Adhyaya 3

Verse 1

सनक उवाच । भगवन्नरुणाद्रीश माहात्म्यमिदमद्भुतम् । श्रुतं शिवप्रसादेन दयया ते जगद्गुरोः

सनक उवाच—भगवन् अरुणाद्रीश, इदमद्भुतं माहात्म्यं शिवप्रसादेन, तथा ते जगद्गुरोः दयया श्रुतम्।

Verse 2

आश्चर्यमेतन्माहात्म्यं सर्वपापविनाशनम् । आराधयन्पुनः के वा वरदं शोणपर्वतम्

आश्चर्यमेतन्माहात्म्यं सर्वपापविनाशनम्। वरदं शोणपर्वतमाराध्य पुनः के वा निवर्तेरन्?

Verse 3

अनादिरंतरहितः शिवः शोणचलाकृतिः । युवयोस्तपसा देव वरदानाय संस्थितः

अनादिरन्तरहितः शिवः शोणचलाकृतिः। युवयोस्तपसा देव वरदानाय तत्र संस्थितः।

Verse 4

सकृत्संकीर्तिते नाम्नि शोणाद्रिरिति मुक्तिदे । सन्निधिः सर्वकामानां जायते चाघनाशनम्

सकृत्संकीर्तिते नाम्नि ‘शोणाद्रिः’ इति मुक्तिदे। सन्निधिः सर्वकामानां जायते चाघनाशनम्।

Verse 5

शिवशब्दामृतास्वादः शिवार्चनकथाक्रमः । इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवः पितामहः

शिवशब्दामृतास्वादः शिवार्चनकथाक्रमः। इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवः पितामहः प्रत्युवाच।

Verse 6

उवाच करुणामूर्तिररुणाद्रीशमानमन् । ब्रह्मोवाच । श्रूयतां वत्स पार्वत्याश्चरितं यत्पुरातनम्

अरुणाद्रीश्वरं प्रणम्य करुणामूर्तिर्ब्रह्मा उवाच— “श्रूयतां वत्स, पार्वत्याः पुरातनं पावनचरितम्।”

Verse 7

अरुणाद्रीशमाश्रित्य यथा सा निर्वृताभवत् । आससाद महादेवः कदाचित्पार्वतीपतिः

अरुणाद्रीशं शरणं गत्वा यथा सा परमानन्दं लेभे, तत् वक्ष्यामि। कदाचित् पार्वतीपतिः महादेवः ताम् उपससार।

Verse 8

रत्नसिंहासनं दिव्यं रत्नतोरणसंयुतम् । रत्नपुष्पफलोपेत कल्पद्रुममनोहरम्

दिव्यं रत्नसिंहासनं रत्नतोरणसंयुतम्। रत्नपुष्पफलैः पूर्णैः कल्पद्रुमैर्मनोहरं बभौ।

Verse 9

परार्ध्य दृषदास्तीर्णं बद्धमुक्तावितानकम् । विमुक्तपुष्पप्रकरदिव्यधूपोरुसौरभम्

परार्ध्यदृषदास्तीर्णं बद्धमुक्तावितानकम्। विमुक्तपुष्पप्रकरैर्दिव्यधूपोरुसौरभं व्यराजत।

Verse 10

प्रलंबमालिकाजालनिनदद्भृंगसंकुलम् । दिव्यतूर्यघनारावप्रनृत्यद्गुहवाहनम्

प्रलम्बमालिकाजालैर्निनदद्भृङ्गसंकुलम्। दिव्यतूर्यഘनारावैः प्रहृष्टं गुहवाहनं प्रनृत्यत्।

Verse 11

पार्वतीसिंहसंचारपरित्रस्तमहागजम् । अप्सरोभिः प्रनर्त्ताभिर्गायंतीभिश्च केवलम्

पार्वत्याः सिंहसञ्चारेण परित्रस्ताः महागजाः; सर्वत्र च केवलम् अप्सरसः प्रनर्तन्त्यः गायतिन्यश्च आसन्।

