Adhyaya 8

Verse 1

सूत उवाच । नित्यानंदमयं शांतं निर्विकल्पं निरामयम् । शिवतत्त्वमनाद्यंतं ये विदुस्ते परं गताः

सूत उवाच—ये शिवतत्त्वं नित्यानन्दमयं शान्तं निर्विकल्पं निरामयं च, अनाद्यन्तं विदुः, ते परां गतिम् आप्नुवन्ति।

Verse 2

विरक्ताः कामभोगेभ्यो ये प्रकुर्वंत्यहैतुकीम् । भक्तिं परां शिवे धीरास्तेषां मुक्तिर्न संसृतिः

ये कामभोगेभ्यो विरक्ताः, अहैतुकीं परां शिवे भक्तिं धीराः प्रकुर्वन्ति, तेषां मुक्तिः; न संसृतिः।

Verse 3

विषयानभिसंधाय ये कुर्वंति शिवे रतिम् । विषयैर्नाभिभूयंते भुंजानास्तत्फलान्यपि

विषयान् अनभिसन्धाय ये शिवे रतिं कुर्वन्ति, ते विषयैः नाभिभूयन्ते, तद्फलान्यपि भुञ्जानाः।

Verse 4

येन केनापि भावेन शिवभक्तियुतो नरः । न विनश्यति कालेन स याति परमां गतिम्

येन केनापि भावेन शिवभक्तियुतो नरः कालेन न विनश्यति; स परमां गतिं याति।

Verse 5

आरुरुक्षुः परं स्थानं विषयासक्तमानसः । पूजयेत्कर्मणा शंभुं भोगांते शिवमाप्नुयात्

परं स्थानम् आरुरुक्षुः, विषयासक्तमानसः, कर्मणा शम्भुं पूजयेत्; भोगान्ते शिवम् आप्नुयात्।

Verse 6

अशक्तः कश्चिदुत्स्रष्टुं प्रायो विषयवासनाम् । अतः कर्ममयी पूजा कामधेनुः शरीरिणाम्

अधिकांशाः जनाः विषयवासनां त्यक्तुं प्रायोऽशक्ताः; अतः कर्ममयी पूजा देहधारिणां कामधेनुरिव फलप्रदा।

Verse 7

मायामयेपि संसारे ये विहृत्य चिरं सुखम् । मुक्तिमिच्छन्ति देहांते तेषां धर्मोयमीरितः

मायामयेऽपि संसारे ये चिरं सुखं भुक्त्वा देहान्ते मुक्तिमिच्छन्ति, तेषां कृतेऽयं धर्मः प्रकीर्तितः।

Verse 8

शिवपूजा सदा लोके हेतुः स्वर्गापवर्गयोः । सोमवारे विशेषेण प्रदोषादिगुणान्विते

लोके शिवपूजा सदा स्वर्गापवर्गयोः कारणम्; सोमवारे विशेषेण प्रदोषादिगुणसमन्विते।

Verse 9

केवलेनापि ये कुर्युः सोमवारे शिवार्चनम् । न तेषां विद्यते किंचिदिहामुत्र च दुर्लभम्

केवलेनापि सोमवारे शिवार्चनं ये कुर्वन्ति, तेषां न किञ्चिदिहामुत्र च दुर्लभं भवति।

Verse 10

उपोषितः शुचिर्भूत्वा सोमवारे जितेंद्रियः । वैदिकैर्लौकिकैर्वापि विधिवत्पूजयेच्छिवम्

सोमवारे उपोष्य शुचिर्भूत्वा जितेन्द्रियः; वैदिकैर्लौकिकैर्वा विधिवच्छिवं पूजयेत्।

Verse 11

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा कन्या वापि सभर्त्तृका । विभर्तृका वा संपूज्य लभते वरमीप्सितम्

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा कन्या वा सभर्तृका । विभर्तृका वा संपूज्य लभते वरमीप्सितम् ॥

Verse 12

अत्राहं कथयिष्यामि कथां श्रोतृमनोहराम् । श्रुत्वा मुक्तिं प्रयांत्येव भर्तिर्भवति शांभवी

अत्राहं कथयिष्यामि कथां श्रोतृमनोहराम् । श्रुत्वा मुक्तिं प्रयांत्येव भक्तिर्भवति शांभवी ॥

Verse 13

आर्यावर्ते नृपः कश्चिदासीद्धर्मभृतां वरः । चित्रवर्मेति विख्यातो धर्मराजो दुरात्मनाम्

आर्यावर्ते नृपः कश्चिदासीद्धर्मभृतां वरः । चित्रवर्मेति विख्यातो धर्मराजो दुरात्मनाम् ॥

Verse 14

स गोप्ता धर्मसेतूनां शास्ता दुष्पथगामिनाम् । यष्टा समस्तयज्ञानां त्राता शरणमिच्छताम्

स गोप्ता धर्मसेतूनां शास्ता दुष्पथगामिनाम् । यष्टा समस्तयज्ञानां त्राता शरणमिच्छताम् ॥

