Adhyaya 15
अस्मिन्नध्याये अधिकारस्य, अपराधस्य, लोकधर्मस्य च सूक्ष्मा कथा निरूप्यते। ऋषयः पृच्छन्ति—स्वराज्यं पुनर्लब्ध्वापि इन्द्रः कथं संकटं प्राप्तः? लोमशः कथयति—इन्द्रः विश्वरूपं (त्रिशिरसं) महायाज्ञिकं पुरोहितं कृतवान्; स तु हविर्भागं देवेभ्यः उच्चैः, दैत्येभ्यः तु मन्दं ददाति इति शङ्कया इन्द्रः गुरुनिन्दां कृत्वा आवेशेन तं जघान। ततः ब्रह्महत्या देहधारिणीव तं अनुवव्राज; इन्द्रः दीर्घकालं जलमध्ये निलीनः, स्वर्गे च अराजकं जातम्। अथ देवाः बृहस्पतिं शरणं यान्ति; स ब्राह्मणपुरोहितवधस्य महापातकत्वं, च शताश्वमेधादिपुण्यस्यापि नाशं प्रतिपादयति। राज्यस्थापनार्थं नारदेन नहुषः प्रस्तावितः; अभिषिक्तः स कामवशः सन् ऋषीन् अवमान्य, तान् पालकीवाहकान् अकरोत्; अगस्त्यशापेन सर्पत्वं प्राप्तः, पुनरपि अव्यवस्था प्रवृत्ता। ततः ययातिरपि आहूतः; स स्वपुण्यकथनं कृत्वा तत्क्षणात् पतितः, देवाः पुनः यज्ञराजविहीनाः अभवन्।
Shlokas
Verse 1
। ऋषय ऊचुः । राज्यं प्राप्तो हि देवेंद्रः कथितस्ते गुरुं विना । गुरोरवज्ञया जातो राज्यभ्रंशो हि तस्य तु
ऋषय ऊचुः—गुरुं विना देवेंद्रः राज्यं प्राप्त इति श्रूयते। गुरोरवज्ञया तस्य राज्यभ्रंशोऽभवत्॥
Verse 2
केन प्रणोदितश्चेंद्रो बभूव चिरमासने । तत्सर्वं कथयाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः
केन प्रणोदितः शक्रः चिरं आसने बभूव? तत्सर्वमाशु कथय; नः परं कौतूहलं हि॥
Verse 3
लोमश उवाच । गुरुणापि विना राज्यं कृतवान्स शचीपतिः । विश्वरूपोक्तविधिना इंद्रो राज्ये स्थितो महान्
लोमश उवाच—गुरुणापि विना शचीपतिः स राज्यं कृतवान्। विश्वरूपोक्तविधिना महानिन्द्रो राज्ये स्थितोऽभवत्॥
Verse 4
विश्वकर्मसुतो विप्रा विश्वरूपो महानृपः । पुरोहितोऽथ शक्रस्य याजकश्चाभवत्तदा
विश्वकर्मसुतो विप्राः विश्वरूपो महानृपः । तदा शक्रस्य पुरोहितो याजकश्चाभवत्॥
Verse 5
तस्मिन्यज्ञेऽवदानैश्च यजने असुरान्सुरान् । मनुष्यांश्चैव त्रिशिरा अपरोक्षं शचीपतेः
तस्मिन्यज्ञेऽवदानैश्च यजने च त्रिशिराः । असुरान् सुरान् मनुष्यांश्चापरोक्षं शचीपतेः॥
Verse 6
देवान्ददाति साक्रोशं दैत्यांस्तूष्णीमथाददात् । मनुष्यान्मध्यपातेन प्रत्यहं स ग्रहान्द्विजः
देवान् ददाति साक्रोशं दैत्यांस्तूष्णीमथाददात् । मनुष्यान् मध्यपातेन प्रत्यहं स ग्रहान् द्विजः॥
Verse 7
एकदा तु महेंद्रेण सूचितो गुरुलाघवात् । अलक्ष्यमाणेन तदा ज्ञातं तस्य चिकीर्षितम्
एकदा तु महेन्द्रेण सूचितो गुरुलाघवात् । अलक्ष्यमाणेन तदा ज्ञातं तस्य चिकीर्षितम्॥
Verse 8
दैत्यानां कार्यसिद्ध्यर्थमवदानं प्रयच्छति । असौ पुरोहितोऽस्माकं परेषां च फलप्रदः
दैत्यानां कार्यसिद्ध्यर्थम् अवदानं प्रयच्छति । असौ पुरोहितोऽस्माकं परेषां च फलप्रदः॥
Verse 9
इति मत्वा तदा शक्रो वज्रेण शतपर्वणा । चिच्छेद तच्छिरांस्येव तत्क्षणादभवद्वधः
इति मत्वा तदा शक्रः शतपर्ववज्रेण तस्य शिरांसि चिच्छेद; तत्क्षणादेव वधः समाप्यत।
Verse 10
येनाकरोत्सोमपानमजायंत कपिंजलाः । ततोन्येन सुरापानात्कलविंका भवन्मुखात्
येन मुखेन सोमपानं कृतं तस्मात् मुखात् कपिञ्जलाः समजायन्त; अन्यस्मात् सुरापानहेतोः कलविङ्काः प्रादुर्भवन्।
Verse 11
अन्याननादजायंत तित्तिरा विश्वरूपिणः । एवं हतो विश्वरूपः शक्रेण मंदभागिना
