा ह्यमी
शिवं विना यत्किंचिदपि क्षणादशिवं भवति। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च एते हि गुणानां कार्यकरणकर्तारः।
Verse 71
रजोगुणान्वितो ब्रह्मा विष्णुः सत्त्वगुणान्वितः । तमोगुणाश्रितो रुद्रो गुणातीतो महेश्वरः
रजोगुणसमायुक्तो ब्रह्मा, विष्णुः सत्त्वगुणसमन्वितः। तमोगुणाश्रितो रुद्रः; गुणातीतो महेश्वरः।
Verse 72
लिंगरूपो महादेवो ह्यर्चनीयो मुमुक्षुभिः । शिवात्परतरो नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकः
लिङ्गरूपो महादेवो मुमुक्षुभिरर्चनीयः। शिवात्परतरो नास्ति, स भुक्तिमुक्तिप्रदायकः।