Adhyaya 1

Verse 1

अथ श्रीस्कान्दे महापुराणे प्रथमं माहेश्वरखण्डं प्रारभ्यते । श्रीगणेशाय नमः । ओंनमो भगवते वासुदेवाय । ओंनारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत्

अथ श्रीस्कान्दे महापुराणे प्रथमं माहेश्वरखण्डं प्रारभ्यते। श्रीगणेशाय नमः। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। ॐ नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्॥

Verse 2

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । तत्रैव नैमिषारण्ये सौनकाद्यास्तपोधनाः । दीर्घसत्रं प्रकुर्वंतः सत्रिणः कर्मचेतसः

तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम्। तत्रैव नैमिषारण्ये सौनकाद्यास्तपोधनाः। दीर्घसत्रं प्रकुर्वन्तः सत्रिणः कर्मचेतसः॥

Verse 3

तेषां सदर्शनौत्सुक्यादागतो हि महातपाः । व्यासशिष्यो महाप्राज्ञो लोमशोनाम नामतः

तेषां सदर्शनौत्सुक्याद् आगतो हि महातपाः । व्यासशिष्यो महाप्राज्ञो लोमशो नाम नामतः ॥

Verse 4

तत्रागतं ते ददृशुर्मुनयो दीर्घसत्रिणः । उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे सार्घ्यहस्ताः समुत्सुकाः

तत्रागतं ते ददृशुर्मुनयो दीर्घसत्रिणः । उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे सार्घ्यहस्ताः समुत्सुकाः ॥

Verse 5

दत्त्वार्घ्यपाद्यं सत्कृत्य मुनयो वीतकल्मषाः । तं पप्रच्छुर्महाभागाः शिवधर्मं सविस्तरम्

दत्त्वार्घ्यपाद्यं सत्कृत्य मुनयो वीतकल्मषाः । तं पप्रच्छुर्महाभागाः शिवधर्मं सविस्तरम् ॥

Verse 6

ऋषय ऊचुः । कथयस्व महाप्राज्ञ देवदेवस्य शूलिनः । महिमानं महाभाग ध्यानार्चनसमन्वितम्

ऋषय ऊचुः । कथयस्व महाप्राज्ञ देवदेवस्य शूलिनः । महिमानं महाभाग ध्यानार्चनसमन्वितम् ॥

Verse 7

संमार्जने किं फलं स्यात्तथा रंगावलीषु च । प्रदाने दर्पणस्याथ तथा वै चामरस्य च

संमार्जने किं फलं स्यात् तथा रंगावलीषु च । प्रदाने दर्पणस्याथ तथा वै चामरस्य च ॥

Verse 8

प्रदाने च वितानस्य तथा धारागृहस्य च । दीपदाने किं फलं स्यात्पूजायां किं फलं भवेत्

वितानदानस्य तथा धारागृहदानस्य च किं पुण्यफलं स्यात्? दीपदानात् किं फलं, पूजायां च किं फलं भवेत्?

Verse 9

कानिकानि च पुण्यानि कथ्यतां शिवपूजने । इतिहासपुराणानि वेदाध्ययनमेव च

शिवपूजने नानाविधानि पुण्यानि कथ्यताम्; इतिहासपुराणश्रवणपाठयोः पुण्यं वेदाध्ययनस्य चैव।

Verse 10

शिवस्याग्रे प्रकुर्वंति कारयन्त्यथ वा नराः । किं फलं च नृणां तेषां कथ्यतां विस्तरेण हि

शिवस्याग्रे यत्किञ्चित् नराः स्वयं प्रकुर्वन्ति, अथवा परैः कारयन्ति, तेषां नृणां किं फलं भवति? विस्तरेण कथ्यताम्।

Verse 11

शिवाख्यानपरोलोके त्वत्तो नान्योऽस्ति वै मुने

शिवाख्यानपरः लोके त्वत्तोऽन्यो नास्ति वै मुने।

Verse 12

इति श्रुत्वा वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । उवाच व्यासशिष्योऽसौ शिवमाहात्म्यमुत्तमम्