अन्यस्मादाननात् विश्वरूपिणः तित्तिराः समजायन्त। एवं शक्रेण मन्दभागिनाऽसौ विश्वरूपो हतः।
Verse 12
ब्रह्महत्या तदोद्भूता दुर्धर्षा च भयावहा । दुर्धर्षा दुर्मुखा दुष्टा चण्डालरजसान्विता
ततो ब्रह्महत्या समुत्पन्ना—दुर्धर्षा भयावहा; दुर्धर्षा दुर्मुखा दुष्टा चण्डालरजसान्विता।
Verse 13
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । इत्येषामप्यघवतामिदमेव च निष्कृतिः
ब्रह्महत्या, सुरापानं, स्तेयं, गुर्वङ्गनागमश्च—इत्येषामप्यघवतां निष्कृतिरिदमेवोच्यते।
Verse 14
नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः । त्रिशिरा धूम्रहस्ता सा शक्रं ग्रस्तुमुपाययौ
विष्णोर्नामव्याहरणे यस्मात् तद्विषया मतिः स्थिताऽभवत्। सा ब्रह्महत्याऽपि त्रिशिरा धूम्रहस्ता शक्रं ग्रस्तुमुपाययौ॥
Verse 15
ततो भयेन महता पलायनपरोऽभवत् । पलायमानं तं दृष्ट्वा ह्यनुयाता भयावहा
ततो महता भयेन स पलायनपरोऽभवत्। तं पलायमानं दृष्ट्वा सा भयावहा ब्रह्महत्याऽनुययौ॥
Verse 16
यतो धावति साऽधावत्तिष्ठंतमनुतिष्ठति । अंगकृता यथा छाया शक्रस्यपरिवेष्टितुम् । आयाति तावत्सहसा इंद्रोऽप्यप्सु न्यमज्जत
यतो धावति सा धावत्तिष्ठन्तमनुतिष्ठति। अङ्गकृता यथा छाया शक्रस्य परिवेष्टितुम्। आयाति तावत्सहसैवेन्द्रोऽप्यप्सु न्यमज्जत॥
Verse 17
शीघ्रत्वेन यथा विप्राश्चिरंतनजलेचरः
हे विप्राः, शीघ्रत्वेन स तथा—चिरन्तनजलेचर इव जलमध्ये सञ्चरन्॥
Verse 18
एवं दिव्यशतं पूर्णं वर्षाणां च शचीपतेः । वसतस्तस्य दुःखेन तथा चैव शतद्वयम् । अराजकं तदा जातं नाकपृष्ठे भयावहम्
एवं शचीपतेर्दिव्यशतं वर्षाणां पूर्णं व्यतीतम्। दुःखेन तस्य तथैव शतद्वयमपि। तदा नाकपृष्ठेऽराजकं जातं भयावहम्॥
Verse 19
तदा चिंतान्विता देवा ऋषयोऽपि तपस्विनः । त्रैलोक्यं चाऽपदा ग्रस्तं बभूव च तदा द्विजाः
तदा देवाः सर्षयस्तपस्विनश्च चिन्ताकुला अभवन्। त्रैलोक्यं तदा द्विजाः आपद्ग्रस्तं बभूव।
Verse 20
एकोऽपि ब्रह्महा यत्र राष्ट्रे वसति निर्भयः । अकालमरणं तत्र साधूनामुपजायते
यत्र राष्ट्रे एकोऽपि ब्रह्महा निर्भयः वसति, तत्र साधूनामकालमरणं जायते।
Verse 21
राजा पापयुतो यस्मिन्राष्ट्रे वसति तत्र वै । दुर्भिक्षं चैव मरणं तथैवोपद्रवा द्विजाः
यस्मिन्राष्ट्रे पापयुतो राजा वसति, तत्र वै दुर्भिक्षं मरणं चोपद्रवाश्च जायन्ते, द्विजाः।
Verse 22
भवंति बहवोऽनर्थाः प्रजानां नाशहेतवे । तस्माद्राज्ञा तु कर्तव्यो धर्म्मः श्रद्धापरेण हि
प्रजानां नाशहेतवे बहवोऽनर्था भवन्ति। तस्माद्राज्ञा श्रद्धापरेण धर्मः कर्तव्य एव।
Verse 23
तथा प्रकृतयो राज्ञः शुचजित्वेन प्रतिष्ठिताः । इन्द्रेण च कृतं पापं तेन पापेन वै द्विजाः । नानाविधैर्महातापैः सोपद्रवमभूज्जगत्
तथा राज्ञः प्राकृतयः शोकजये शौचेन च प्रतिष्ठिताः। इन्द्रेण कृतं पापं तेन पापेन वै द्विजाः, नानाविधैर्महातापैः सोपद्रवमभूज्जगत्।
Verse 24
शौनक उवाच । अश्वमेधशतेनैव प्राप्तं राज्यं महत्तरम् । देवानामखिलं सूत कस्माद्विघ्रमजायत । शक्रस्य च महाभाग यथावत्कथयस्व न
शौनक उवाच । अश्वमेधशतेनैव महत्तरं राज्यं प्राप्तम् । सूत, देवानामखिलानां कस्माद्विघ्नोऽजायत? महाभाग, शक्रस्य वृत्तान्तं यथावत् कथयस्व नः ।
Verse 25
सूत उवाच । देवानां दानवानां च मनुष्याणां विशेषतः । कर्म्मैव सुखदुःखानां हेतुभूतं न संशयः
