Adhyaya 1

Verse 1

श्रीगणेशाय नमः । अथ श्रीमदरुणाचलमाहात्म्यपूर्वार्धः प्रारभ्यते । ललाटे त्रैपुंड्री निटिलकृतकस्तूरितिलकः स्फुरन्मालाधारः स्फुरितकटिकौपीनवसनः । दधानो दुस्तारं शिरसि फणिराजं शशिकलां प्रदीपः सर्वेषामरुणगिरियोगीविजयते

श्रीगणेशाय नमः । अथ श्रीमदरुणाचलमाहात्म्यपूर्वार्धः प्रारभ्यते । ललाटे त्रैपुण्ड्री, निटिले कस्तूरितिलकः; स्फुरन्मालाधारः, स्फुरितकटिकौपीनवसनः । शिरसि दुस्तारं फणिराजं शशिकलां च दधानः—सर्वेषां प्रदीपोऽरुणगिरियोगी विजयते ।

Verse 2

व्यास उवाच । अथाहुर्मुनयः सूतं नैमिषारण्यवासिनः । अरुणाचलमाहात्म्यं त्वत्तः शुश्रूषवो वयम्

व्यास उवाच । अथ नैमिषारण्यवासिनो मुनयः सूतं प्राहुः—अस्माकं त्वत्तोऽरुणाचलमाहात्म्यं श्रोतुं शुश्रूषा वर्तते ।

Verse 3

तन्माहात्म्यं वदेत्युक्तः सूतः प्रोवाच तान्मुनीन् । श्रीसूत उवाच । एतदर्थं चतुर्वक्त्रं पप्रच्छ सनकः पुरा

तन्माहात्म्यं वदेत्युक्तः सूतः प्रोवाच तान्मुनीन् । श्रीसूत उवाच । एतदर्थं चतुर्वक्त्रं पप्रच्छ सनकः पुरा

Verse 4

शृणुतावहिता यूयं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् । यदाकर्णयतां भक्त्या नराणां पापनाशनम्

शृणुतावहिता यूयं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् । यदाकर्णयतां भक्त्या नराणां पापनाशनम्

Verse 5

सत्यलोके स्थितं पूर्वं ब्रह्माणं कमलासनम् । सनकः परिपप्रच्छ प्रणतः प्रांजलिः स्थितः

सत्यलोके स्थितं पूर्वं ब्रह्माणं कमलासनम् । सनकः परिपप्रच्छ प्रणतः प्रांजलिः स्थितः

Verse 6

सनक उवाच । भुवनाधार देवेश वेदवेद्य चतुर्मुख । आसीदशेषविज्ञानं प्रसादाद्भवतो मम

सनक उवाच । भुवनाधार देवेश वेदवेद्य चतुर्मुख । आसीदशेषविज्ञानं प्रसादाद्भवतो मम

Verse 7

भवद्भक्तिविभूत्या मे शोधिते चित्तदर्पणे । बिंबते सकलं ज्ञानं सकृदेवोपदेशतः

भवद्भक्तिविभूत्या मे शोधिते चित्तदर्पणे । बिंबते सकलं ज्ञानं सकृदेवोपदेशतः

Verse 8

सारार्थं वेदवेदानां शिवज्ञानमनाकुलम् । लब्धवानहमत्यंतं कटाक्षैस्ते जगद्गुरोः

सारार्थं वेदवेदानां शिवज्ञानमनाकुलम् । लब्धवानहमत्यंतं कटाक्षैस्ते जगद्गुरोः

Verse 9

लिंगानि भुवि शैवानि दिव्यानि च कृपानिधे । मानुषाणि च सैद्धानि भौतानि सुरनायक

लिंगानि भुवि शैवानि दिव्यानि च कृपानिधे । मानुषाणि च सैद्धानि भौतानि सुरनायक

Verse 11

नामस्मरणमात्रेण यत्पातकविनाशनम् । शिवसारूप्यदं नित्यं मह्यं वद दयानिधे

नामस्मरणमात्रेण यत्पातकविनाशनम् । शिवसारूप्यदं नित्यं मह्यं वद दयानिधे

Verse 12

अनादिजगदाधारं यत्तेजः शैवमव्ययम् । यच्च दृष्ट्वा कृतार्थः स्यात्तन्मह्यमुपदिश्यताम्

