Adhyaya 7

Verse 1

पार्वत्युवाच । कथमग्निमयं लिंगमभिगम्यमभूद्भुवि । प्राणिनामपि सर्वेषामुपशांतिं कथं गतः

पार्वत्युवाच । कथमग्निमयं लिङ्गं भुवि प्राप्यं बभूव ह । प्राणिनां सर्वभूतानामुपशान्तिं कथं ददौ ॥

Verse 2

तीर्थानामुद्भवः पुण्यात्कथं चारुणपर्वतात् । उपसंहृतसर्वांगः कथं वा वद मेऽचलः

तीर्थानामुद्भवः पुण्यात् कथं चारुणपर्वतात् । उपसंहृतसर्वाङ्गः कथं वा वद मेऽचलः ॥

Verse 3

गौतम उवाच । कृते त्वग्निमयः शैलस्त्रेतायां मणिपर्वतः । द्वापरं हाटकगिरिः कलौ मरकताचलः

गौतम उवाच । कृते त्वग्निमयः शैलस्त्रेतायां मणिपर्वतः । द्वापरे हाटकगिरिः कलौ मरकताचलः ॥

Verse 4

बहुयोजनपर्यंतं कृते वह्निमये स्थिते । बहिः प्रदक्षिणं चक्रुः प्रशाम्यति महर्षयः

बहुयोजनपर्यन्तं कृते वह्निमये स्थिते । बहिः प्रदक्षिणं चक्रुः प्रशाम्यतीति महर्षयः ॥

Verse 5

शनैः शांतोरुणाद्रीशः श्रीमानभ्यर्थितः सुरैः । लोकगुप्त्यर्थमत्यर्थमुपशांतोऽरुणाचलः

शनैः शनैः सुरैः प्रार्थितः श्रीमान् अरुणाद्रीशः शान्तिमगात्; लोकानां गुप्त्यर्थं च अरुणाचलः अत्यन्तं उपशान्तोऽभवत्।

Verse 6

अथ गौरी मुनिं प्राह कथं शांतोऽरुणाचलः । कथं वा प्रार्थयामासुर्देवेशं त्रिदशा इमम्

अथ गौरी मुनिं प्राह—कथं शान्तोऽरुणाचलः? कथं वा त्रिदशा इमे देवेशं प्रार्थयामासुः?

Verse 7

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौतमस्त्वभ्यभाषत । प्रशस्य भक्तिमतुलां तस्यास्तत्त्वार्थवेदिनीम्

इति तस्या वचः श्रुत्वा गौतमः प्रत्युवाच; तस्याः अतुलां भक्तिं प्रशंसन्, तत्त्वार्थवेदिनीं ताम् अभ्यनन्दत्।

Verse 8

गौतम उवाच । अग्निरूपं पुरा शैलमासादयितुमक्षमाः । पुरा सुराः स्तुतिं चक्रुरभ्यर्च्य क्रतुसंभवैः

गौतम उवाच—पुरा अग्निरूपं शैलं आसादयितुम् अशक्ताः सुराः, क्रतुसंभवैः द्रव्यैः अभ्यर्च्य स्तुतिं चक्रुः।

Verse 9

भगवन्नरुणाद्रीश सर्वलोकहितावह । अग्निरूपोऽपि संशांतः प्रकाशस्य महीतले

भगवन् अरुणाद्रीश! सर्वलोकहितावह! अग्निरूपोऽपि संशान्तो भूत्वा, महीतले प्रकाशं मृदुं वितनु।

Verse 10

असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः । इति त्वां सकला वेदाः स्तुवंति शिवविग्रहम्

असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः । इति त्वां सकला वेदाः स्तुवंति शिवविग्रहम्