सूत उवाच । देवानां दानवानां च मनुष्याणां विशेषतः । कर्मैव सुखदुःखानां हेतुभूतं न संशयः ।
Verse 26
इन्द्रेण च कृतं विप्रा महद्भूतं जुगुप्सितम् । गुरोरवज्ञा च कृता विश्वरूपवधः कृतः
इन्द्रेण च कृतं विप्रा महद्भूतं जुगुप्सितम् । गुरोरवज्ञा च कृता विश्वरूपवधः कृतः ।
Verse 27
गौतमस्य गुरोः पत्नी सेविता तस्य तत्फलम् । प्राप्तं महेंद्रेण चिरं यस्य नास्ति प्रतिक्रिया
गौतमस्य गुरोः पत्नी सेविता तस्य तत्फलम् । प्राप्तं महेन्द्रेण चिरं यस्य नास्ति प्रतिक्रिया ।
Verse 28
ये हि दृष्कटतकर्म्माणो न कुर्वंति च निष्कृतिम् । दुर्दशां प्रप्नुवन्त्येते यथैवेन्द्रः शतक्रतुः
ये हि दुष्कृतकर्माणो न कुर्वन्ति च निष्कृतिम् । दुर्दशां प्राप्नुवन्त्येते यथैवेन्द्रः शतक्रतुः ।
Verse 29
दुष्कृतोपार्जितस्या तः प्रायाश्चित्तं हि तत्क्षणात् । कर्तव्यं विधिवद्विप्राः सर्वपापोपशांतये
तस्माद् दुष्कृतोपार्जितस्य पापस्य तत्क्षणादेव विधिवत् प्रायश्चित्तं कर्तव्यं, हे विप्राः, सर्वपापोपशान्तये।
Verse 30
उपपातकमध्यस्तं महापातकतां व्रजेत्
उपपातकमध्ये स्थितो जनः शनैः महापातकतां व्रजेत्।
Verse 31
ततः स्वधर्मनिष्ठां च ये कुर्वंति सदा नराः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने तेषां पापं विनश्यति
ततः स्वधर्मनिष्ठाः ये नराः सदा कुर्वन्ति, तेषां पापं प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने त्रिषु सन्धिषु विनश्यति।
Verse 32
प्राप्नुवंत्युत्तमं लोकं नात्र कार्या विचारणा । तस्मादसौ दुराचारः प्राप्ते वै कर्मणः फलम्
ते उत्तमं लोकं प्राप्नुवन्ति; अत्र विचारणा न कार्या। तस्मात् स दुराचारः स्वकर्मफलमेव प्राप्तवान्।
Verse 33
स प्रधार्य तदा सर्वे लोकपालास्त्वरान्विताः । बृहस्पतिमुपागम्य सर्वमात्मनि धिष्ठितम् । कथयामासुरव्यग्रा इंद्रस्य च गुरुं प्रति
तदा सर्वे लोकपालाः सम्यक् प्रधार्य त्वरान्विताः बृहस्पतिमुपागम्य, यथावृत्तं सर्वमव्यग्राः इन्द्रगुरुं प्रति कथयामासुः।
Verse 34
देवैरुक्तं वचो विप्रा निशम्य च बृहस्पतिः । अराजकं च संप्राप्तं चिंतयामास बुद्धिमान्
देवैः प्रोक्तं वचो विप्राः श्रुत्वा बुद्धिमान् बृहस्पतिः । अराजकत्वसमुत्पन्नं वैषम्यं दृष्ट्वा चिन्तयामास ॥
Verse 35
किं कार्यं चाद्य कर्तव्यं कथं श्रेयो भविष्यति । देवानां चाद्य लोकानामृषीणां भावितात्मनाम्
किं कार्यमद्य कर्तव्यं कथं श्रेयो भविष्यति । देवानां लोकानां चैव ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥
Verse 36
मनसैव च तत्सर्वं कार्याकार्यं विचार्य च । जगाम शक्रं त्वरितो देवैः सह महायशाः
मनसैव च तत्सर्वं कार्याकार्यं विचार्य सः । जगाम शक्रं त्वरितो देवैः सह महायशाः ॥
Verse 37
प्राप्तो जलाशयं तं च यत्रास्ते हि पुरंदरः । यस्य तीरे स्थिता हत्या चंडालीव भयावहा
प्राप्तो जलाशयं तं स यत्रास्ते हि पुरन्दरः । तस्य तीरे स्थिता हत्या चण्डालीव भयावहा ॥
Verse 38
तत्रोविष्टास्ते सर्वे देवा ऋषिगणान्विताः । आह्वानं च कृतं तस्य शक्रस्य गुरुणा स्वयम्
तत्रोपविष्टाः सर्वे ते देवा ऋषिगणान्विताः । आह्वानं च कृतं तस्य शक्रस्य गुरुणा स्वयम् ॥
Verse 39
समुत्थितस्ततः शक्रो ददर्श स्वगुरुं तदा । बाष्पपूरितवक्त्रो हि बृहस्पतिमभाषत
ततः शक्रः समुत्थाय स्वगुरुं ददर्श ह । बाष्पपूरितवक्त्रः सन् बृहस्पतिमभाषत ॥