अनादिजगदाधारं यत्तेजः शैवमव्ययम् । यच्च दृष्ट्वा कृतार्थः स्यात्तन्मह्यमुपदिश्यताम्

Verse 13

इति भक्तिमतस्तस्य कौतूहलसमन्वितम् । वाक्यमाकर्ण्य भगवान्प्रससाद तपोनिधिः

इति भक्तिमतस्तस्य कौतूहलसमन्वितम् । वाक्यमाकर्ण्य भगवान्प्रससाद तपोनिधिः

Verse 14

दध्यौ च सुचिरं शंभुं पंकजासनसंस्थितः । अंतरंगसुखांभोधिमग्नचेताश्चतुर्मुखः

पङ्कजासनसंस्थितश्चतुर्मुखो ब्रह्मा सुचिरं शम्भुं दध्यौ; अन्तःकरणे सुखाम्भोधौ मग्नचित्तोऽभवत्।

Verse 15

दृष्ट्वा यदा पुरा दृष्टं तेजःस्तंभमयं शिवम् । उत्तीर्णसकलाधारं न किंचित्प्रत्यबुध्यत

पुरा दृष्टं तेजःस्तम्भमयं शिवं यदा स्मृतवान्, सकलाधारोत्तीर्णं तद्रूपं किञ्चिदपि न प्रत्यबुध्यत।

Verse 16

पुनराज्ञां शिवाल्लब्धामनुपालयितुं प्रभुः । निर्वर्त्त्य हृदयं योगात्सस्मार सुतमानतम्

ततः शिवाल्लब्धामाज्ञामनुपालयितुं प्रभुः; योगेन हृदयं निर्वर्त्य सुतं मानतं सस्मार।

Verse 17

शिवदर्शनसंजातपुलकांकितविग्रहः । आनंदवाष्पवन्नेत्रः सगद्गदमभाषत

शिवदर्शनसंजातपुलकाङ्कितविग्रहः; आनन्दवाष्पपूर्णनेत्रः स गद्गदमभाषत।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । अतः संस्मारितः पुत्र भवताऽहं पुरातनम् । शिवयोगमनुध्यायन्नस्मार्षं तव चादरात्

ब्रह्मोवाच—अतः पुत्र, भवता पुरातनं तत्त्वं संस्मारितोऽहम्; शिवयोगमनुध्यायन् स्नेहादहं तवापि स्मृतवान्।

Verse 19

शिवभक्तिः परा जाता तपोभिर्बहुभिस्तव । तया मदीयं हृदयं व्यावर्त्तितमिव क्षणात्

तव बहुभिस्तपोभिः शिवभक्तिः परा जाता; तया मदीयं हृदयं क्षणादिव व्यावर्तितं जातम्।

Verse 20

पावयंति जगत्सर्वं चरितैस्ते निराकुले । येषां सदाशिवे भक्तिर्वर्द्धते सार्वकालिकी

हे निराकुल, येषां सदाशिवे सार्वकालिकी भक्तिर्वर्धते, ते स्वचरितैः सर्वं जगत् पावयन्ति।

Verse 21

संभाषणं सहावासः क्रीडा चैव विमिश्रणम् । दर्शनं शिवभक्तानां स्मरणं चाघनाशनम्

शिवभक्तानां संभाषणं सहावासः क्रीडा च विमिश्रणं; तेषां दर्शनं स्मरणं चाघनाशनम्।

Verse 22

श्रूयतामद्भुतं शैवमाविर्भूतं यथा पुरा । अव्याजकरुणापूर्णमरुणाद्र्यभिधं महः

श्रूयतामद्भुतं शैवमाविर्भूतं यथा पुरा; अव्याजकरुणापूर्णमरुणाद्र्यभिधं महः।

Verse 23

अहं नारायणश्चोभौ जातौ विश्वाधिकोदयात् । बहु स्यामिति संकल्पं वितन्वानात्सदाशिवात्

अहं नारायणश्चोभौ विश्वाधिकोदयात् जातौ; ‘बहु स्याम्’ इति संकल्पं वितन्वता सदाशिवेन।