Verse 11

नमस्ताम्रायारुणाय शिवाय परमात्मने । वेदवेद्य स्वरूपाय सोमाय सुखरूपिणे

नमस्ताम्रायारुणाय शिवाय परमात्मने । वेदवेद्य स्वरूपाय सोमाय सुखरूपिणे

Verse 12

त्वद्रूपमखिलं देव जगदेतच्चराचरम् । निधानमिव ते रूपं देवानामिदमीक्ष्यते

त्वद्रूपमखिलं देव जगदेतच्चराचरम् । निधानमिव ते रूपं देवानामिदमीक्ष्यते

Verse 13

वर्षतां च पयोदानां निर्झराणां च भूयसाम् । सलिलोपायसंहारो युक्तस्ते युगसंक्षये

वर्षतां च पयोदानां निर्झराणां च भूयसाम् । सलिलोपायसंहारो युक्तस्ते युगसंक्षये

Verse 14

अग्नेरापः समुद्भूतास्त्वत्तो हि परमात्मनः । विश्वसृष्टिं वितन्वति विचित्रगुण वैभवात्

अग्नेरापः समुद्भूतास्त्वत्तो हि परमात्मनः । विश्वसृष्टिं वितन्वति विचित्रगुण वैभवात्

Verse 15

शीतो भव महादेव शोणाचल कृपानिधे । सर्वेषामपि जीवानामभिगम्यो भव प्रभो

शीतो भव महादेव, शोणाचल कृपानिधे। सर्वेषामपि जीवानाम् अभिगम्यो भव प्रभो॥

Verse 16

इति स्तुतः सुरैः सर्वेरानतैर्भक्तवत्सलः । सद्यः शीतलतां गच्छन्नभिम्योऽभवत्प्रभुः

इति स्तुतः सुरैः सर्वैर् आनतैर्भक्तवत्सलः। सद्यः शीतलतां गच्छन् अभिगम्योऽभवत् प्रभुः॥

Verse 17

प्रावर्त्तत पुनर्नद्यो निर्झराश्च बहूदकाः । वर्षतामपि मेघानां न जग्राह जलं बहु

प्रावर्तत पुनर्नद्यो निर्झराश्च बहूदकाः। वर्षतामपि मेघानां न जग्राह जलं बहु॥

Verse 18

तथापि तरुणार्कोद्यत्कालाग्निशतकोटिभिः । समानदीप्तिरभजज्जीवानामभिगम्यताम्

तथापि तरुणार्कोद्यत्कालाग्निशतकोटिभिः। समानदीप्तिरभजज्जीवानामभिगम्यताम्॥

Verse 19

विसृज्य विश्वसलिलं नदीश्च रसविक्षरैः । संपूर्यः सकलैर्देवः सर्वदा संप्रकाशते

विसृज्य विश्वसलिलं नदीश्च रसविक्षरैः। संपूर्यः सकलैर्देवः सर्वदा संप्रकाशते॥

Verse 20

तीर्थानि तानि तान्यासन्परितः प्रार्थनावशात् । दिक्पालानां सुराणां च महर्षीणां महात्मनाम्

तानि तानि तीर्थानि परितः प्रार्थनाबलेन समभवन्—दिक्पालानां सुराणां च महर्षीणां महात्मनाम्।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा गौरी कुतुकसंयुता । तीर्थानामुद्भवं सर्व श्रोतुं समुपचक्रमे

ब्रह्मोवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा गौरी कुतुकसंयुता । तीर्थानामुद्भवं सर्वं श्रोतुं समुपचक्रमे ॥

Verse 22

पार्वत्युवाच । कानि तीर्थानि जातानि शोणाद्रेर्लोकगुप्तये । भगवन्ब्रूहि सकलं तीर्थानामुद्भवं मम

पार्वत्युवाच—कानि तीर्थानि जातानि शोणाद्रेर्लोकगुप्तये । भगवन् ब्रूहि सकलं तीर्थानामुद्भवं मम ॥

Verse 23

इति तस्या वचः शृण्वन्गिरीशात्संश्रुतं पुरा । तीर्थानामुद्भवं सर्वं व्याख्यातुमुपचक्रमे