Verse 40
प्रणिपत्य च तत्रत्यान्कृताञ्जलिरभाषत । तदा दीनमुखो भूत्वा मनसा संविमृश्य च
प्रणिपत्य च तत्रत्यान् कृताञ्जलिरभाषत । ततो दीनमुखो भूत्वा मनसा संविमृश्य च ॥
Verse 41
स्वयमेव कृतं पूर्वमज्ञानलक्षणं महत् । अधुनैव मया कार्यं किं कर्तव्यं वद प्रभो
स्वयमेव मया पूर्वमज्ञानलक्षणं महत् । कृतं; अधुना किं कार्यं कर्तव्यं वद मे प्रभो ॥
Verse 42
प्रहस्योवाच भगवान्बृहस्पति रुदारधीः । पुरा त्वया कृतं यच्च तस्येदं कर्मणः फलम्
प्रहस्योवाच भगवान् बृहस्पति रुदारधीः । पुरा त्वया कृतं यच्च तस्येदं कर्मणः फलम् ॥
Verse 43
मां च उद्दिश्य भो इंद्र तद्भोगादेव संक्षयः । प्रायश्चितं हि हत्याया न दृष्टं स्मृतिकारिभिः
मां चोद्दिश्य भो इन्द्र तद्भोगादेव संक्षयः । प्रायश्चित्तं हि हत्याया न दृष्टं स्मृतिकारिभिः ॥
Verse 44
अज्ञानतो हि यज्जातं पापं तस्य प्रतिक्रिया । कथिता धर्म्मशास्त्रज्ञैः सकामस्य न विद्यते
अज्ञानतो हि यत् पापं जातं तस्य धर्मशास्त्रविद्भिः प्रतिक्रिया कथिता; सकामकृतस्य तु पापस्य प्रतिक्रिया न विद्यते।
Verse 45
सकामेन कृतं पापमकामं नैव जायते । ताभ्यां विषयभेदेन प्रायश्चित्तं विधीयते
सकामेन कृतं पापम् अकामकृतात् न भिद्यते इति न; विषयभेदेन तयोः प्रायश्चित्तं विधीयते।
Verse 46
मरणांतो विधिः कार्यो कामेन हि कृतेन हि । अज्ञानजनिते पापे प्रायश्चित्तं विधीयते
कामेन कृतकर्मणि मरणान्तोऽपि विधिः कार्यः; अज्ञानजनिते पापे तु प्रायश्चित्तं विधीयते।
Verse 47
तस्मात्त्वया कृतं यच्च स्वयमेव हतो द्विजः । पुरोहितश्च विद्वांश्च तस्मान्नास्ति प्रतिक्रिया
तस्मात् त्वया स्वयमेव यत् कृतं, तेन द्विजः—पुरोहितो विद्वांश्च—हतो; तस्मात् अस्य प्रतिक्रिया नास्ति।
Verse 48
यावन्मरणमप्येति तावदप्सु स्थिरो भव
यावत् मरणमपि उपैति तावत् अप्सु स्थिरो भव।
Verse 49
शताश्वमेधसंज्ञं च यत्फलं तव दुर्मते । तन्नष्टं तत्क्षणादेव घातितो हि द्विजो यदा
हे दुर्मते, तव यत् शताश्वमेधसंज्ञं पुण्यफलम् आसीत्, तत् द्विजघाते सति तत्क्षणादेव नष्टम्।
Verse 50
सच्छिद्रे च यथा तोयं न तिष्ठति घटेऽण्वपि । तथैव सुकृतं पापे हीयते च प्रदक्षिणम्
यथा सच्छिद्रे घटे तोयम् अण्वपि न तिष्ठति, तथा पापसन्निधौ सुकृतं हीयते; प्रदक्षिणादिकमपि निष्फलं भवति।
Verse 51
तस्माच्च दैवसंयोगात्प्राप्तं स्वर्गादिकं च यैः । यथोक्तं तद्भवेत्तेषां धर्मिष्ठानां न संशयः
तस्माद् दैवसंयोगात् धर्मिष्ठैः प्राप्तं स्वर्गादिकं यथोक्तं तथैव भवति; तेषां विषये न संशयः।
Verse 52
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शक्रो वचनमब्रवीत् । कुकर्मणा मदीयेन प्राप्तमेतन्न संशयः
तस्य वचः श्रुत्वा शक्रः प्रत्युवाच— मदीयेन कुकर्मणा एतत् प्राप्तम्; नात्र संशयः।
Verse 53
अमरावती माशु त्वं गच्छ देवर्षिबिः सह । लोकानां कार्यसिद्ध्यर्थे देवानां च बृहस्पते । इंद्रं कुरु महाभाग यस्ते मनसि रोचते
माशु त्वम् अमरावतीं गच्छ देवर्षिभिः सह। लोककार्यसिद्ध्यर्थं देवानां च, बृहस्पते, यस्ते मनसि रोचते तं महाभागेन्द्रं कुरु।
Verse 54
यथा मृतस्तथा हं वै ब्रह्महत्यावृतो महान् । रागद्वेषसमुत्थेन पापेनास्मि परिप्लुतः
यथा मृतोऽस्मि तथा ह्यहं ब्रह्महत्यामहापापावृतः। रागद्वेषसमुत्थेन पापेनाहं परिप्लुतोऽस्मि॥