Verse 24

स्वभावेन समुद्भूतौ विवदंतौ परस्परम् । न च श्रांतौ नियुध्यंतौ साहंकारौ कदाचन

स्वभावसमुद्भूतौ तौ परस्परं विवदमानौ, न कदाचित् श्रान्तौ; अहंकारवशौ निरन्तरं नियुध्येताम्।

Verse 25

परस्परं रणोत्साहमावयोरतिभीषणम् । आलोक्य करुणामूर्तिरचिंतयदथेश्वरः

आवयोः परस्परं रणोत्साहम् अतिभीषणम् आलोक्य, करुणामूर्तिरथेश्वरः चिन्तयामास।

Verse 26

किमर्थमनयोर्युद्धं जायते लोकनाशनम् । मया सृष्टमहं पातेति विवादमधितस्थुषोः

किमर्थमनयोः लोकनाशनं युद्धं जायते? ‘मया सृष्टम्, अहं पाति’ इति विवादे स्थितयोः।

Verse 27

समयेऽस्मिन्स्वयं लक्ष्यो मुग्धयोरनयोर्भृशम् । यदि युद्धं न रोत्स्यामि तदा स्याद्भुवनक्षयः

अस्मिन्समये मुग्धयोरनयोः स्वयमेव लक्ष्यः स्यां; यदि युद्धं न निरोधयामि, तदा भुवनक्षयः स्यात्।

Verse 28

वेदेषु मम माहात्म्यं विश्वाधिकतया श्रुतम् । न जानाते इमौ मुग्धौ क्रोधतो गलितस्मृती

वेदेषु मम माहात्म्यं विश्वाधिकतया श्रुतम्; क्रोधगलितस्मृती इमौ मुग्धौ तन्न जानातः।

Verse 29

सर्वोपि जंतुरात्मानमधिकं मन्यते भृशम् । अमतान्यसमाधिक्यस्त्वधः पतति दुर्मतिः

सर्वोऽपि जन्तुरात्मानं भृशमधिकं मन्यते; परेषामात्मनः समाधिक्यं मन्यमानो दुर्मतिरधः पतति।

Verse 30

यद्यहं क्वापि भुवने दास्यामि मितिमात्मनः । तदा तद्रूपविज्ञानात्स आत्मा सोपि मामियात्

यदि अहं भुवने क्वापि स्वात्मनः परिमाणं दद्यां, तदा तद्रूपविज्ञानात् स आत्मा सोऽपि मामेव प्राप्नुयात्।

Verse 31

इति निश्चित्य मनसा स्वयमेव सदाशिवः । आवयोर्युध्यतोर्मध्ये वह्निस्तंभः समुद्यतः

इति मनसा निश्चित्य स्वयमेव सदाशिवः; आवयोः युध्यतोर्मध्ये वह्निस्तम्भः समुद्यतः।

Verse 32

अतीत्य सकलांल्लोकान्सर्वतोऽग्निरिव ज्वलन्

अतीत्य सकलान् लोकान् सर्वतोऽग्निरिव ज्वलन्।

Verse 33

अनाद्यंततया चाथ दृगार्तौ संव्यतिष्ठताम् । तेजःस्तंभं ज्वलंतं तमालोक्य शिथिलाशयौ

अनाद्यन्ततया चाथ दृगार्तौ संव्यतिष्ठताम्; ज्वलन्तं तेजःस्तम्भं तमालोक्य शिथिलाशयौ।

Verse 34

आवयोः पुरतो जाता वाणी चाप्यशरीरिणी । किमर्थं बालकौ युद्धं कल्प्यते मूढमानसौ

आवयोः पुरतः समुत्थिता वाणी चाप्यशरीरिणी— “किमर्थं बालकाविव मूढमानसौ युवां युद्धं कल्पयथः?”