Verse 12

आसेवितपुरोरंगं दिक्पालकनिषेवितम् । ऋग्यजुःसामजैर्मंत्रैः स्तुवद्भिर्मुनिपुंगवैः

आसेवितं पुरोरङ्गं दिक्पालकनिषेवितम्; ऋग्यजुःसाममन्त्रैः स्तुवद्भिः मुनिपुङ्गवैः प्रशस्तम्।

Verse 13

ब्रह्मर्षिभिस्तथा देवैः सिद्धै राजर्षिभिवृतम् । गणैश्च विविधाकारैर्भस्मालंकृतविग्रहैः

ब्रह्मर्षिभिः तथा देवैः सिद्धैः राजर्षिभिर्वृतम्; विविधाकारैः गणैश्च भस्मालङ्कृतविग्रहैः।

Verse 14

रुद्राक्षधारसुभगैरापूर्णं शिवतत्परैः । वीणावेणुमृदंगादितौर्यत्रिकजनिस्वनैः

रुद्राक्षधारसुभगैः शिवतत्परैः आपूर्णम्; वीणावेणुमृदङ्गादितौर्यत्रिकजनिस्वनैः निनादितम्।

Verse 15

घंटाटंकारसुभगैर्वेदध्वनिविमिश्रितैः । मनोहरं महादिव्यमासनं पार्वतीसखः

घण्टाटङ्कारसुभगैः वेदध्वनिविमिश्रितैः; मनोहरं महादिव्यम् आसनं पार्वतीसखः अकरोत्।

Verse 16

अलंचकार भगवन्भक्तानुग्रहकाम्यया । आस्थाय विमलं रूपं सर्वतेजोमयं शिवम्

अलंचकार भगवन्भक्तानुग्रहकाम्यया । आस्थाय विमलं रूपं सर्वतेजोमयं शिवम्

Verse 17

अंबिकासहितः श्रीमान्विजहार दयानिधिः । संगीतेन कथाभेदैर्द्यूतक्रीडाविकल्पनैः

अंबिकासहितः श्रीमान्विजहार दयानिधिः । संगीतेन कथाभेदैर्द्यूतक्रीडाविकल्पनैः

Verse 18

गणानां विकटैर्नृत्यै रमयामास पार्वतीम् । विसृज्य सकलान्देवानृषींश्चापि सभासदः

गणानां विकटैर्नृत्यै रमयामास पार्वतीम् । विसृज्य सकलान्देवानृषींश्चापि सभासदः

Verse 19

वरान्प्रदाय विविधान्भक्तलोकाय वाञ्छितान् । आगमेषु विचित्रेषु सर्वर्तुकुसुमेषु च

वरान्प्रदाय विविधान्भक्तलोकाय वाञ्छितान् । आगमेषु विचित्रेषु सर्वर्तुकुसुमेषु च

Verse 20

विजहारोमया सार्द्धं रत्नप्रासादपंक्तिषु । वापिकासु मनोज्ञासु रत्नसोपानपंक्तिषु

विजहारोमया सार्द्धं रत्नप्रासादपंक्तिषु । वापिकासु मनोज्ञासु रत्नसोपानपंक्तिषु

Verse 21

केलिपर्वतशृंगेषु हेमरंभावनांतरे । गंगातरंगशीतेन फुल्लपंकजगंधिना

केलिपर्वतशृंगेषु हेमरंभावनांतरे । गंगातरंगशीतेन फुल्लपंकजगंधिना

Verse 22

वातेन मंदगतिना विहारविहतश्रमः । स्वकामतः स्वयं देवः प्रेयसीमभ्यनन्दयत्

वातेन मंदगतिना विहारविहतश्रमः । स्वकामतः स्वयं देवः प्रेयसीमभ्यनन्दयत्

Verse 23

रतिरूपां शिवां देवीं सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । कदाचिद्रहसि प्रीता निजाज्ञावशवर्त्तिनम्

रतिरूपां शिवां देवीं सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् । कदाचिद्रहसि प्रीता निजाज्ञावशवर्त्तिनम्

Verse 24

रमणं जानती मुग्धा पश्चादभ्येत्य सादरम् । कराभ्यां कमलाभाभ्यां त्रिणेत्राणि जगद्गुरोः

रमणं जानती मुग्धा पश्चादभ्येत्य सादरम् । कराभ्यां कमलाभाभ्यां त्रिणेत्राणि जगद्गुरोः