Verse 55
तस्मात्त्वरान्विता यूयं देवराजानमाशुः वै । कुर्वतु मदनुज्ञाताः सत्यं प्रतिवदामि वः
तस्मात् त्वरा-समन्विताः यूयं देवराजं शीघ्रम् आस्थापयत। मदनुज्ञाताः कुरुत—सत्यं वः प्रतिवदामि॥
Verse 56
एवमुक्तास्तदा सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः । एत्यामरावतीं तूर्णं पुरंदरविचेष्टितम् । कथयामासुरव्यग्रा शचीं प्रति यथा तथा
एवमुक्तास्तदा सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः। अमरावतीं तूर्णमेत्य पुरंदरविचेष्टितम्। अव्यग्राः शचीं प्रति यथातथं न्यवेदयन्॥
Verse 57
राज्यस्य हेतोः किं कार्यं विमृशंतः परस्परम्
राज्यहेतोः किं कर्तव्यं इति ते परस्परं विमृशन्तः।
Verse 58
एवं विमृश्यमानानां देवानां तत्र नारदः । यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिरमितद्युतिः
एवं विमृश्यमानानां देवानां तत्र नारदः। यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिरमितद्युतिः॥
Verse 59
उवाच पूजितो देवान्कस्माद्यूयं विचेतसः । तेनोक्ताः कथयामासुः सर्वं शक्रस्य चेष्टितम्
पूजितो नारदः देवान् उवाच—“कस्माद् यूयं विचेतसः?” इति तेनोक्ताः ते सर्वं शक्रस्य चेष्टितं यथावत् कथयामासुः।
Verse 60
गतमिंद्रस्य चेंद्रत्वमेनसा परमेण तु । ततः प्रोवाच तान्देवान्देवर्षिर्नारदो वचः
परमेण एनसा इन्द्रस्य चेन्द्रत्वं गतं; ततः देवर्षिर्नारदः तान् देवान् प्रति इदं वचः प्रोवाच।
Verse 61
यूयं देवाश्च सर्वज्ञास्तपसा विक्रमेण च । तस्मादिंद्रो हि कर्तव्यो नहुषः सोमवंशजः
यूयं देवाः सर्वज्ञाः तपसा विक्रमेण च समन्विताः; तस्मात् सोमवंशजः नहुषः इन्द्रः कर्तव्य एव।
Verse 62
सोऽस्मिन्राष्ट्रे प्रतिष्ठाप्यस्त्वरितेनैव निर्जराः । एकोनमश्वमेधानां शतं तेन महात्मना । कृतमस्ति महाभागा नहुषेण च यज्वना
तस्मिन् राष्ट्रे तं त्वरितमेव निर्जराः प्रतिष्ठापयत; महात्मना महाभागेन यज्वना नहुषेण एकोनशतम् अश्वमेधानां कृतमस्ति।
Verse 63
शच्या श्रुतं च तद्वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । गतांतःपुरमव्यग्रा बाष्पपूरितलोचना
नारदस्य मुखोद्गतं तद्वाक्यं शच्या श्रुतम्; सा अव्यग्रा बाष्पपूरितलोचना अन्तःपुरं गता।
Verse 64
नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवान्वमोदयन्
नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः प्रमोदिताः।
Verse 65
नहुषं राज्यमारोढुमैकपद्येन ते यदा । आनीतो हि तदा राजा नहुषो ह्यमरावतीम्
यदा ते नहुषं राज्यमारोढुं समचिन्तयन्। तदा नहुषराजानं एकपद्येन नीतवन्तोऽमरावतीम्॥
Verse 66
राज्यं दत्तं महेंद्रस्य सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः । तदागस्त्यादयः सर्वे नहुषं पर्युपासत
महेंद्रस्य राज्यं सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः सह दत्तम्। तदनन्तरं अगस्त्यादयः सर्वे नहुषं पर्युपासत॥
Verse 67
गंधर्वाप्सरसो यक्षा विद्याधरमहोरगाः । यक्षाः सुपर्णाः पतगा ये चान्ये स्वर्गवासिनः
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विद्याधरमहोरगाः। सुपर्णाः पतगा ये चान्ये स्वर्गवासिनो जनाः॥
Verse 68
तदा महोत्सवो जातो देवपुर्यां निरंतरः । शंखतूर्यमृदंगानि नेदुर्दुंदुभयः समम्
तदा देवपुर्यां निरन्तरो महोत्सवोऽभवत्। शङ्खतूर्यमृदङ्गाश्च नेदुर्दुन्दुभयो समम्॥
