Adhyaya 14

Verse 1

लोमश उवाच । ततो युद्धमतीवासीदसुरैर्विष्णुना सह । ततः सिंहाः सपक्षास्ते दंशिताः परमाद्भुताः

लोमश उवाच । ततो युद्धमतीवासीदसुरैर्विष्णुना सह । ततः सिंहाः सपक्षास्ते दंशिताः परमाद्भुताः ॥

Verse 2

असुरैरुह्यमानास्ते रहुत्मंतं व्यदारयन् । सिंहास्ते दारितास्तेन खंडशश्च विदारिताः

असुरैरुह्यमानास्ते रहुत्मंतं व्यदारयन् । सिंहास्ते दारितास्तेन खंडशश्च विदारिताः ॥

Verse 3

विष्णुना च तदा दैत्याश्चक्रेण शकलीकृताः । हतांस्तानसुरान्दृष्ट्वा कालनेमिः प्रतापवान्

विष्णुना च तदा दैत्याश्चक्रेण शकलीकृताः । हतांस्तानसुरान्दृष्ट्वा कालनेमिः प्रतापवान् ॥

Verse 4

त्रिशूलेनाहनद्विष्णुं रोषपर्याकुलेक्षणः । तमायांतं च जगृहे मुकुंदोऽनाथसंश्रयः

त्रिशूलेन विष्णुं रोषपर्याकुलेक्षणः स आहनत्। तमायान्तं च मुकुन्दोऽनाथशरणो जगृहे॥

Verse 5

करेण वामेन जघान लीलया तं कालनेमिं ह्यसुरं महाबलम् । तेनैव शूलेन समाहतोऽसौ मूर्च्छान्वितोऽसौ सहसा पपात

वामकरेण लीलया तं महाबलं कालनेमिमसुरं जघान। तेनैव शूलेन समाहतोऽसौ मूर्च्छितः सहसा पपात॥

Verse 6

पतितः पुनरुत्थाय शनैरुन्मील्य लोचने । पुरतः स्थितमालोक्य विष्णुं सर्वगुहाशयम्

पतितः पुनरुत्थाय शनैरुन्मील्य लोचने। पुरतः स्थितं विष्णुं सर्वगुहाशयं ददर्श॥

Verse 7

लब्धसंज्ञोऽब्रवीद्वाक्यं कालनेमिर्महाबलः । तव युद्धं न दास्यामि नास्ति लोके स्पृहा मम

लब्धसंज्ञः कालनेमिर्महाबलः प्राह— तव युद्धं न दास्यामि; लोकेषु मम स्पृहा नास्ति॥

Verse 8

ये येऽसुरा हता युद्धे अक्षयं लोकमाप्नुयुः । ब्रह्मणो वचनात्सद्य इंद्रेण सह संगताः

ये येऽसुरा युद्धे हताः, तेऽक्षयं लोकमाप्नुयुः। ब्रह्मणो वचनात्सद्य इन्द्रेण सह संगताः॥

Verse 9

भुंजतो विविधान्भोगान्देववद्विचरंति ते । इंद्रेण सहिताः सर्वे संसारे च पतंत्यथ

भुंजन्तो नानाविधान् भोगान् देववद्विचरन्ति ते । इन्द्रेण सहिताḥ सर्वे पश्चात् संसारे पुनः पतन्त्यथ ॥

Verse 10

तस्माद्युद्धेन मरणं न कांक्षे क्षणभंगुरम् । अन्यजन्मनि मे वीर वैरभावान्न संशयः । दातुमर्हसि मे नाथ कैवल्यं केवलं परम्

तस्माद्युद्धे मरणं न कामये क्षणभङ्गुरम् । अन्यजन्मनि मे वीर वैरभावो भवेद्ध्रुवम् । दातुमर्हसि मे नाथ कैवल्यं केवलं परम् ॥

Verse 11

तथेति दैत्यप्रवरो निपातितः परेण पुंसा परमार्थदेन । दत्त्वाऽभयं देवतानां तदानीं तथा सुधां देवताभ्यः प्रदत्त्वा

तथेति दैत्यप्रवरो निपातितः परेण पुंसा परमार्थदेन । दत्त्वाऽभयं देवतानां तदानीं तथा सुधां देवताभ्यः प्रदत्त्वा ॥