Verse 15

कर्त्ता सकलपुण्यानां दाता सकलसंपदाम् । जेता सपत्नवृंदानां भक्तः शिवमुकुन्दयोः

कर्त्ता सकलपुण्यानां दाता सकलसंपदाम् । जेता सपत्नवृंदानां भक्तः शिवमुकुन्दयोः ॥

Verse 16

सोनुकूलासु पत्नीषु लब्ध्वा पुत्रान्महौजसः । चिरेण प्रार्थितां लेभे कन्यामेकां वराननाम्

सोनुकूलासु पत्नीषु महौजसः पुत्रान् लब्ध्वापि, चिरेण बहुशः प्रार्थितां वराननां कन्यामेकां स लेभे।

Verse 17

स लब्ध्वा तनयां दिष्ट्या हिमवानिव पार्वतीम् । आत्मानं देवसदृशं मेने पूर्णमनोरथम्

स दिष्ट्या तनयां लब्ध्वा हिमवानिव पार्वतीम्, आत्मानं देवसदृशं मेने पूर्णमनोरथम्।

Verse 18

स एकदा जातकलक्षणज्ञानाहूय साधून्द्विजमुख्यवृंदान् । कुतूहलेनाभिनिविष्टचेताः पप्रच्छ कन्याजनने फलानि

स एकदा जातकलक्षणज्ञानान् साधून् द्विजमुख्यवृन्दान् आहूय, कुतूहलेनाभिनिविष्टचेताः कन्याजनने फलानि पप्रच्छ।

Verse 19

अथ तत्राब्रवीदेको बहुज्ञो द्विजसत्तमः । एषा सीमंतिनी नाम्ना कन्या तव महीपते

अथ तत्रैको बहुज्ञो द्विजसत्तमः अब्रवीत्—“महीपते, तव एषा कन्या ‘सीमंतिनी’ नाम्ना।”

Verse 20

उमेव मांगल्यवती दमयंतीव रूपिणी । भारतीव कलाभिज्ञा लक्ष्मीरिव महागुणा

उमेव माङ्गल्यवती, दमयन्तीव रूपिणी; भारतीव कलाभिज्ञा, लक्ष्मीरिव महागुणा।

Verse 21

सुप्रजा देवमातेव जानकीव धृतव्रता । रविप्रभेव सत्कांतिश्चंद्रिकेव मनोरमा

सा देवमातेव सुप्रजा, जानकीव धृतव्रता। रविप्रभेव सत्कान्तिः, चन्द्रिकेव मनोरमा॥

Verse 22

दशवर्षसहस्राणि सह भर्त्रा प्रमोदते । प्रसूय तनयानष्टौ परं सुखमवाप्स्यति

दशवर्षसहस्राणि सह भर्त्रा प्रमोदते। प्रसूय तनयानष्टौ परं सुखमवाप्स्यति॥

Verse 23

इत्युक्तवंतं नृपतिर्धनैः संपूज्य तं द्विजम् । अवाप परमां प्रीतिं तद्वागमृतसेवया

इत्युक्तवंतं नृपतिर्धनैः संपूज्य तं द्विजम्। अवाप परमां प्रीतिं तद्वागमृतसेवया॥

Verse 24

अथान्योऽपि द्विजः प्राह धैर्यवानमितद्युतिः । एषा चतुर्दशे वर्षे वैधव्यं प्रतिपत्स्यति

अथान्योऽपि द्विजः प्राह धैर्यवानमितद्युतिः। एषा चतुर्दशे वर्षे वैधव्यं प्रतिपत्स्यति॥

Verse 25

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वज्रनिर्घातनिष्ठुरम् । मुहूर्तमभवद्राजा चिंताव्याकुलमानसः

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वज्रनिर्घातनिष्ठुरम्। मुहूर्तमभवद्राजा चिन्ताव्याकुलमानसः॥

Verse 26

अथ सर्वान्समुत्सृज्य ब्राह्मणान्ब्रह्मवत्सलः । सर्वं दैवकृतं मत्त्वा निश्चिंतः पार्थिवोऽभवत्

अथ सर्वान् ब्राह्मणान् समुत्सृज्य ब्रह्मवत्सलः पार्थिवः। सर्वं दैवकृतमेवेति मत्वा निश्चिन्तोऽभवत्॥

Verse 27

सापि सीमंतिनी बाला क्रमेण गतशैशवा । वैधव्यमात्मनो भावि शुश्रावात्मसखीमुखात्

सापि सीमन्तिनी बाला क्रमेण गतशैशवा। आत्मनो भावि वैधव्यं शुश्रावात्मसखीमुखात्॥

Verse 28

परं निर्वेदमापन्ना चिंतयामास बालिका । याज्ञवल्क्यमुनेः पत्नीं मैत्रेयीं पर्यपृच्छत

परं निर्वेदमापन्ना चिन्तयामास बालिका। याज्ञवल्क्यमुनेः पत्नीं मैत्रेयीं पर्यपृच्छत॥

Verse 29

मातस्त्वच्चरणांभोजं प्रपन्नास्मि भयाकुला । सौभाग्यवर्धनं कर्म मम शंसितुमर्हसि

मातः, त्वच्चरणाम्भोजं प्रपन्नास्मि भयाकुला। सौभाग्यवर्धनं कर्म मम शंसितुमर्हसि॥

Verse 30

इति प्रपन्नां नृपतेः कन्यां प्राह मुनेः सती । शरणं व्रज तन्वंगि पार्वतीं शिवसंयुताम्