Verse 69
गायकाश्च जगुस्तत्र तथा वाद्यानि वादकाः । नर्तका ननृतुस्तत्र तथा राज्यमहोत्सवे
तत्र गायकाः सम्यक् जगुः, वादकाः वाद्यानि अवादयन्, नर्तकाः च ननृतुः—एवं राज्यमहोत्सवे महति।
Verse 70
अभिषिक्तस्तदा तत्र बृहस्पतिपुरोगमैः
तदा तत्र बृहस्पतिपुरोगमैः स अभिषिक्तोऽभवत्।
Verse 71
अर्चितो देवसूक्तैश्च यथा वद्ग्रहपूजनम् । कृतवांश्चैव ऋषिभिर्विद्वद्भिर्भावितात्मभिः
देवसूक्तैश्च स अर्चितः, यथा विधिवद् ग्रहपूजनम्; विद्वद्भिर्भावितात्मभिः ऋषिभिश्च कर्माणि कृतानि।
Verse 72
तथा च सर्वैः परिपूजितो महान्राजा सुराणां नहुषस्तदानीम् । इंद्रासने चेंद् समानरूपः संस्तूयमानः परमेण वर्चसा
एवं तदा सर्वैः परिपूजितो महान् राजा सुराणां नहुषः। इन्द्रासने उपविष्टः इन्द्रसमानरूपः, परमेण वर्चसा संस्तूयमानः शुशुभे।
Verse 73
सुगंधदीपैश्च सुवाससा युतोऽलंकारभोगैः सुविराजितांगः । बभौ तदानीं नहुषो मुनीद्रैः संस्तूयमानो हि तथाऽमरेंद्रैः
सुगन्धदीपैः सुवाससा युतः, अलङ्कारभोगैः सुविराजिताङ्गः। तदानीं नहुषो मुनीन्द्रैः तथाऽमरैन्द्रैः संस्तूयमानः बभौ।
Verse 74
इति परमकलान्वितोऽसौ सुरमुनिवरगणैश्च पूज्यमानः । नहुषनृपवरोऽभवत्तदानीं हृदि महता हृच्छयेनतप्तः
इति परमकलासम्पन्नोऽसौ देवर्षिगणैः पूज्यमानः; तदा नहुषनृपश्रेष्ठो महता हृच्छयेन हृदि दग्ध इवाभवत्।
Verse 75
नहुष उवाच । इंद्राणी कथमद्यैव नायाति मम सन्निधौ । तां चाह्वयत शीघ्रं भो मा विलंबितुमर्हथ
नहुष उवाच—इन्द्राणी कथमद्यैव मम सन्निधौ नायाति? तां शीघ्रमाह्वयत भो; मा विलम्बितुमर्हथ।
Verse 76
नहुपस्य वचः श्रुत्वा बृहस्पतिरुदारधीः । शचीभवनमासाद्य उवाच च सविस्तरम्
नहुषस्य वचः श्रुत्वा बृहस्पतिरुदारधीः; शचीभवनमासाद्य तां सविस्तरमुवाच।
Verse 77
शक्रस्य दुर्निमित्तेन ह्यनीतो नहुषोऽत्र वै । राज्यार्ते भामिनि त्वं च अर्द्धासनगता भव
शक्रस्य दुर्निमित्तेन ह्यानीतो नहुषोऽत्र वै; राज्यार्थे भामिनि त्वं च अर्धासनगता भव।
Verse 78
शची प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्मषम् । असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः । एकोनमश्वमेधानां शतं कृतमनेन वै
शची प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्मषम्—असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः; एकोनमश्वमेधानां शतं कृतमनेन वै।
Verse 79
तस्मान्न योग्यो प्रहस्य चोवाच बृहस्पतिमकल्पणषम् । असौ न परिपूर्णो हि यज्ञैः शक्रासने स्थितः । अवाह्यवाहनेनैव अत्रागत्य लभेत माम्
तस्मान्न योग्योऽयम् इति प्रहस्य बृहस्पतिम् उवाच सा—शक्रासने स्थितोऽपि यज्ञैर्न परिपूर्णः। अवाह्यवाहनेनैवात्रागत्य माम् अवाप्नुयात्॥
Verse 80
तथेति गत्वा त्वरितो बृहस्पतिरुवाच तम् । नहुषं कामसंतप्तं शच्योक्तं च यथातथम्
तथेति त्वरितो गत्वा बृहस्पतिरभाषत। कामसंतप्तं नहुषं शच्योक्तं यथातथम्॥
Verse 81
तथेति मत्वा राजासौ नहुषः काममोहितः । विमृश्य परया बुद्ध्या अवाह्यं किं प्रशस्यते
तथेति मत्वा नहुषो नृपोऽसौ काममोहितः। विमृश्य परया बुद्ध्या अवाह्यं किं प्रशस्यते॥
Verse 82
स बुद्ध्या च चिरं स्मृत्वा ब्राह्मणाश्चतपस्विनः । अवाह्याश्च भवंत्यस्मादात्मानं वाहयाम्यहम्