तेषां भावितात्मनां मुनीनां वचः श्रुत्वा व्यासशिष्यः स शिवमाहात्म्यमुत्तमम् उवाच।

Verse 13

लोमश उवाच । अष्टादशपुराणेषु गीयते वै परः शिवः । तस्माच्छिवस्य माहात्म्यं वक्तुं कोऽपि न पार्यते

लोमश उवाच—अष्टादशपुराणेषु परः शिव एव गीयते। तस्माच्छिवस्य माहात्म्यं सम्यग्वक्तुं कश्चन न पार्यते॥

Verse 14

शिवेति द्व्यक्षरं नाम व्याहरिइष्यंति ये जनाः । तेषां स्वर्गश्च मोक्षश्च भविष्यति न चान्यथा

शिवेति द्व्यक्षरं नाम ये जना व्याहरन्ति। तेषां स्वर्गश्च मोक्षश्च भविष्यति न चान्यथा॥

Verse 15

उदारो हि महादेवो देवानां पतिरिश्वरः । येन सर्वं प्रदत्तं हि तस्मात्सर्व इति स्मृतः

उदारो हि महादेवो देवानां पतिरिश्वरः। येन सर्वं प्रदत्तं हि तस्मात् ‘सर्व’ इति स्मृतः॥

Verse 16

ते धन्यास्ते महात्मानो ये भजंति सदा शिवम्

ते धन्यास्ते महात्मानो ये भजन्ति सदा शिवम्॥

Verse 17

विना सदाशिवं योहि संसारं तर्तुमिच्छति । स मूढो हि महापापः शिवद्वेषी न संशयः

विना सदाशिवं यो हि संसारं तर्तुमिच्छति। स मूढो हि महापापः शिवद्वेषी न संशयः॥

Verse 18

भक्षितं हि गरं येन दक्षयज्ञो विनाशितः । कालस्य दहनं येन कृतं राज्ञः प्रमोचनम्

येन हि घोरं गरं भक्षितं, येन दक्षयज्ञो विनाशितः। येन च कालो दग्धः, राज्ञश्च मोक्षणं कृतम्॥

Verse 19

ऋषय ऊचुः । यथा गरं भक्षितं च यथा यज्ञो विनाशितः । दक्षस्य च तथा ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

ऋषय ऊचुः—यथा गरं भक्षितं, यथा च यज्ञो विनाशितः। दक्षस्यापि तथा ब्रूहि; परं कौतूहलं हि नः॥

Verse 20

सूत उवाच । दाक्षायणी पुरा दत्ता शंकराय महात्मने । वचनाद्ब्रह्मणो विप्रा दक्षेण परमेष्ठिनः

सूत उवाच—पुरा विप्राः, दाक्षायणी महात्मने शंकराय दत्ता। ब्रह्मणो वचनाद् दक्षेन परमेष्ठिना॥

Verse 21

एकदा हि स दक्षो वै नैमिषारण्यमागतः । यदृच्छावशमापन्न ऋषिभिः परिपूजितः

एकदा हि स दक्षो वै नैमिषारण्यं समागतः। यदृच्छया समापन्नो, ऋषिभिः परिपूजितः॥

Verse 22

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च तथा सर्वैः सुरासुरैः । तत्र स्थितो महादेवो नाभ्युत्थानाभिवादने । चकारास्य ततः क्रुद्धो दक्षो वचनब्रवीत्

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च सर्वैः सुरासुरैरपि। तत्र स्थितो महादेवो नाभ्युत्थानाभिवादने। ततः क्रुद्धो दक्षो वाक्यमिदं अब्रवीत्॥

Verse 23

सर्वत्र सर्वे हि सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवराः समुत्सुकाः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महात्मा भूतादिभिः प्रेतपिशाचयुक्तः । श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना

सर्वत्र सर्वे हि सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवराः समुत्सुकाः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महात्मा भूतादिभिः प्रेतपिशाचयुक्तः । श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना

Verse 24

पाखंडिनो दुर्जनाः पापशीला विप्रं दृष्ट्वा चोद्धता उन्मदाश्च । वध्यास्त्याज्याः सद्भिरेवंविधा हि तस्मादेनं शापितुं चोद्यतोऽस्मि