इति प्रपन्नां नृपतेः कन्यां प्राह मुनेः सती। शरणं व्रज तन्वङ्गि पार्वतीं शिवसंयुताम्॥

Verse 31

सोमवारे शिवं गौरीं पूजयस्व समाहिता । उपोषिता वा सुस्नाता विरजाम्बरधारिणी

सोमवारे समाहितचित्ता शिवं गौरीं च पूजयेत् । उपोषिता वा सुस्नाता विरजाम्बरधारिणी ॥

Verse 32

यतवाङ्निश्चलमनाः पूजां कृत्वा यथोचिताम् । ब्राह्मणान्भोजयित्वाथ शिवं सम्यक्प्रसादयत्

यतवाक् स्थिरचित्तश्च यथोचितां पूजां कृत्वा । ब्राह्मणान् भोजयित्वाथ शिवं सम्यक् प्रसादयेत् ॥

Verse 33

पापक्षयोऽभिषेकेण साम्राज्यं पीठपूजनात् । सौभाग्यमखिलं सौख्यं गंधमाल्याक्षतार्पणात्

अभिषेकेन पापक्षयः पीठपूजनतो नृपत्वम् । गन्धमाल्याक्षतार्पणात् सौभाग्यं सर्वसौख्यम् ॥

Verse 34

धूपदानेन सौगंध्यं कांतिर्दीपप्रदानतः । नैवेद्यैश्च महाभोगो लक्ष्मीस्तांबूलदानतः

धूपदानेन सौगन्ध्यं दीपदानेन कान्तयः । नैवेद्यैर्महाभोगो लक्ष्मीस्ताम्बूलदानतः ॥

Verse 35

धर्मार्थकाममोक्षाश्च नमस्कारप्रदानतः । अष्टैश्वर्यादिसिद्धीनां जप एव हि कारणम्

नमस्कारप्रदानात् स्युः धर्मार्थकाममोक्षदाः । अष्टैश्वर्यादिसिद्धीनां कारणं जप एव हि ॥

Verse 36

होमेन सर्वकामानां समृद्धिरुपजायते । सर्वेषामेव देवानां तुष्टिर्ब्राह्मणभोजनात्

होमेन सर्वकामानां समृद्धिरुपजायते; ब्राह्मणभोजनात् सर्वेषामेव देवानां तुष्टिर्भवति।

Verse 37

इत्थमाराधय शिवं सोमवारे शिवामपि । अत्यापदमपि प्राप्ता निस्तीर्णाभिभवा भवेः

इत्थं शिवं समाराधय, सोमवारे शिवामपि; अत्यापदमपि प्राप्ता निस्तीर्णा नाभिभूयसे।

Verse 38

घोराद्घोरं प्रपन्नापि महाक्लेशं भयानकम् । शिवपूजाप्रभावेण तरिष्यसि महद्भयम्

घोराद्घोरं प्रपन्नापि महाक्लेशं भयानकम्; शिवपूजाप्रभावेण तरिष्यसि महद्भयम्।

Verse 39

इत्थं सीमंतिनीं सम्यगनुशास्य पुनः सती । ययौ सापि वरारोहा राजपुत्री तथाऽकरोत्

इत्थं सीमन्तिनीं सम्यगनुशास्य पुनः सती ययौ; सा अपि वरारोहा राजपुत्री तथैव अकरोत्।

Verse 40

दमयंत्यां नलस्यासीदिंद्रसेनाभिधः सुतः । तस्य चंद्रांगदो नाम पुत्रोभू च्चंद्रसन्निभः

दमयन्त्यां नलस्यासीदिन्द्रसेनाभिधः सुतः; तस्य चन्द्राङ्गदो नाम पुत्रोऽभूच्चन्द्रसन्निभः।

Verse 41

चित्रवर्मा नृपश्रेष्ठस्तमाहूय नृपात्मजम् । कन्यां सीमंतिनीं तस्मै प्रायच्छद्गुर्वनुज्ञया

चित्रवर्मा नृपश्रेष्ठः तमाहूय नृपात्मजम् । गुरोरनुज्ञया तस्मै सीमन्तिनीं कन्यां प्रायच्छत् ॥

Verse 42

सोऽभून्महोत्सवस्तत्र तस्या उद्वाहकर्मणि । यत्र सर्वमहीपानां समवायो महानभूत्

सोऽभून्महोत्सवस्तत्र तस्या उद्वाहकर्मणि । यत्र सर्वमहीपानां समवायो महानभूत् ॥

Verse 43

तस्याः पाणिग्रहं काले कृत्वा चंद्रांगदः कृती । उवास कतिचिन्मासांस्तत्रैव श्वशुरालये

तस्याः पाणिग्रहं काले कृत्वा चन्द्राङ्गदः कृती । उवास कतिचिन्मासांस्तत्रैव श्वशुरालये ॥