इति तस्या वचः शृण्वन् गिरीशात् संश्रुतं पुरा । तीर्थानामुद्भवं सर्वं व्याख्यातुमुपचक्रमे ॥

Verse 24

गौतम उवाच । ऐन्द्रं नाम महातीर्थमिंद्रभागे समुत्थितम् । तत्र स्नात्वा पुरा शक्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहयत्

गौतम उवाच—ऐन्द्रं नाम महातीर्थम् इन्द्रभागे समुत्थितम् । तत्र स्नात्वा पुरा शक्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहयत् ॥

Verse 25

ब्रह्मतीर्थं पुनर्दिव्यं वह्निःकोणे समुत्थितम् । परस्त्रीसंगमात्पापं वह्निः स्नात्वात्र चात्यजत्

पुनरपि दिव्यं ब्रह्मतीर्थं वह्निकोणे समुत्थितम्। अत्र वह्निः स्नात्वा परस्त्रीसङ्गमजनितं पापं सम्यगत्यजत्॥

Verse 26

याम्यं नाम महातीर्थं यमभागे विजृंभते । अत्र स्नात्वा यमोऽत्याक्षीद्भयं ब्रह्मास्त्रसंभवम्

याम्यं नाम महातीर्थं यमभागे विराजते। अत्र स्नात्वा यमो ब्रह्मास्त्रसमुद्भूतं भयं त्यक्तवान्॥

Verse 27

नैरृतं तु महातीर्थं नैरृत्यां दिशि शोभते । भूतवेतालविजयं तत्र स्नात्वर्षयो गताः

नैरृतं नाम महातीर्थं नैरृत्यां दिशि शोभते। तत्र स्नात्वा ऋषयो भूतवेतालविजयं प्राप्नुवन्॥

Verse 28

पश्चिमे वारुणं तीर्थं दिग्भागे च प्रकाशते । शल्यकोशं पुरा लेभे स्नात्वात्र वरुणो निजम्

पश्चिमे वारुणं तीर्थं दिग्भागे प्रकाशते। अत्र स्नात्वा पुरा वरुणः स्वं शल्यकोशं पुनर्लभत॥

Verse 29

वायवे वायवीयं च तीर्थमत्र प्रकाशते । तत्र स्नात्वा ययौ वायुर्जगत्प्राणत्ववैभवम्

वायवे दिग्भागे वायवीयं तीर्थमत्र प्रकाशते। तत्र स्नात्वा वायुः जगत्प्राणत्ववैभवं परमं प्राप॥

Verse 30

उत्तरे चात्र दिग्भागे सोमतीर्थमिति स्मृतम् । तत्र स्नात्वा पुरा सोमो यक्ष्मरोगादमुंचत

अत्रोत्तरे दिग्भागे सोमतीर्थमिति स्मृतम्। तत्र स्नात्वा पुरा सोमो यक्ष्मरोगाद्विमोचितः॥

Verse 31

ऐशाने चात्र दिग्भागे विष्णुतीर्थमिति स्मृतम् । तत्र स्नात्वा पुरा विष्णुः श्रिया च सह संगतः

अत्रैशाने दिग्भागे विष्णुतीर्थमिति स्मृतम्। तत्र स्नात्वा पुरा विष्णुः श्रिया सह पुनः संगतः॥

Verse 32

मार्कण्डेयः पुरा देवि प्रार्थयामास शंकरम् । सदाशिव महादेव देवदेव जगत्पते

पुरा देवि मार्कण्डेयो मुनिः शंकरं प्रार्थयामास— ‘सदाशिव महादेव देवदेव जगत्पते’॥

Verse 33

बहूनामिह तीर्थानामेकत्र स्यात्समागमः । केनोपायेन भगवन्कृपया वद शंकर

‘इह बहूनां तीर्थानामेकत्र कथं समागमः स्यात्? केनोपायेन, भगवन्, कृपया वद शंकर’॥

Verse 34

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदेव उमापतिः । उपायं दर्शयामास मुनये प्रीतमानसः