Verse 25

पिदधे लीलया शंभोः किमेतदिति कौतुकात् । चन्द्रादित्याग्निरूपेण पिहितेष्वक्षिषु क्रमात्

पिदधे लीलया शंभोः किमेतदिति कौतुकात् । चन्द्रादित्याग्निरूपेण पिहितेष्वक्षिषु क्रमात्

Verse 26

अन्धकारोऽभवत्तत्र चिरकालं भयंकरः । निमिषार्द्धेन देवस्य जग्मुर्वत्सरकोटयः

अन्धकारोऽभवत्तत्र चिरकालं भयंकरः । निमिषार्द्धेन देवस्य जग्मुर्वत्सरकोटयः

Verse 27

देवीलीलासमुत्थेन तमसाभूज्जगत्क्षयः । तमसा पूरितं विश्वमपारेण समन्ततः

देवीलीलासमुत्थेन तमसाभूज्जगत्क्षयः । तमसा पूरितं विश्वमपारेण समन्ततः

Verse 28

शून्यं ज्योतिः प्रचारेण विनाशं प्रत्यपद्यत । न व्यजृंभत विबुधा न च वेदाश्चकाशिरे

शून्यं ज्योतिः प्रचारेण विनाशं प्रत्यपद्यत । न व्यजृंभत विबुधा न च वेदाश्चकाशिरे

Verse 29

नापि जीवाः समभवन्नव्यक्तं केवलं स्थितम् । जगतामपि सर्वेषामकाले वीक्ष्य संक्षयम्

नापि जीवाः समभवन्नव्यक्तं केवलं स्थितम् । जगतामपि सर्वेषामकाले वीक्ष्य संक्षयम्

Verse 30

तपसा लब्धस्फूर्तीनां विचारः समपद्यत । किमेतत्तमसो जन्म भुवनक्षयकारणम्

तपसा लब्धस्फूर्तीनां विचारः समपद्यत । किमेतत्तमसो जन्म भुवनक्षयकारणम्

Verse 31

भगवानपि सर्वात्मा न नूनं कालमाक्षिपत् । देवी विनोदरूपेण पिधत्ते पुरजिद्दृशः

भगवानपि सर्वात्मा न नूनं कालमाक्षिपत् । देवी विनोदरूपेण पिधत्ते पुरजिद्दृशः

Verse 32

तेनेदमखिलं जातं निस्तेजो भुवनत्रयम् । अकालतमसा व्याप्ते सकले भुवनत्रये

तेनेदमखिलं जातं निस्तेजो भुवनत्रयम् । अकालतमसा व्याप्ते सकले भुवनत्रये

Verse 33

का गतिर्लब्धराज्यानां तपसो देवजन्मनाम् । न यज्ञाः संप्रवर्तंते न पूज्यन्ते सुरा भुवि

का गतिर्लब्धराज्यानां तपसो देवजन्मनाम् । न यज्ञाः संप्रवर्तंते न पूज्यन्ते सुरा भुवि

Verse 34

इति निश्चित्य मनसा वीक्ष्य ते ज्ञानचक्षुषा । नित्यास्ते सूरयो भक्त्या शंभुमागम्य तुष्टुवुः

इति निश्चित्य मनसा वीक्ष्य ते ज्ञानचक्षुषा । नित्यास्ते सूरयो भक्त्या शंभुमागम्य तुष्टुवुः

Verse 35

नमः सर्वजगत्कर्त्रे शिवाय परमात्मने । मायया शक्तिरूपेण पृथग्भावमुपेयुषे

नमः सर्वजगत्कर्त्रे शिवाय परमात्मने । मायया शक्तिरूपेण पृथग्भावमुपेयुषे

Verse 36

अविनाभाविनी शक्तिराद्यैका शिवरूपिणी । लीलया जगदुत्पत्तिरक्षासंहृतिकारिणी

अविनाभाविनी आद्या एका शिवरूपिणी शक्तिः लीलया जगतोत्पत्तिपालनसंहृतिकारिणी।

Verse 37

अर्धांगी सा तव देव शिवशक्त्यात्मकं वपुः । एक एव महादेवो न परे त्वद्विना विभो

अर्धाङ्गी सा तव देव; शिवशक्त्यात्मकं वपुः। एक एव महादेवो न परोऽस्ति त्वद्विना विभो॥