Verse 44

एकदा यमुनां तर्तुं स राजतनयो बली । आरुरोह तरीं कैश्चिद्वयस्यैः सह लीलया

एकदा यमुनां तर्तुं स राजतनयो बली । आरुरोह तरीं कैश्चिद्वयस्यैः सह लीलया ॥

Verse 45

तस्मिंस्तरति कालिंदीं राजपुत्रे विधेर्वशात् । ममज्ज सह कैवतैरावर्त्ताभिहता तरी

तस्मिंस्तरति कालिन्दीं राजपुत्रे विधेर्वशात् । आवर्ताभिहता तरी ममज्ज सह कैवतैः ॥

Verse 46

हा हेति शब्दः सुमहानासीत्तस्यास्तटद्वये । पश्यतां सर्वसैन्यानां प्रलापो दिवम स्पृशत्

हा हेति सुमहान् शब्दस्तस्यास्तटद्वयेऽभवत्। पश्यतां सर्वसैन्यानां प्रलापो दिवमस्पृशत्॥

Verse 47

मज्जंतो मम्रिरे केचित्केचिद्ग्राहोदरं गताः । राजपुत्रादयः केचिन्नादृश्यंत महाजले

मज्जन्तो मम्रिरे केचित् केचिद्ग्राहोदरं गताः। राजपुत्रादयः केचिन्नादृश्यन्त महाजले॥

Verse 48

तदुपश्रुत्य राजापि चित्रवर्मातिवि ह्वलः । यमुनायास्तटं प्राप्य विचेष्टः समजायत

तदुपश्रुत्य राजापि चित्रवर्मातिविह्वलः। यमुनायास्तटं प्राप्य विचेष्टः समजायत॥

Verse 49

श्रुत्वाथ राजपत्न्यश्च वभूबुर्गतचेतनाः । सा च सीमंतिनी श्रुत्वा पपाप डूवि मूर्च्छिता

श्रुत्वाथ राजपत्न्यश्च बभूवुर्गतचेतनाः। सा च सीमन्तिनी श्रुत्वा पपात धरणीतले मूर्च्छिता॥

Verse 50

तथान्ये मंत्रिमुख्याश्च नायकाः सपुरोहिताः । विह्वलाः शोकसंतप्ता विलेपुर्मुक्तमूर्धजाः

तथान्ये मन्त्रिमुख्याश्च नायकाः सपुरोहिताः। विह्वलाः शोकसन्तप्ताः विलेपुर्मुक्तमूर्धजाः॥

Verse 51

इंद्रसेनोपि राजेद्रः पुत्रवार्त्तां सुदुःखितः । आकर्ण्य सह पत्नीभिर्नष्टसंज्ञः पपात ह

इन्द्रसेनोऽपि राजेन्द्रः पुत्रवार्तां निशम्य सुदुःखितः । सह पत्नीभिः सहसा नष्टसंज्ञः पपात ह ॥

Verse 52

तन्मंत्रिणश्च तत्पौरास्तथा तद्देशवासिनः । आबालवृद्धवनिताश्चुक्रुशुः शोकविह्वलाः

तन्मन्त्रिणश्च तत्पौरास्तथा तद्देशवासिनः । आबालवृद्धवनिताः शोकविह्वलाः चुक्रुशुः ॥

Verse 53

शोकात्केचिदुरो जघ्नुः शिरो जघ्नुश्च केचन । हा राजपुत्र हा तात क्वासि क्वासीति बभ्रमुः

शोकात्केचिदुरो जघ्नुः शिरो जघ्नुश्च केचन । हा राजपुत्र हा तात क्वासि क्वासीति बभ्रमुः ॥

Verse 54

एवं शोकाकुलं दीनमिंद्रसेनमहीपतेः । नगरं सहसा क्षुब्धं चित्रवर्मपुरं तथा

एवं शोकाकुलं दीनमिन्द्रसेनमहीपतेः । नगरं सहसा क्षुब्धं चित्रवर्मपुरं तथा ॥

Verse 55

अथ वृद्धैः समाश्वस्तश्चित्रवर्मा महीपतिः । शनैर्नगरमागत्य सान्त्वयामास चात्मजाम्

अथ वृद्धैः समाश्वस्तश्चित्रवर्मा महीपतिः । शनैर्नगरमागत्य सान्त्वयामास चात्मजाम् ॥

Verse 56

स राजांभसिमग्नस्य जामातुस्तस्य बांधवैः । आगतैः कारयामास साकल्यादौर्ध्वदैहिकम्

स राजा जले निमग्नस्य जामातुः आगतैः स्वबान्धवैः सह विधिपूर्वकं सम्यक् सर्वमौर्ध्वदैहिकं संस्कारं कारयामास।

Verse 57

सा च सीमंतिनी साध्वी भर्तृलोकमतिः सती । पित्रा निषिद्धा स्नेहेन वैधव्यं प्रत्यपद्यत

सा सीमन्तिनी साध्वी सती भर्तृलोकपरायणा; पित्रा स्नेहेन निषिद्धापि वैधव्यं प्रत्यपद्यत।

Verse 58

मुनेः पत्न्योऽपदिष्टं यत्सोमवारव्रतं शुभम् । न तत्याज शुभाचारा वैधव्यं प्राप्तवत्यपि

मुनेः पत्नीभिरुपदिष्टं शुभं सोमवारव्रतं सा शुभाचाराऽपि वैधव्यप्राप्तौ न जहौ।

Verse 59

एवं चतुर्दशे वर्षे दुःखं प्राप्य सुदारुणम् । ध्यायन्ती शिवपादाब्जं वत्सरत्रयमत्यगात्