तस्य वचः श्रुत्वा देवदेव उमापतिः। प्रीतमानसो मुनये उपायं दर्शयामास॥

Verse 35

महेश्वर उवाच । सदोपहारवेलायां सर्वतीर्थसमुच्चयः । सन्निधिं मम संप्राप्तः सेवते गूढरूपतः

महेश्वर उवाच—सदोपहारवेलायां सर्वतीर्थसमुच्चयः मम सन्निधिं समासाद्य गूढरूपेण मां सेवते।

Verse 36

नान्यदन्वेषणीयं ते तीर्थमत्र महामुने । ममोपहारवेलायां दृश्यते तीर्थसंचयः

महामुने, अत्र तेऽन्यत्तीर्थमन्वेषणीयं नास्ति; ममोपहारवेलायां तीर्थसंचयो दृश्यते।

Verse 37

तस्माद्भक्तियुतैर्नित्यं सर्वतीर्थसमागमः । मुनिभिश्च सुरैः सर्वैर्नैवेद्यांते विलोक्यताम्

तस्माद्भक्तियुतैर्नित्यं नैवेद्यान्ते सर्वतीर्थसमागमः मुनिभिः सुरैश्च सर्वैर्विलोक्यताम्।

Verse 38

इति देवि पुरा देवो मार्कडेयाय शंकरः । उपादिशदमेयात्मा तीर्थसंदर्शनक्रमम्

इति देवि, पुरा अमेयात्मा देवः शंकरो मार्कण्डेयाय तीर्थसंदर्शनक्रममुपादिशत्।

Verse 39

गौतम उवाच । सर्वाण्यपि च पुण्यानि तीर्थानि शिवसन्निधौ । सदोपहारवेलायां दृश्यानि किल मानवैः

गौतम उवाच—शिवसन्निधौ सदोपहारवेलायां सर्वाण्यपि पुण्यानि तीर्थानि मानवैः किल दृश्यन्ते।

Verse 40

व्रतं तीर्थं तपो वेदा यज्ञाश्च नियमादयः । योगाश्च शोणशैलेशदर्शनाद्दृष्टसंचराः

व्रतानि तीर्थानि तपांसि वेदाः यज्ञाश्च नियमादयश्च योगाश्च—शोणशैलेशस्य दर्शनमात्रेण सर्वेऽपि दृष्टाः सञ्चरिताश्च, फलप्राप्त्या सम्यगनुभूताः।

Verse 41

निशम्य वाक्यं मुनिपुंगवस्य प्रसेदुषी पर्वतराजपुत्री । अवोचदत्यद्भुतमेतदत्र त्वयोपदिष्टं भुवि तीर्थजालम्

मुनिपुङ्गवस्य वाक्यं निशम्य प्रसीदन्ती पर्वतराजपुत्री अवोचत्—“अत्यद्भुतमेतदत्र, त्वया भुवि तीर्थजालमुपदिष्टम्।”

Verse 42

अहं कृतार्था तपतां वरिष्ठ त्वत्संगमात्संप्रति तीर्थजालम् । प्राप्ता नमस्तेऽस्तु तपोविशेष शिवोपि मेऽत्रादिशदेव कर्तुम्

“अहं कृतार्था, तपतां वरिष्ठ; त्वत्सङ्गमात् संप्रति तीर्थजालं प्राप्ता। नमस्तेऽस्तु तपोविशेषिणे। शिवोऽपि मेऽत्र देव कर्तव्यं समादिशत्।”

Verse 43

कथं गिरीशः पुनरत्र देवः स्फुरन्महावह्निवपुर्धरोऽपि । प्रशांतरूपः परमेश्वरोऽयमभ्यर्चनीयो भुवि मर्त्यवर्गैः

कथं गिरीशः पुनरत्र देवः स्फुरन्महावह्निवपुर्धरोऽपि प्रशान्तरूपः? अयं परमेश्वरो भुवि मर्त्यवर्गैरभ्यर्चनीय एव।