पाखंडिनो दुर्जनाः पापशीला विप्रं दृष्ट्वा चोद्धता उन्मदाश्च । वध्यास्त्याज्याः सद्भिरेवंविधा हि तस्मादेनं शापितुं चोद्यतोऽस्मि

Verse 25

इत्येवमुक्त्वा स महातपास्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं बभाषे

इत्येवमुक्त्वा स महातपास्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं बभाषे

Verse 26

श्रृण्वंत्वमी विप्रतमा इदानीं वचो हि मे कर्तुमिहार्हथैतत् । रुद्रो ह्ययं यज्ञबाह्यो वृतो मे वर्णातीतो वर्णपरो यतश्च

श्रृण्वंत्वमी विप्रतमा इदानीं वचो हि मे कर्तुमिहार्हथैतत् । रुद्रो ह्ययं यज्ञबाह्यो वृतो मे वर्णातीतो वर्णपरो यतश्च

Verse 27

नंदी निशम्य तद्वाक्यं शैलादो हि रुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितो दक्षं शापदं तं महाप्रभम्

नंदी निशम्य तद्वाक्यं शैलादो हि रुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितो दक्षं शापदं तं महाप्रभम्

Verse 28

नन्द्युवाच । यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशोऽयं कृतः कथम् । यस्य स्मरणमात्रेण यज्ञाश्च सफला ह्यमी

नन्द्युवाच—कथं मे स्वामी महेशोऽयं यज्ञबाह्यः कृतः? यस्य स्मरणमात्रेणैव यज्ञाः सर्वेऽपि सफलाः भवन्ति।

Verse 29

यज्ञो दानं तपश्चैव तीर्थानि विविधानि च । यस्य नाम्ना पवित्राणि सोयं शप्तोऽधुना कथम्

यज्ञो दानं तपश्चैव तीर्थानि विविधानि च—यस्य नाम्ना पवित्राणि भवन्ति; स एषोऽधुना कथं शप्तः?

Verse 30

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोऽयं दक्ष दुर्मते । येनेदं पालितं विश्वं सर्वेण च महात्मना । शप्तोऽयं स कथं पाप रुद्रोऽयं ब्राह्मणाधम

वृथा ते ब्राह्मचापल्यात् शापोऽयं दक्ष दुर्मते। येनेदं पालितं विश्वं सर्वेण महात्मना—स रुद्रः कथं शप्तः? पाप, ब्राह्मणाधम!

Verse 31

एवं निर्भार्त्सितस्तेन नंदिना हि प्रजापतिः । नंदिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः

एवं तेन नन्दिना निर्भर्त्सितो दक्षः प्रजापतिः। रोषसमन्वितः सन् नन्दिनं प्रत्यशशाप ह।

Verse 32

यूयं सर्वे रुद्रवरा वेदबाह्याश्च वै भृशम् । शप्ताहि वेदमार्गैश्च तथा त्यक्ता महर्षिभिः

यूयं सर्वे रुद्रवराः वेदबाह्याः भृशं भवत। वेदमार्गात् शप्ताः, महर्षिभिश्च परित्यक्ताः स्थ।

Verse 33

पाषंडवादसंयुक्ताः शिष्टऽचारबहिष्कृताः । कपालिनः पानरतास्तथा कालमुखा ह्यमी

पाषण्डवादसमायुक्ताः शिष्टाचारात् बहिष्कृताः। कपालधारिणः पानासक्ताः, ‘कालमुखा’ इति ख्याताः भविष्यन्ति॥

Verse 34

इति शप्तास्तदा तेन दक्षेण शिवकिंकराः । तदा प्रकुपितो नंदी दक्षं शप्तुं प्रचक्रमे

इति दक्षेण तदा शिवकिंकराः शप्ताः। अथ नन्दी प्रकुपितो दक्षं प्रत्यपि शप्तुं प्रचक्रमे॥

Verse 35

शप्ता वयं त्वया विप्र साधवः शिवकिंकराः । वृथैव ब्रह्मचापल्यादहं शापं ददामि ते

शप्ता वयं त्वया विप्र साधवः शिवकिंकराः। वृथैव ब्राह्मचापल्यात्, तस्मात् तेऽहं शापं ददामि॥