एवं चतुर्दशे वर्षे सुदारुणं दुःखं प्राप्य सा शिवपादाब्जं ध्यायन्ती वत्सरत्रयमत्यगात्।

Verse 60

पुत्रशोकादिवोन्मत्तमिंद्रसेनं महीपतिम् । प्रसह्य तस्य दायादाः सप्तांगं जह्रुरोजसा

पुत्रशोकादिवोन्मत्तं महीपतिमिन्द्रसेनं तस्य दायादाः प्रसह्य ओजसा सप्ताङ्गं राज्यं जह्रुः।

Verse 61

हृतसिंहासनः शूरैर्दायादैः सोऽप्रजो नृपः । निगृह्य काराभवने सपत्नीको निवेशितः

अप्रजः स नृपो दायादशूरैर्हृतसिंहासनः; निगृह्य कारागृहं नीतः सपत्नीको निवेशितः।

Verse 62

चंद्रागदोऽपि तत्पुत्रो निमग्नो यमुनाजले । अधोधोमज्जमानोऽसौ ददर्शोरगकामिनीः

चन्द्रागदोऽपि तत्पुत्रो यमुनाजले निमग्नः; अधोऽधो मज्जमानोऽसौ ददर्शोरगकामिनीः।

Verse 63

जलक्रीडासु सक्तास्ता दृष्ट्वा राजकुमार कम् । विस्मितास्तमथो निन्युः पातालं पन्नगालयम्

जलक्रीडासु सक्तास्ता राजकुमारं विलोक्य; विस्मिताः तमथ निन्युः पातालं पन्नगालयम्।

Verse 64

स नीयमानस्तरसा पन्नगीभिर्नृपात्मजः । तक्षकस्य पुरं रम्यं विवेश परमाद्भुतम्

स नीयमानस्तरसा पन्नगीभिर्नृपात्मजः; तक्षकस्य पुरं रम्यं विवेश परमाद्भुतम्।

Verse 65

सोऽपश्यद्राजतनयो महेंद्रभवनोपमम् । महारत्नपरिभ्राजन्मयूखपरिदीपितम्

सोऽपश्यद्राजतनयो महेन्द्रभवनोपमम्; महारत्नपरिभ्राजन्मयूखपरिदीपितम्।

Verse 66

वज्रवैडूर्यपाचादिप्रासादशतसंकुलम् । माणिक्य गोपुरद्वारं मुक्तादामभिरुज्ज्वलम्

वज्रवैडूर्यस्फटिकादिरत्ननिर्मितैः प्रासादशतैः संकुलं तत्; माणिक्यगोपुरद्वारं मुक्तादामभिरुज्ज्वलं बभौ।

Verse 67

चंद्रकांतस्थलं रम्यं हेमद्वारकपाटकम् । अनेकशतसाहस्रमणिदीपविराजितम्

चन्द्रकान्तमणिस्थलं रम्यं, हेमनिर्मितद्वारकपाटयुक्तं च; अनेकशतसाहस्रमणिदीपैर्विराजितं तत्।

Verse 68

तत्रापश्यत्सभा मध्ये निषण्णं रत्नविष्टरे । तक्षकं पन्नगाधीशं फणानेकशतोज्ज्वलम्

तत्र स सभामध्ये रत्नविष्टरे निषण्णं तक्षकं पन्नगाधीशं ददर्श; अनेकशतफणाभिरुज्ज्वलं तम्।

Verse 69

दिव्यांबरधरं दीप्तं रत्नकुण्डलराजितम् । नानारत्नपरिक्षिप्तमुकुट द्युतिरंजितम्

स दिव्याम्बरधरः दीप्तः रत्नकुण्डलराजितः; नानारत्नपरिक्षिप्तमुकुटस्य द्युत्या रञ्जितो बभौ।

Verse 70

फणामणिमयूखाढ्यैरसंख्यैः पन्नगोत्तमैः । उपासितं प्रांजलिभिश्चित्ररत्नविभूषितैः

फणामणिमयूखाढ्यैः असंख्यैः पन्नगोत्तमैः स उपासितः; प्राञ्जलिभिः चित्ररत्नविभूषितैश्च।

Verse 71

रूपयौवनमाधुर्यविलासगति शोभिना । नागकन्यासहस्रेण समंतात्परिवारितम्

रूपयौवनमाधुर्यविलासगतिशोभया विराजमानं तं नागकन्यासहस्रेण समन्तात् परिवारितम्।

Verse 72

दिव्याभरणदीप्तांगं दिव्यचंदनचर्चितम् । कालाग्निमिव दुर्धर्षं तेजसादित्यसन्निभम्

दिव्याभरणदीप्ताङ्गं दिव्यचन्दनचर्चितं कालाग्निमिव दुर्धर्षं तेजसादित्यसन्निभम्।

Verse 73

दृष्ट्वा राजसुतो धीरः प्रणिपत्य सभास्थले । उत्थितः प्रांजलिस्तस्य तेजसाक्षिप्तलोचनः

तं दृष्ट्वा राजसुतो धीरः प्रणिपत्य सभास्थले उत्थितः प्राञ्जलिस्तस्य तेजसाक्षिप्तलोचनः।