Verse 38

लीलया तव लोकोयमकाले प्रलयं गतः । करुणा तव निर्व्याजा वर्द्धतां लोकवर्द्धनी

लीलया तव लोकोऽयम् अकाले प्रलयं गतः। करुणा तव निर्व्याजा वर्धतां लोकवर्धनी॥

Verse 39

भवतो निमिषार्द्धेन तेजसामुपसंहृतेः । गतान्यनेकवर्षाणि जगतां नाशहेतवे

भवतो निमिषार्धेन तेजसामुपसंहृतेः। गतान्यनेकवर्षाणि जगतां नाशहेतवे॥

Verse 40

ततः प्रसीद करुणामूर्त्ते काल सदाशिव । विरम प्रणयारब्धादमुष्माल्लोकसंक्षयात्

ततः प्रसीद करुणामूर्ते काल सदाशिव। विरम प्रणयारब्धादमुष्माल्लोकसंक्षयात्॥

Verse 41

इति तेषां वचः श्रुत्वा भक्तानां सिद्धिशालिनाम् । विसृजाक्षोणि गौरीति करुणामूर्त्तिरब्रवीत्

इति तेषां वचः श्रुत्वा भक्तानां सिद्धिशालिनाम् । विसृजाक्षोणि गौरीति करुणामूर्त्तिरब्रवीत्

Verse 42

विससर्ज च सा देवी पिधानं हरचक्षुषाम् । सोमसूर्याग्निरूपाणां प्रकाशमभवज्जगत्

विससर्ज च सा देवी पिधानं हरचक्षुषाम् । सोमसूर्याग्निरूपाणां प्रकाशमभवज्जगत्

Verse 43

कियान्कालो गतश्चेति पृष्टैः सिद्धैश्च वै नतैः । उक्तं त्वन्निमिषार्द्धेन जग्मुर्वत्सरकोटयः

कियान्कालो गतश्चेति पृष्टैः सिद्धैश्च वै नतैः । उक्तं त्वन्निमिषार्द्धेन जग्मुर्वत्सरकोटयः

Verse 44

अथ देवः कृपामूर्त्तिरालोक्य विहसन्प्रियाम् । अब्रवीत्परमोदारः परं धर्मार्थसंग्रहम्

अथ देवः कृपामूर्त्तिरालोक्य विहसन्प्रियाम् । अब्रवीत्परमोदारः परं धर्मार्थसंग्रहम्

Verse 45

अविचार्य कृतं मुग्धे भुवनक्षयकारणात् । अयुक्तमिह पश्यामि जगन्मातुस्तवैव हि

अविचार्य कृतं मुग्धे भुवनक्षयकारणात् । अयुक्तमिह पश्यामि जगन्मातुस्तवैव हि

Verse 46

अहमप्यखिलांल्लोकान्संहरिष्यामि संक्षये । प्राप्ते काले त्वया मौग्ध्यादकाले प्रलयं गताः

अहमपि सर्वान् लोकान् संक्षयकाले संहरिष्यामि। किन्तु तव मौग्ध्येनाकाले प्रलयः प्राप्तः।

Verse 47

केयं वा त्वादृशी कुर्यादीदृशं सद्विगर्हितम् । कर्म नर्मण्यपि सदा कृपामूर्तिर्न बाधते

केयं वा त्वादृशी नारी कुर्यादेवं सद्विगर्हितम्। नर्मण्यपि कृपामूर्तिः सदा नानुमन्यते।

Verse 48

इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा धर्मलोपभयाकुला । किं करिष्यामि तच्छांत्या इत्यपृच्छत्स्म तं प्रिया

इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा धर्मलोपभयाकुला। तच्छान्त्यै किं करिष्यामीत्यपृच्छत् प्रिया तम्।

Verse 49

अथ देवः प्रसन्नात्मा व्याजहार दयानिधिः । देव्यास्तेनानुतापेन भक्त्या च तोषितः शिवः

अथ देवः प्रसन्नात्मा व्याजहार दयानिधिः। देव्यास्तेनानुतापेन भक्त्या च तोषितः शिवः।