Verse 12

कालनेमिर्हतो दैत्यो देवा जाता ह्यकटकाः । शल्यरूपो महान्सद्यो विष्णुना प्रभविष्णुना

कालनेमिर्हतो दैत्यो देवा जाता ह्यकटकाः । शल्यरूपो महान् सद्यो विष्णुना प्रभविष्णुना ॥

Verse 13

तिरोधानं गतः सद्यो भगवान्कमलेक्षणः । इंद्रोऽपि कदनं कृत्वा दैत्यानां परमाद्भुतम्

तिरोधानं गतः सद्यो भगवान् कमलेक्षणः । इन्द्रोऽपि कदनं कृत्वा दैत्यानां परमाद्भुतम् ॥

Verse 14

पतितानां क्लीबरूपाणां भग्नानां भीतचेतसाम् । मुक्तकच्छशिखानां च चक्रे स कदनक्रियाम्

पतितानां क्लीबरूपाणां भग्नानां भीतचेतसाम् । मुक्तकच्छशिखानां च स तेषु कदनक्रियामकरोत् ॥

Verse 15

अर्थशास्त्रपरो भूत्वा महेंद्रो दुरातिक्रमः । दैत्यानां कालरूपोऽसौ शचीपतिरुदारधीः

अर्थशास्त्रपरो भूत्वा महेन्द्रो दुरतिक्रमः । दैत्यानां कालरूपोऽसौ शचीपतिरुदारधीः ॥

Verse 16

एवं निहन्य्मानानामसुराणां शचीपतेः । निवारणार्थं भगवानागतो नारदस्तदा

एवं निहन्यमानानामसुराणां शचीपतेः । निवारणार्थं भगवान् नारदस्तदागमत् ॥

Verse 17

नारद उवाच । युद्धहताश्च ये वीरा ह्यसुरा रणमण्डले । तेषामनु कथं कर्ता भीतानां च विहिंसनम्

नारद उवाच । युद्धहताश्च ये वीरा ह्यसुरा रणमण्डले । तेषामनु कथं कर्ता भीतानां च विहिंसनम् ॥

Verse 18

ये भीतांश्च प्रपन्नांश्चघातयंति मदोद्धताः । ब्रह्मघ्नास्तेऽपि विज्ञेया महापातकसंयुताः

ये भीतांश्च प्रपन्नांश्च घातयन्ति मदोद्धताः । ब्रह्मघ्नास्तेऽपि विज्ञेया महापातकसंयुताः ॥

Verse 19

तस्मात्त्वया न कर्त्तव्यं मनसापि विहिंसनम् । एवमुक्तस्तदा शक्रो नारदेन महात्मना

तस्मात् त्वया मनसापि विहिंसनं न कर्तव्यम्। एवं महात्मना नारदेन तदा शक्रः समुपदिष्टः।

Verse 20

सुरसेनान्वितः सद्य आगतो हि त्रिविष्टपम् । तदा सर्वे सुरगणाः सुहृद्भ्यश्च परस्परम् । बभूवुर्मुदिताः सर्वे यक्षगंधर्वकिंनराः

सुरसेनान्वितः स शीघ्रं त्रिविष्टपं प्रत्यागात्। तदा सर्वे सुरगणाः सुहृद्भिः सह परस्परं मुदिताः; यक्षगन्धर्वकिंनराश्च सर्वे हृष्टा बभूवुः।

Verse 21

तदा इंद्रोऽमरावत्यां हस शच्याऽभिषेचितः

तदा इन्द्रोऽमरावत्यां शच्या अभिषेचितो हस।

Verse 22

देवर्षिप्रमुखैश्चैव ब्रह्मर्षिप्रमुखैस्तथा । शक्रोऽपि विजयं प्राप्तः प्रसादाच्छंकरस्य च

देवर्षिप्रमुखैश्चैव ब्रह्मर्षिप्रमुखैस्तथा। शक्रोऽपि विजयं प्राप्तः प्रसादाच्छंकरस्य च॥

Verse 23

तदा महोत्सवो विप्रा देवलोके महानभूत् । शंखाश्च पटहाश्चैव मृदंगा मुरजा अपि । तथानकाश्च भेर्यश्च नेदुर्दुंदुभयः समम्