स बुद्ध्या चिरं स्मृत्वा ब्राह्मणांश्च तपस्विनः। अवाह्याश्च भवन्त्यस्मादात्मानं वाहयाम्यहम्॥
Verse 83
द्वाभ्यां च तस्याः प्राप्त्यर्थमिति मे हृदि वर्तते । शिबिकां च ददौ ताभ्यां द्विजाभ्यां काममोहितः
द्वाभ्यां च तस्याः प्राप्त्यर्थमिति मे हृदि वर्तते। शिबिकां च ददौ ताभ्यां द्विजाभ्यां काममोहितः॥
Verse 84
उपविश्य तदा तस्यां शिवबिकायां समाहितः । सर्पसर्पेति वचनान्नोदयामास तौ तदा
तदा स शिवशिबिकायामुपविश्य समाहितमानसः । “सर्प, सर्प” इति वचनेन तौ वहकौ प्रेरयामास ॥
Verse 85
अगस्त्यः शिबिकावाही ततः क्रुद्धोऽशपन्नृपम् । विप्राणामवमंता त्वमुन्मत्तोऽजगरो भव
अगस्त्यः शिबिकावाही ततो क्रुद्धोऽशपन्नृपम् । “विप्राणामवमानात्त्वं उन्मत्तोऽजगरो भव” ॥
Verse 86
शापोक्तिमात्रतो राजा पतितो ब्राह्मणस्य हि । तत्रैवाजगरो भूत्वा विप्रशापो दुरत्ययः
शापोक्तिमात्रतो राजा ब्राह्मणस्य पुरः पतितः । तत्रैवाजगरो भूत्वा—विप्रशापो दुरत्ययः ॥
Verse 87
यथा हि नहुषो जातस्तथा सर्वेऽपि तादृशाः । विप्राणामवमानेन पतिन्ति निरयेऽशुचौ
यथा हि नहुषो जातस्तथा सर्वेऽपि तादृशाः । विप्राणामवमानेन पतन्ति निरयेऽशुचौ ॥
Verse 88
तस्मासर्वप्रयत्नेन पदं प्राप्य विचक्षणैः । अप्रमत्तैर्नरैर्भाव्यमिहामुत्र च लब्धये
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पदं प्राप्य विचक्षणैः । अप्रमत्तैर्नरैर्भाव्यमिहामुत्र च लब्धये ॥
Verse 89
तथैव नहुषः सर्प्पो जातोरण्ये महाभये । एवं चैवाभवत्तत्र देवलोके ह्यराजकम्
तथैव नहुषो नाम सर्परूपं समापतत्, महाभयङ्करेऽरण्ये; एवं देवलोकेऽपि तदा राजशून्यता बभूव।
Verse 90
तथैव ते सुराः सर्वे विस्मयाविष्टचेतसः । अहो बत महत्कष्टं प्राप्तं राज्ञा ह्यनेन वै
ततः सर्वे सुराः सर्वे विस्मयाविष्टमानसाः; ‘अहो बत! अनेन राज्ञा महत्कष्टं स्वयमेव प्राप्तम्’ इत्यूचुः।
Verse 91
न मर्त्य लोको न स्वर्गो जातो ह्यस्य दुरात्मनः । सतामवज्ञया सद्यः सुकृतं दग्धमेव हि
तस्य दुरात्मनः न मर्त्यलोकः न स्वर्गोऽपि सुलभः; सतामवज्ञया सद्यः संचितं सुकृतं दग्धमेवाभवत्।
Verse 92
याज्ञिको ह्यपरो लोके कथ्यतां च महामुने । तदोवाच महातेजा नारदो मुनिसत्तमः
‘लोकेऽन्योऽपि याज्ञिकः कथ्यते, तं कथय महर्षे’ इति; ततः महातेजाः मुनिसत्तमो नारदः प्रत्युवाच।
Verse 93
ययातिं च महाभागा आनयध्वं त्वरान्विताः । देवदूतास्तु वै तूर्णं ययातिं द्रुतमानयन्
‘महाभागाः, ययातिं त्वरितं आनयत’ इति; ततः देवदूताः तूर्णं गत्वा ययातिं द्रुतमानीय समर्पयन्।
Verse 94
विमानमारुह्य तदा महात्मा ययौ दिवं देवदूतैः समेतः । पुरस्कृतो देववरैस्तदानीं तथोरगैर्यक्षगंधर्वसिद्धैः
तदा स महात्मा विमानमारुह्य देवदूतैः समेतो दिवं ययौ। तस्मिन्काले देववरैः पुरस्कृतः, तथैवोरगैर्यक्षगन्धर्वसिद्धैश्च समादृतः॥
Verse 95
आयातः सोऽमरावत्यां त्रिदशैरभितोषितः । इंद्रासने चोपविष्टो बभाषे च स सत्वरम्
स अमरावत्यां समायातः त्रिदशैः परितोषितः। इन्द्रासने चोपविष्टः स सत्वरं बभाषे॥
Verse 96
नारदेनैवमुक्तस्तु त्वं राजा याज्ञिको ह्यसि । सतामवज्ञया प्राप्तो नहुषो दंदशूकताम्
नारदेनैवमुक्तस्तु— ‘त्वं राजन् याज्ञिको ह्यसि। सतामवज्ञया प्राप्तो नहुषो दन्दशूकताम्’॥
Verse 97
ये प्राप्नुवंति धर्मिष्ठा दैवेन परमं पदम् । प्राक्तनेनैव मूढास्ते न पश्यंति शुभाशुभम्