Verse 35

युवयोर्बलवैषम्यं शिव एव विवेक्ष्यते । तेजःस्तभमयं रूपमिदं शंभोर्व्यवस्थितम्

युवयोर्बलवैषम्यं शिव एव विवेक्ष्यते; तेजःस्तम्भमयं रूपमिदं शम्भोर्व्यवस्थितम्।

Verse 36

आद्यंतयोर्यदि युवामीक्षिषाथां बलाधिकौ । इति तां गिरमाकर्ण्य नियुद्धाद्विरतौ तदा

“आद्यन्तयोः यदि युवाम् ईक्षिषाथां बलाधिकौ” इति तां गिरमाकर्ण्य तौ नियुद्धाद्विरतौ तदा।

Verse 37

अहं विष्णुश्च गतिमान्विचेतुं तद्व्यवस्थितौ । अग्निस्तंभमयं रूपं शंभोराद्यंतवर्जितम्

“अहं विष्णुश्च गतिमान् विचेतुं तद्व्यवस्थितौ; अग्निस्तम्भमयं रूपं शम्भोराद्यन्तवर्जितम्।”

Verse 38

आलोकितुं व्यवसितावावामाद्यंतभागतः । बिंबितं व्योमगं चंद्रं यथा बालौ जिघृक्षतः

आलोकितुं व्यवसितावावामाद्यन्तभागतः; बिम्बितं व्योमगं चन्द्रं यथा बालौ जिघृक्षतः।

Verse 39

तथैवावां समुद्युक्तौ परिच्छेत्तुं च तन्महः । अथ विष्णुर्महोत्साहात्क्रोडोऽभूत्सुमहावपुः

तथैवावामपि तन्महत्तेजः परिच्छेत्तुं समुद्युक्तौ । अथ विष्णुर्महोत्साहात् सुमहावपुः क्रोडोऽभवत् ॥

Verse 40

तन्मूलविचयाऽयाच्च भूमिगर्भं व्यदारयत् । अहं च हंसतां प्राप्तो महावेगं समुत्पतन्

तन्मूलविचयाय स भूमिगर्भं व्यदारयत् । अहं च हंसतां प्राप्तो महावेगं समुत्पतन् ॥

Verse 41

दिदृक्षुस्तच्छिरोभागं वियदूर्ध्वमगाहिषम् । अधोधोदारयन्क्षोणिमशेषामपि माधवः

दिदृक्षुस्तच्छिरोभागं वियदूर्ध्वमगाहिषम् । अधोधोदारयन्क्षोणिमशेषामपि माधवः ॥

Verse 42

आविर्भूतमिवाधस्तादग्निस्तंभमवैक्षत । अनेककोटिवर्षाणि विचिन्वन्नपि तेजसः

आविर्भूतमिवाधस्तादग्निस्तम्भमवैक्षत । अनेककोटिवर्षाणि विचिन्वन्नपि तेजसः ॥

Verse 43

अपश्यन्नादिमक्षय्यमार्तरूपः स विह्वलः । विशीर्णदंष्ट्रबलयो विगलत्संधिबंधनः

अपश्यन्नादिमक्षय्यमार्तरूपः स विह्वलः । विशीर्णदंष्ट्रबलयो विगलत्सन्धिबन्धनः ॥

Verse 44

श्रमातुरस्तृषाक्रांतो नो यातुमशकद्धरिः । वाराहं रूपमतुलं संधारयितुमक्षमः

श्रमातुरस्तृषाक्रान्तो हरिर्नो यातुमशकद् ध्रुवम्। वाराहं रूपमतुलं धारयितुं नाशकत् प्रभुः॥

Verse 45

विहंतुमपि विश्रांतो विषसाद रमापतिः । अचिंतयदमेयात्मा परिश्रांतशरीरवान्

विहन्तुमपि विश्रान्तो विषसाद रमापतिः। अचिन्तयदमेयात्मा परिश्रान्तशरीरवान्॥

Verse 47

येनाहमात्मनो नाथमात्मानं नावबुद्धवान् । अयं हि सर्ववेदानां देवानां जगतामपि

येनाहमात्मनो नाथमात्मानं नावबुद्धवान्। अयं हि सर्ववेदानां देवानां जगतामपि॥

Verse 48

गलितश्रीः क्रियाश्रांतः शरण्यं शिवमाश्रयन् । धिङ्ममेदं महन्मौग्ध्यमहंकारसमुद्भवम्

गलितश्रीः क्रियाश्रान्तः शरण्यं शिवमाश्रयन्। धिङ्ममेदं महन्मौग्ध्यमहङ्कारसमुद्भवम्॥

Verse 49

यन्मयान्वेष्टुमारब्धं शिवं पशुवपुर्धृता । अव्याजकरुणाबन्धोः पितुः शंभोः प्रसादतः

यन्मयान्वेष्टुमारब्धं शिवं पशुवपुर्धृता। अव्याजकरुणाबन्धोः पितुः शम्भोः प्रसादतः॥