Verse 74

नागराजोपि तं दृष्ट्वा राजपुत्रं मनोरमम् । कोऽयं कस्मादिहायात इति पप्रच्छ पन्नगीः

नागरजोऽपि तं दृष्ट्वा राजपुत्रं मनोरमं कोऽयं कस्मादिहायात इति पप्रच्छ पन्नगीः।

Verse 75

ता ऊचुर्यमुनातोये दृष्टोऽस्माभिर्यदृच्छया । अज्ञातकुलनामायमानीतस्तव सन्निधिम्

ता ऊचुः—यमुनातोये दृष्टोऽस्माभिर्यदृच्छया; अज्ञातकुलनामायम् आनीतस्तव सन्निधिम्।

Verse 76

अथ पृष्टो राजपुत्रस्तक्षकेण महात्मना । कस्यासि तनयः कस्त्वं को देशः कथमागतः

अथ महात्मना तक्षकेण पृष्टो राजपुत्रः— “कस्यासि तनयः? कस्त्वं? को देशस्तव? कथं चेहागतः?”

Verse 77

राजपुत्रो वचः श्रुत्वा तक्षकं वाक्यमब्रवीत्

तद्वचः श्रुत्वा राजपुत्रस्तक्षकं प्रत्युवाच।

Verse 78

राजपुत्र उवाच । अस्ति भूमंडले कश्चिद्देशो निषधसंज्ञकः । तस्याधिपोऽभवद्राजा नलो नाम महा यशाः । स पुण्यकीर्तिः क्षितिपो दमयन्तीपतिः शुभः

राजपुत्र उवाच— “भूमण्डले निषधसंज्ञको देशोऽस्ति। तस्याधिपो नलो नाम महायशाः राजा बभूव; स पुण्यकीर्तिः क्षितिपः शुभो दमयन्तीपतिः।”

Verse 79

तस्मादपींद्रसेनाख्यस्तस्य पुत्रो महाबलः । चंद्रांगदोस्मि नाम्नाहं नवोढः श्वशुरालये । विहरन्यमुनातोये निमग्नो देवचोदितः

“तस्मादिन्द्रसेनाख्यः पुत्रोऽभवत् महाबलः। अहं तस्य तनयः चन्द्राङ्गद इति नाम्ना; नवोढः श्वशुरालये स्थितः। यमुनातोये विहरन् देवचोदितो निमग्नोऽभवम्।”

Verse 80

एताभिः पन्नगस्त्रीभिरानीतोस्मि तवांतिकम् । दृष्ट्वाहं तव पादाब्जं पुण्यैर्जन्मांतरार्जितैः

“एताभिः पन्नगस्त्रीभिरानीतोऽहं तव अन्तिकम्। अहं तव पादाब्जं पश्यामि—पुण्यैर्जन्मान्तरार्जितैः।”

Verse 81

अद्य धन्योऽस्मि धन्योऽस्मि कृतार्थो पितरौ मम । यत्प्रेक्षितोऽहं कारुण्यात्त्वया संभाषितोपि च

अद्याहं धन्योऽस्मि, धन्योऽस्मि, कृतार्थौ च मम पितरौ। यत् त्वया कारुण्यात् अहं प्रेक्षितः, संभाषितोऽपि च।

Verse 82

सूत उवाच । इत्युदारमसंभ्रांतं वचः श्रुत्वातिपेशलम् । तक्षकः पुनरौत्सुक्याद्बभाषे राजनंदनम्

सूत उवाच। इत्युदारम् असंभ्रान्तं वचः श्रुत्वा अतिपेशलम्। तक्षकः पुनरौत्सुक्यात् बभाषे राजनन्दनम्॥

Verse 83

तक्षक उवाच । भोभो नरेंद्रदायाद मा भैषीर्धीरतां व्रज । सर्वदेवेषु को देवो युष्माभिः पूज्यते सदा

तक्षक उवाच। भो भो नरेन्द्रदायाद मा भैषीः, धीरतां व्रज। सर्वदेवेषु को देवो युष्माभिः पूज्यते सदा॥

Verse 84

राजपुत्र उवाच । यो देवः सर्वेदेवेषु महादेवं इति स्मृतः । पूज्यते स हि विश्वात्मा शिवोऽस्माभिरुमापतिः

राजपुत्र उवाच। यो देवः सर्वदेवेषु ‘महादेव’ इति स्मृतः। पूज्यते स हि विश्वात्मा शिवोऽस्माभिरुमापतिः॥

Verse 85

यस्य तेजोंशलेशेन रजसा च प्रजापतिः । कृतरूपोऽसृजद्विश्वं स नः पूज्यो महेश्वरः

यस्य तेजोंशलेशेन रजसा च प्रजापतिः। कृतरूपोऽसृजद्विश्वं स नः पूज्यो महेश्वरः॥

Verse 86

यस्यांशात्सात्त्विकं दिव्यं बिभ्रद्विष्णुः सनातनः । विश्वं बिभर्त्ति भूतात्मा शिवोऽस्माभिः स पूज्यते