Verse 36

वेदवादरता यूयं नान्यदस्तीतिवादिनः । कामात्मानः स्वर्गपरा लोभमोहसमन्विताः

वेदवादे रता यूयं नान्यदस्तीतिवादिनः। कामात्मानः स्वर्गपराः, लोभमोहसमन्विताः॥

Verse 37

वैदिकं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणाः शूद्रयाजकाः । दरिद्रिणो भविष्यंति प्रतिग्रहरताः सदा

वैदिकं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाः शूद्रयाजकाः। दरिद्रिणो भविष्यन्ति, प्रतिग्रहरताः सदा॥

Verse 38

दक्ष केचिद्भविष्यन्ति ब्राह्मणा ब्रह्मराक्षसाः । लोमश उवाच । विप्रास्ते शपितास्तेन नंदिना कोपिना भृशम्

केचिद् ब्राह्मणाः दक्षाः ब्रह्मराक्षसतां यास्यन्ति। लोमश उवाच—ते विप्राः कोपिनेन नन्दिना भृशं शपिताः।

Verse 39

अथाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नंदिनः प्रहसन्निव । उवाच वाक्यं मधुरं बोधययुक्तं सदाशिवः

नन्दिनो वाक्यमाकर्ण्येश्वरो हसन्निव। सदाशिवो मधुरं वाक्यं बोधयुतं स्पष्टार्थं चोवाच।

Verse 40

महादेव उवाच । कोपं नार्हसि वै कर्तुं ब्राह्मणान्प्रति वै सदा । ब्राह्मणागुरवो ह्येते वेदवादरताः सदा

महादेव उवाच—ब्राह्मणान् प्रति सदा कोपं कर्तुं न युक्तम्। एते हि गुरवो ब्राह्मणाः, वेदवादरताः सदा।

Verse 41

वेदो मंत्रमयः साक्षात्तथा सूक्तमयो भृशम् । सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्

वेदो मन्त्रात्मकः साक्षात्, सूक्तमयोऽपि भृशम्। सूक्तेषु प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्।

Verse 42

तस्मान्नात्मविदो निन्द्या आत्मैवाहं न चेतरः । कोऽयं कस्त्वं क्व चाहं वै कस्माच्छप्ता हि वै द्विजाः

तस्मादात्मविदो निन्द्या न; आत्मैवाहं न चेतरः। कोऽयं कस्त्वं क्व चाहं वै, कस्माच्छप्ता हि वै द्विजाः?

Verse 43

प्रपंचरचनां हित्वा बुद्धो भव महामते । तत्त्वज्ञानेन निर्वर्त्य स्वस्थः क्रोधादिवर्जितः

प्रपञ्चरचनां त्यक्त्वा बोधं प्राप्नुहि महामते। तत्त्वज्ञानबलादेतत् साधयित्वा स्वसंस्थितः, क्रोधादिदोषवर्जितो भव॥

Verse 44

एवं प्रबोधितस्तेन शंभुना परमेष्ठिना । विवेकपरमो भूत्वा शैलादो हि महातपाः । शिवेन सह संगम्य परमानंदसंप्लुतः

एवं शम्भुना परमेष्ठिना प्रबोधितः शैलादो महातपाः। विवेकपरमो भूत्वा शिवेन सह संगम्य परमानन्दसंप्लुतोऽभवत्॥

Verse 45

दक्षोपि हि रुषाऽविष्टऋषिभिः परिवारितः । ययौ स्थानं स्वकं तत्र प्रविवेश रुषाऽन्वितः

दक्षोऽपि रुषाविष्टः ऋषिभिः परिवारितः। ययौ स्वस्थानमेवाथ तत्र प्रविवेश रुषान्वितः॥

Verse 46

श्रद्धां विहाय परमां शिवपूजकानां निंदापरः स हि बभूव नराधमश्च । सर्वैर्महर्षिभिरुपेत्य स तत्र शर्वं देवं निनिन्द न बभूव कदापि शान्तः

परमां श्रद्धां विहाय स शिवपूजकानां निन्दापरोऽभवत्, नराधमश्च। सर्वैर्महर्षिभिः सहोपेत्य तत्र शर्वं देवं निनिन्द; कदापि न शान्तिमवाप॥