Verse 50

पुनरेवेदृशी लब्धा मतिर्मे स्वात्मबोधिना । स्वयमेव महादेवः शंभुर्यं पातुमिच्छति

पुनरेव स्वात्मबोधिना मम मतिरेषा समुपलभ्यते; यं स्वयमेव महादेवः शम्भुः पातुमिच्छति, तमेव रक्षति।

Verse 51

तस्य सद्यो भवेज्ज्ञानमनहंकारमात्मजम् । न शक्नोमि पुनः कर्तुं पूजामस्य जगद्गुरोः

तस्य सद्य एवात्मजं ज्ञानं निरहंकारं भवति; अहं तु जगद्गुरोः अस्य पुनः पूजां कर्तुं न शक्नोमि।

Verse 52

निवेदयामि चात्मानं शरणं यामि शंकरम् । इति दध्यौ शिवं विष्णुः स्तुत्यामर्पितचेतनः

आत्मानं निवेदयामि, शङ्करं शरणं यामि—इति विष्णुः शिवं दध्यौ, स्तुत्या समर्पितचेतनः।

Verse 53

सत्प्रसादाद्भूतपतेः पुनरेवोद्धुतः क्षितौ । अहं च गगनेऽभ्राम्यमनेकानपि वत्सरान्

सत्प्रसादाद्भूतपतेः पुनरेव क्षितौ उद्धुतोऽहम्; अहं च गगनेऽभ्राम्यमनेकानपि वत्सरान्।

Verse 54

आघूर्णमाननयनः श्लथपक्षः श्रमं गतः । उपर्युपरि चापश्यं ज्वलनं पुरतः स्थितम्

आघूर्णमाननयनः श्लथपक्षः श्रमं गतः; उपर्युपरि निरीक्ष्य पुरतः स्थितं ज्वलनं ददर्श।

Verse 55

तेजःस्तम्भं स्थूललिंगाभं शैवं तेजः सुरार्चितम् । आहुः स्म केचिदालोक्य सिद्धास्तेजोंशसंभवाः

तं तेजःस्तम्भं स्थूललिङ्गसदृशं शैवं तेजो देवैः सुरैश्चार्चितम्। आलोक्य तदंशसमुद्भवाः सिद्धाः केचिदेवमाहुः॥

Verse 56

नित्यां शंभोः परां कोटिं दिदृक्षुं मां कृतोद्यमम् । अहोऽयं सत्यमुग्धत्वमद्यापि च चिकीर्षति

शम्भोर्नित्यां परां कोटिं द्रष्टुं मां कृतोद्यमम्। दृष्ट्वा तेऽब्रुवन्—अहो सत्यमुग्धत्वमिदं, अद्यापि चिकीर्षति॥

Verse 57

आसन्नदेहपातोऽपि नाहंकारोऽस्य वै गतः । विशीर्यमाणपक्षोऽयं श्रांत्वा विभ्रांतलोचनः

आसन्नदेहपातोऽपि नाहङ्कारोऽस्य वै गतः। विशीर्यमाणपक्षोऽयं श्रान्तो विभ्रान्तलोचनः॥

Verse 58

अपारतेजसि व्यर्थो विमोहोऽयं भविष्यति । एवं व्याकुलचित्तोऽयं क्रोडरूपी जनार्दनः

अपारतेजसि व्यर्थो विमोहोऽयं भविष्यति। एवं व्याकुलचित्तोऽयं क्रोडरूपी जनार्दनः॥

Verse 59

व्यावर्त्तितः शिवेनैव निर्व्याजकरुणाजुषा । ईदृशां ब्रह्ममुख्यानां सुराणां कोटिसंभवः

व्यावर्तितः शिवेनैव निर्व्याजकरुणाजुषा। ईदृशां ब्रह्ममुख्यानां सुराणां कोटिसंभवः॥

Verse 60

यत्तेजःपरमाणुभ्यस्तस्य पारं दिदृक्षते । स्वात्मनो यो गतो ध्यात्वा समये भगवाञ्छिवः