Verse 50

मन्मूर्तेस्तव केयं वा प्रायश्चित्तिरिहोच्यते । अथापि धर्ममार्गोयं त्वयैव परिपाल्यते

मन्मूर्तेस्तव केयं वा प्रायश्चित्तिरिहोच्यते। तथापि धर्ममार्गोऽयं त्वयैव परिपाल्यते।

Verse 51

श्रुतिस्मृतिक्रियाकल्पा विद्याश्च विबुधादयः । त्वद्रूपमेतदखिलं महदर्थोस्मि तन्मयः

श्रुतिस्मृतयः क्रियाकल्पाः विद्याश्च विबुधादयश्च—एतदखिलं जगत् त्वद्रूपमेव। अहं अपि तस्मिन् महति तत्त्वे तन्मयः, तेन व्याप्तोऽस्मि।

Verse 52

मान्ययाभिन्नया देव्या भाव्यं लोकसिसृक्षया

मान्यया अभिन्नया देव्या, लोकसिसृक्षया—एतत् कार्यं भाव्यं कर्तव्यमेव।

Verse 53

तस्माल्लोकानुरूपं ते प्रायश्चित्तं विधीयते । षड्विधो गदितो धर्मः श्रुतिस्मृतिविचारतः

तस्मात् लोकानुरूपं ते प्रायश्चित्तं विधीयते। श्रुतिस्मृतिविचारतः षड्विधो धर्मो गदितः।

Verse 54

स्वामिना नानुपाल्येत यदि त्याज्योऽनुजीविभिः । न त्वां विहाय शक्नोमि क्षणमप्यासितुं क्वचित्

यदि स्वामी नानुपालयेत्, तर्हि अनुजीविभिः स त्याज्यः। किन्तु त्वां विहाय अहं क्वचित् क्षणमपि आसितुं न शक्नोमि।

Verse 55

अहमेव तपः सर्वं करिष्याम्यात्मनि स्थितः । पृध्वी च सकला भूयात्तपसा सफला तव

अहमेव आत्मनि स्थितः तपः सर्वं करिष्यामि। तव तपसा सकला पृथ्वी सफला शुभा भूयात्।

Verse 56

त्वत्पादपद्मसंस्पर्शात्त्वत्तपोदर्शनादपि । निरस्यंति स्वसान्निध्याद्दुष्टजातमुपद्रवम्

त्वत्पादपद्मयोः संस्पर्शात् त्वत्तपसो दर्शनादपि, केवलसन्निधिमात्रेण दुष्टजनोत्थान् उपद्रवान् निरस्यन्ति।

Verse 57

कर्मभूमेस्त्वमाधिक्यहेतवे पुण्यमाचर । त्वत्तपश्चरणं लोके वीक्ष्य सर्वोपि संततम्

कर्मभूमेः उत्कर्षहेतवे पुण्यम् आचर; लोके त्वत्तपश्चरणं वीक्ष्य सर्वेऽपि जनाः सततं धर्मे प्रेरिताः स्युः।

Verse 58

धर्मे दृढतरा बुद्धिं निबध्नीयान्न संशयः । कृतार्थयिष्यति महीं दया ते धर्मपालनैः

धर्मे दृढतरां बुद्धिं निबध्नीयाः, न संशयः। तव दयया धर्मपालनैः मही कृतार्था भविष्यति।

Verse 59

त्वमेवैतत्सकलं प्रोक्ता वेदैर्देवि सनातनैः । अस्ति कांचीपुरी ख्याता सर्वभूतिसमन्विता

देवि, त्वमेवैतत् सकलं; सनातनैर्वेदैः प्रोक्ता। अस्ति काञ्चीपुरी ख्याता सर्वभूतिसमन्विता।

Verse 60

या दिवं देवसंपूर्णा प्रत्यक्षयति भूतले । यत्र कृतं तपः किंचिदनंतफलमुच्यते

या दिवं देवसंपूर्णा प्रत्यक्षयति भूतले; यत्र कृतं तपः किंचित् अनन्तफलम् उच्यते।

Verse 61

देवाश्च मुनयः सर्वे वासं वांछंति संततम् । तत्र कंपेति विख्याता महापातकनाशिनी

देवाश्च मुनयः सर्वे तत्र नित्यं निवासं वाञ्छन्ति। तत्र ‘कम्पा’ इति विख्याता महापातकनाशिनी (नदी/देशः) विराजते॥