यस्यांशात् सात्त्विकं दिव्यं बलं बिभ्रत् सनातनो विष्णुः । भूतात्मा विश्वं बिभर्ति—स शिवोऽस्माभिः पूज्यते ॥

Verse 87

यस्यांशात्तामसाज्जातो रुद्रः कालाग्निसन्निभः । विश्वमेतद्धरत्यंते स पूज्योऽस्माभिरीश्वरः

यस्यांशात् तामसाज्जातो रुद्रः कालाग्निसन्निभः । अन्ते विश्वमिदं संहृत्य तिष्ठति—स ईश्वरः पूज्यते ॥

Verse 88

यो विधाता विधातुश्च कारणस्यापि कारणम् । तेजसां परमं तेजः स शिवो नः परा गतिः

यो विधाता विधातॄणां विधाता, कारणस्यापि कारणम् । तेजसां परमं तेजः—स शिवो नः परा गतिः ॥

Verse 89

योंतिकस्थोऽपि दूरस्थः पापोपहृतचेतसाम् । अपरिच्छेद्य धामासौ शिवो नः परमा गतिः

योऽन्तिकस्थोऽपि दूरस्थः पापोपहृतचेतसाम् । अपरिच्छेद्यं धाम यस्य—स शिवो नः परमा गतिः ॥

Verse 90

योऽग्नौ तिष्ठति यो भूमौ यो वायौ सलिले च यः । य आकाशे च विश्वात्मा स पूज्यो नः सदाशिवः

योऽग्नौ तिष्ठति यो भूमौ यो वायौ सलिले च यः । य आकाशे विश्वात्मा—स पूज्यो नः सदाशिवः ॥

Verse 91

यः साक्षी सर्वभूतानां य आत्मस्थो निरंजनः । यस्येच्छावशगो लोकः सोऽस्माभिः पूज्यते शिवः

यः सर्वभूतानां साक्षी, य आत्मस्थो निरञ्जनः। यस्येच्छावशगो लोकः, स शिवोऽस्माभिः पूज्यते॥

Verse 92

यमेकमाद्यं पुरुषं पुराणं वदंति भिन्नं गुणवैकृतेन । क्षेत्रज्ञमेकेथ तुरीयमन्ये कूटस्थमन्ये स शिवो गतिर्नः

यमेकमाद्यं पुरुषं पुराणं, गुणवैकृतेन बहुधा वदन्ति। क्षेत्रज्ञमेकैस्तुरीयमन्यैः, कूटस्थमन्यैः—स शिवो गतिर्नः॥

Verse 93

यं नास्पृशंश्चैत्यमचिंत्यतत्त्वं दुरंतधामानमतत्स्वरूपम् । मनोवचोवृत्तय आत्मभाजां स एष पूज्यः परमः शिवो नः

यं नास्पृशन्मनसा चैत्यमचिन्त्यतत्त्वं, दुरन्तधामानमतत्स्वरूपम्। मनोवचोवृत्तय आत्मभाजां न यं प्रपद्यन्ति—स पूज्यः शिवो नः॥

Verse 94

यस्य प्रसादं प्रतिलभ्य संतो वांछंति नैंद्रं पदमुज्ज्वलं वा । निस्तीर्णकर्मार्गलकालचक्राश्चरंत्यभीताः स शिवो गतिर्नः

यस्य प्रसादं प्रतिलभ्य सन्तो न वाञ्छन्ति नैन्द्रं पदमुज्ज्वलं वा। निस्तीर्णकर्मार्गलकालचक्राश्चरन्त्यभीताः—स शिवो गतिर्नः॥

Verse 95

यस्य स्मृतिः सकलपापरुजां विघातं सद्यः करोत्यपि चु पुल्कसजन्मभाजाम् । यस्य स्वरूपमखिलं श्रुतिभिर्विमृग्यं तस्मै शिवाय सततं करवाम पूजाम्

यस्य स्मृतिः सकलपापरुजां विघातं सद्यः करोत्यपि पुल्कसजन्मभाजाम्। यस्य स्वरूपमखिलं श्रुतिभिर्विमृग्यं तस्मै शिवाय सततं करवाम पूजाम्॥

Verse 96

यन्मूर्ध्नि लब्धनिलया सुरलोकसिंधुर्यस्यांगगां भगवती जगदंबिका च । यत्कुंडले त्वहह तक्षकवासुकी द्वौ सोऽस्माकमेव गतिरर्धशशांकमौलिः

यस्य मूर्ध्नि सुरलोकसिन्धुः स्थिरनिलयां लब्धवती, यस्याङ्गे भगवती गङ्गा जगदम्बिका च विराजेते; यस्य कुंडलेऽहो तक्षकवासुकी द्वावपि निलीनौ—स एव अर्धशशाङ्कमौलिः परमेश्वरः अस्माकमेव परा गतिः।

Verse 97

जयति निगमचूडाग्रेषु यस्यांघ्रिपद्मं जयति च हृदि नित्यं योगिनां यस्य मूर्तिः । जयति सकलतत्त्वोद्भासनं यस्य मूर्तिः स विजितगुणसर्गः पूज्यतेऽस्माभिरीशः

जयति निगमचूडाग्रेषु यस्याङ्घ्रिपद्मं, जयति च हृदि नित्यं योगिनां यस्य मूर्तिः। जयति सकलतत्त्वोद्भासनं यस्य रूपं—स विजितगुणसर्ग ईशोऽस्माभिः पूज्यते।