यत्तेजःपरमाणुभ्यस्तस्य पारं दिदृक्षते । स्वात्मनो यो गतो ध्यात्वा समये भगवाञ्छिवः

Verse 61

यदि बुद्धिं ददात्यस्मै तस्य नश्येदहंक्रिया । इत्येवं वदतां तेषां सिद्धानां सदयं वचः

यदि बुद्धिं ददात्यस्मै तस्य नश्येदहंक्रिया । इत्येवं वदतां तेषां सिद्धानां सदयं वचः

Verse 62

आकर्ण्य शीर्णाहंकारो ह्यहमात्मन्यचिंतयम् । न वेदराशिविज्ञानात्तपस्तीर्थनिषेवणात्

आकर्ण्य शीर्णाहंकारो ह्यहमात्मन्यचिंतयम् । न वेदराशिविज्ञानात्तपस्तीर्थनिषेवणात्

Verse 63

संजायते शिवज्ञानमस्यैवानुग्रहादृते । शीर्णेऽपि पक्षयुगले सीदत्यंगे ह्यचंचले

संजायते शिवज्ञानमस्यैवानुग्रहादृते । शीर्णेऽपि पक्षयुगले सीदत्यंगे ह्यचंचले

Verse 64

पुनरुत्सहते चेतः स्वाहंकारस्य संग्रहे । धिङ्मामहं क्रियाक्रांतमनात्मबलवेदिनम्

पुनरुत्सहते चेतः स्वाहंकारस्य संग्रहे । धिङ्मामहं क्रियाक्रांतमनात्मबलवेदिनम्

Verse 65

शिवार्पितमनस्केभ्यः सिद्धेभ्यः सततं नमः । येषां संसर्गलब्धेन तपसा शोधिताशयः

शिवार्पितमनस्केभ्यः सिद्धेभ्यः सततं नमः। येषां पावनसंसर्गलभ्येन तपसा शुद्ध्यति अन्तःकरणाशयः॥

Verse 66

शिवमेनं विजानामि स्वात्महेतुं पुरःस्थितम् । यत्प्रसादोपलब्धेन विभवेन समन्विताः

पुरःस्थितं स्वात्महेतुं शिवमेवैनं विजानामि। यत्प्रसादोपलब्धेन विभवेन समन्विताः पूर्णतामायान्ति॥

Verse 67

देवाः सर्वे भविष्यंति सततं शमितारयः । यस्य वेदा न जानंति परमार्थं महागमैः

देवाः सर्वे भविष्यन्ति सततं शमितारयः। यस्य परमार्थं वेदा न जानन्ति महागमैः॥

Verse 68

तमेव शरणं यामि शंभुं विश्वविलक्षणम् । अवादिषमथाभाष्यं विष्णुं कमललोचनम्

तमेव शरणं यामि शम्भुं विश्वविलक्षणम्। अथ विष्णुं कमललोचनम् अभाष्यं अवादिषम्॥

Verse 69

लब्धदेहः शिवं भक्त्या संश्रितश्चन्द्रशेखरम् । अहो किमिदमाश्चर्यमागतं शौर्यशालिनाम्

लब्धदेहः शिवं भक्त्या संश्रितश्चन्द्रशेखरम्। अहो किमिदमाश्चर्यमागतं शौर्यशालिनाम्॥

Verse 70

शंभुना यत्समुद्भूतमहंकारमुपाश्रितौ । आवां परस्परं युद्धमाकर्ण्य विपुलं महत्

शंभुना यत्समुद्भूतमहंकारमुपाश्रितौ । आवां परस्परं युद्धमाकर्ण्य विपुलं महत्

Verse 71

स एव शंकरः सर्वमहंकारमथावयोः । अपाहरदमेयात्मा स्वमाहात्म्यप्रकाशनात्

स एव शंकरः सर्वमहंकारमथावयोः । अपाहरदमेयात्मा स्वमाहात्म्यप्रकाशनात्

Verse 72

इममीश्वरमानतं सुरैरनलस्तम्भमयं सदाशिवम् । अभिपूजयितुं प्रवर्तते स भवेद्वै भवसागरस्य नौः

इममीश्वरमानतं सुरैरनलस्तम्भमयं सदाशिवम् । अभिपूजयितुं प्रवर्तते स भवेद्वै भवसागरस्य नौः