तदा महोत्सवो विप्रा देवलोके महानभूत्। शङ्खाश्च पटहाश्चैव मृदङ्गा मुरजा अपि। तथानकाश्च भेर्यश्च नेदुर्दुन्दुभयः समम्॥

Verse 24

गायकाश्चैव गंधर्वाः किन्नराश्चाप्सपोगणाः । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सिद्धचारणगुह्यकाः

गायकाश्च गन्धर्वाः किन्नराश्चाप्सरोगणाः । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सिद्धचारणगुह्यकाः ॥

Verse 25

एवं विजयमापन्नः शक्रो देवेस्वरस्तदा । देवैर्हतास्तदा दैत्याः पतितास्ते महीतले

एवं विजयमापन्नः शक्रो देवेश्वरस्तदा । देवैर्हतास्तदा दैत्याः पतितास्ते महीतले ॥

Verse 26

गतासवो महात्मानो बलिप्रमुखतो ह्यमी । तपस्तप्तुं पुरा विप्रो भार्गवो मानसोत्तरम्

गतासवो महात्मानो बलिप्रमुखतो ह्यमी । तपस्तप्तुं पुरा विप्रो भार्गवो मानसोत्तरम् ॥

Verse 27

गतः शिष्यैः परिवृतस्तस्माद्युद्धं न वेद तत् । अवशेषाश्च ये दैत्यास्ते गता भार्गवं प्रति

गतः शिष्यैः परिवृतस्तस्माद्युद्धं न वेद तत् । अवशेषाश्च ये दैत्यास्ते गता भार्गवं प्रति ॥

Verse 28

कथितं वै महद्धृत्तमसुराणां क्षयावहम् । निशम्य मन्युमाविष्टो ह्यागतो भृगुनंदनः

कथितं वै महद्वृत्तमसुराणां क्षयावहम् । निशम्य मन्युमाविष्टो ह्यागतो भृगुनन्दनः ॥

Verse 29

शिष्यैः परिवृतो भूत्वा मृतांस्तानसुरानपि । विद्यया मृतजीविन्या पतितान्समजीवयत्

शिष्यैः परिवृतो भूत्वा स तान् पतितान् मृतान् असुरानपि । मृतसञ्जीविनीविद्यया सम्यक् समजीवयामास ॥

Verse 30

निद्रापायगता यद्वदुत्थितास्ते तदाऽसुराः । उत्थितः स बलिः प्राह भार्गवं ह्यमितद्युतिम्

निद्रापायगता इव तेऽसुराः तदा समुत्थिताः । उत्थितो बलिरप्याह भार्गवं ह्यमितद्युतिम् ॥

Verse 31

जीवितेन किमद्यैव मम नास्ति प्रयोजनम् । पातितस्त्रिदशेंद्रेण यथा कापुरुषस्तथा

जीवितेन किमद्यैव मम नास्ति प्रयोजनम् । त्रिदशेन्द्रेण पातितो यथा कापुरुषस्तथा ॥

Verse 32

बलिनोक्तं वचः श्रुत्वा शुक्रो वचनमब्रवीत् । मनस्विनो हि ये शूराः पतंति समरे बुधा

बलिनोक्तं वचः श्रुत्वा शुक्रो वचनमब्रवीत् । मनस्विनो हि ये शूराः पतन्ति समरे बुधैः ॥

Verse 33

ये शस्त्रेण हताः सद्यो म्रियमाणा व्रजंति वै । त्रिविष्टपं न संदेह इति वेदानुशासनम्

ये शस्त्रेण हताः सद्यो म्रियमाणाः प्रयान्ति वै । त्रिविष्टपं न सन्देहः—इति वेदानुशासनम् ॥

Verse 34

एवमाश्वासयामास बलिनं भृगुनंदनः । तपस्तताप विविधं दैत्यानां सिद्धिदायकम्

एवं भृगुनन्दनः शुक्लः बलिनं सम्यगाश्वासयामास। ततः स दैत्यानां सिद्धिदायकं नानाविधं तपोऽतपत्॥

Verse 35

तथा दैत्य गताः सर्वे भृगुणा च प्रचोदिताः । पातालमवसन्सर्वे बलिमुख्याः सुखेन वै

तथा भृगुणा प्रचोदिताः सर्वे दैत्याः बलिमुख्याः। सर्वे वै सुखेन पातालं गत्वा तत्रावसन्॥