Verse 62

यत्र स्थितानां मर्त्यानां कम्पन्ते पापकोटयः । तत्र चूतद्रुमश्चैको राजते नित्यपल्लवः

यत्र स्थितानां मर्त्यानां पापकोटयः कम्पन्ते (विनश्यन्ति)। तत्रैकः चूतद्रुमो नित्यपल्लवः शोभते॥

Verse 63

संपूर्णशीतलच्छायः प्रसूनफलपल्लवैः । तत्र जप्तं हुतं दत्तमनन्तफलदं भवेत्

संपूर्णशीतलच्छायः प्रसूनफलपल्लवैः समृद्धः। तत्र जप्तं हुतं दत्तं च अनन्तफलप्रदं भवेत्॥

Verse 64

गणाश्च विविधाकारा डाकिन्यो योगिनीगणाः । परितस्त्वां निषेवंतां विष्णुमुख्यास्तथा पराः

विविधाकारा गणाश्च डाकिन्यः योगिनीगणाश्च परितस्त्वां निषेवन्ताम्। तथा विष्णुमुख्याः परे देवाः अपि (त्वां सेवन्ते)॥

Verse 65

अहं च निष्कलो भूत्वा तव मानसपंकजे । सन्निधास्यामि मा भूस्त्वं देवि मद्विरहाकुला

अहं च निष्कलो भूत्वा तव मानसपङ्कजे सन्निधास्यामि। देवि, मद्विरहाकुला मा भूः॥

Verse 66

इत्युक्ता देवदेवेन देवी कंपांतिकं ययौ । तपः कर्तुं सखीयुक्ता विस्मयाक्रान्तलोचना

इति देवदेवेनोक्ते देवी सखिगणान्विता । तपः कर्तुं कंपातटं ययौ विस्मयपूरितेक्षणा ॥

Verse 67

कंपां च विमलां सिन्धुं मुनिसमघनिषेविताम् । आलोक्य कोमलदलमेकाम्रं दृष्टिवारणम्

कंपां च विमलां सिन्धुं मुनिसंघनिषेविताम् । आलोक्य कोमलदलमेकाम्रं दृष्टिवारणम् ॥

Verse 68

फलपुष्पसमाकीर्णं कोकिलालापसंकुलम् । प्रससाद पुनर्देवं सस्मार च महेश्वरम्

फलपुष्पसमाकीर्णं कोकिलालापसंकुलम् । प्रससाद पुनर्देवी सस्मार च महेश्वरम् ॥

Verse 69

कामाग्निपरिवीतांगी तपःक्षामेव साऽभवत् । अभ्यभाषत सा गौरी विजयां पार्श्ववर्त्तिनीम्

कामाग्निपरिवीताङ्गी तपःक्षामा इवाभवत् । अभ्यभाषत सा गौरी विजयां पार्श्ववर्तिनीम् ॥

Verse 70

कामशोकपरीतांगी पुरारिविरहाकुला

कामशोकपरीताङ्गी पुरारिविरहाकुला ॥

Verse 71

इममघहरमागतानिशं स्वयमपि पूजयितुं तपोभिरीशम् । अयमभिनवपल्लवप्रसूनः स्मरयति मां स्मरबन्धुरेकचूतः

इममघहरमीशं निशि स्वयमेव तपोभिः पूजयितुमागतः। किन्त्वयं नवपल्लवप्रसूनशोभित एकचूतः स्मरबन्धुं कामं मां स्मारयति॥

Verse 72

कथमिव विरहः शिवस्य सह्यः क्षुभितधियात्र भृशं मनोभवेन । तदपि च तरुणेंदुचूडपादस्मरणमहौषधमेकमेव दृष्टम्

अत्र मनोभवेन भृशं क्षुभितधिया शिवविरहः कथमिव सह्यः। तथापि तरुणेन्दुचूडस्य पादस्मरणमेव महौषधमेकं मया दृष्टम्॥