ये धर्मिष्ठा अपि दैवेन परमं पदं प्राप्नुवन्ति। ते प्राक्तनेन कर्मणा मूढाः शुभाशुभं न पश्यन्ति॥
Verse 98
पतंति नरके घोरे स्तब्धा वै नात्र संशयः
स्तब्धा अहङ्कारिणो नूनं घोरे नरके पतन्ति— नात्र संशयः॥
Verse 99
ययातिरुवाच । यैः कृतं पुण्यं तेषां विघ्नः प्रजायते । अल्पकत्वेन देवर्षे विद्धि सर्वं परं मम
ययातिरुवाच—यैः कृतं पुण्यं तेषां विघ्नः प्रजायते। अल्पकत्वेन देवर्षे विद्धि सर्वं परं मम॥
Verse 100
महादानानि दत्तानि अन्नदानयुतानि च । गोदानानि बहून्येव भूमिदानयुतानि च
महादानानि दत्तानि अन्नदानयुतानि च। गोदानानि बहून्येव भूमिदानयुतानि च॥
Verse 101
तथैव सर्वाण्यपि चोत्तमानि दानानि चोक्तानि मनीषिभिर्यदा । एतानि सर्वाणि मया तदैव दत्तानि काले च महाविधानतः
तथैव सर्वाण्यपि चोत्तमानि दानानि चोक्तानि मनीषिभिर्यदा। एतानि सर्वाणि मया तदैव दत्तानि काले च महाविधानतः॥
Verse 102
यज्ञैरिष्टं वाजपेयातिरात्रैर्ज्योतिष्टोमै राजसूयादिभिश्च । शास्त्रप्रोक्तैरश्वमेधादिभिश्च यूपैरेषालंकृता भूः समंतात्
यज्ञैरिष्टं वाजपेयातिरात्रैर्ज्योतिष्टोमै राजसूयादिभिश्च। शास्त्रप्रोक्तैरश्वमेधादिभिश्च यूपैरेषालंकृता भूः समंतात्॥
Verse 103
देवदेवो जगन्नाथ इष्टो यज्ञैरनेकशः । गालवाय पुरे दत्ता कन्या त्वेषा च माधवी
देवदेवो जगन्नाथ इष्टो यज्ञैरनेकशः। गालवाय पुरे दत्ता कन्या त्वेषा च माधवी॥
Verse 104
पत्नीत्वेन चतुर्भ्यश्च दत्ताः कन्या मुने तदा । गालवस्य गुरोरर्थे विश्वामित्रस्य धीमतः
हे मुने, तदा गालवस्य गुरोः धीमतः विश्वामित्रस्यार्थे सा कन्या चतुर्भ्यः पत्नीत्वेन दत्ता।
Verse 105
एवं भूतान्यनेकानि सुकृतानि मया पुरा । महांति च बहून्येव तानि वक्तुं न पार्यते
एवं मया पुरा अनेकानि सुकृतानि महान्ति बहून्येव कृतानि; तानि वक्तुं न पार्यते।
Verse 106
भूयः पृष्टः सर्वदेवैः स राजा कृतं सर्वं गुप्तमेव यथार्थम् । विज्ञातुमिच्छाम यथार्थतोपि सर्वे वयं श्रोतुकामा ययाते
भूयः सर्वदेवैः पृष्टः स राजा कृतं सर्वं यथार्थं गुप्तमेव चकार; तथापि वयं सर्वे यथार्थतो विज्ञातुमिच्छामः, हे ययाते, श्रोतुकामाः स्मः।
Verse 107
वचो निशम्य देवानां ययातिरमितद्युतिः । कथयामास तत्सर्वं पुण्यशेषं यथार्थतः
देवानां वचो निशम्य अमितद्युतिः ययातिः पुण्यशेषं तत्सर्वं यथार्थतः सम्यक् कथयामास।
Verse 108
कथितं सर्वमेतच्च निःशेषं व्यासवत्तदा । स्वपुण्यकथनेनैव ययातिरपतद्भुवि
तदा व्यासवद् एतत्सर्वं निःशेषं कथितम्; स्वपुण्यकथनेनैव ययातिः भुवि अपतत्।
Verse 109
तत्क्षणादेव सर्वेषां सुराणां तत्र पश्यताम् । एवमेव तथा जातमराजकमतंद्रितम्
तत्क्षणादेव तत्र सर्वेषां सुराणां पश्यतां सति तथैवाभवत्—राजा विनष्टः, राज्यं च निराजकं जातम्; कश्चिदपि निश्चिन्तो नाभवत्।
Verse 110
अन्यो न दृश्यते लोके याज्ञिको यो हि तत्र वै । शक्रासनेऽभिषे कार्यं श्रूयतां हि द्विजोत्तमाः
लोके तत्र वै याज्ञिकोऽन्यो न दृश्यते; तस्माच्छक्रासनाभिषेकः कार्यः—श्रूयतां, हे द्विजोत्तमाः।
Verse 111
सर्वे सुराश्च ऋषयोऽथ महाफणींद्रा गन्धर्वयक्षखगचारणकिंनराश्च । विद्याधराः सुरगणाप्सरसां गणाश्च चिंतापराः समभवन्मनुजास्तथैव
सर्वे सुराश्च ऋषयश्च महाफणीन्द्रा गन्धर्वयक्षखगचारणकिंनराश्च । विद्याधराः सुरगणाप्सरसां गणाश्च चिन्तापराः समभवन् मनुजास्तथैव ॥