Verse 98

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षकः प्रीतमानसः । जातभक्तिर्महादेवे राजपुत्रमभाषत

सूत उवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा तक्षकः प्रीतमानसः। महादेवे जातभक्तिः स राजपुत्रमभाषत॥

Verse 99

तक्षक उवाच । परितुष्टोऽस्मि भद्रं स्तात्तव राजेद्रनंदन । बालोपि यत्परं तत्त्वं वेत्सि शैवं परात्परम्

तक्षक उवाच—परितुष्टोऽस्मि, भद्रं ते स्तात् राजेन्द्रनन्दन। बालोऽपि यत् परं तत्त्वं वेत्सि शैवं परात्परम्॥

Verse 100

एष रत्नमयो लोक एताश्चारुदृशोऽबलाः । एते कल्पद्रुमाः सर्वे वाप्योमृतरसांभसः

एष रत्नमयो लोकः, एताश्चारुदृशोऽबलाः। एते सर्वे कल्पद्रुमाः, वाप्यश्चामृतरसाम्भसः॥

Verse 101

नात्र मृत्युभयं घोरं न जरारोगपीडनम् । यथेष्टं विहरात्रैव भुंक्ष्व भोगान्यथोचितान्

अत्र न घोरं मृत्युभयं, न च जरारोगपीडनम्। यथेष्टं विहरात्रैव, भुङ्क्ष्व भोगान् यथोचितान्॥

Verse 110

तत्सहायार्थमेकं च पन्नगेंद्रकुमारकम् । नियुज्य तक्षकः प्रीत्या गच्छेति विससर्ज तम्

तत्सहायार्थमेकं च पन्नगेन्द्रकुमारकम्। नियुज्य तक्षकः प्रीत्या ‘गच्छ’ इति विससर्ज तम्॥

Verse 120

का त्वं कस्य कलत्रं वा कस्यासि तनया सती । किमिदं तेंगने बाल्ये दुःसहं शोकलक्षणम्

का त्वं कस्य कलत्रं वा कस्यासि तनया सती। किमिदं तेऽङ्गने बाल्ये दुःसहं शोकलक्षणम्॥

Verse 130

दृष्टपूर्व इवाभासि मया च स्वजनो यथा । सर्वं कथय तत्त्वेन सत्यसारा हि साधवः

दृष्टपूर्व इवाभासि मया च स्वजनो यथा। सर्वं कथय तत्त्वेन, सत्यसारा हि साधवः॥

Verse 140

स्वपाणिस्पर्शनोद्भिन्नपुलकांचितविग्रहम् । पूर्व दृष्टानि चांगेषु लक्षणानि स्वरादिषु । वयःप्रमाणं वर्णं च परीक्ष्यैनमतर्कयत्

स्वपाणिस्पर्शनोद्भिन्नपुलकाञ्चितविग्रहम्। पूर्वदृष्टानि चाङ्गेषु लक्षणानि स्वरादिषु। वयःप्रमाणं वर्णं च परीक्ष्यैनमतर्कयत्॥

Verse 141

एष एव पतिर्मे स्याद्ध्रुवं नान्यो भविष्यति । अस्मिन्नेव प्रसक्तं मे हृदयं प्रेमकातरम्

एष एव मे पतिः स्याद् ध्रुवं नान्यो भविष्यति। अस्मिन्नेव मम हृदयं प्रसक्तं प्रेमकातरम्॥

Verse 142

परलोकादिहायातः कथमेवं स्वरूपधृक् । दुर्भाग्यायाः कथं मे स्याद्भर्तुर्नष्टस्य दर्शनम्

परलोकादिहायातः कथमेवं स्वरूपधृक्। दुर्भाग्यायाः कथं मे स्याद् भर्तुर्नष्टस्य दर्शनम्॥

Verse 143

स्वप्नोयं किमु न स्वप्नो भ्रमोऽयं किं तु न भ्रमः । एष धूर्तोऽथवा कश्चिद्यक्षो गंधर्व एव वा

स्वप्नोऽयं किमु न स्वप्नो भ्रमोऽयं किं तु न भ्रमः। एष धूर्तोऽथवा कश्चिद् यक्षो गन्धर्व एव वा॥

Verse 150

स पुरोपवनाभ्याशे स्थित्वा तं फणि पुत्रकम् । विससर्जात्मदायादान्नृपासनगतान्प्रति

स पुरोपवनाभ्याशे स्थित्वा तं फणिपुत्रकम्। विससर्जात्मदायादान् नृपासनगतान् प्रति॥

Verse 151

स गत्वोवाच ताञ्छीघ्रमिंद्रसेनो विमुच्यताम् । चंद्रांगदस्तस्य सुतः प्राप्तोऽयं पन्नगाल यात्

स गत्वोवाच ताञ्छीघ्रमिन्द्रसेनो विमुच्यताम्। चन्द्राङ्गदस्तस्य सुतः प्राप्तोऽयं पन्नगालयात्॥

Verse 152

नृपासनं विमुंचंतु भवंतो न विचार्यताम् । नो चेच्चंद्रागदस्याशु बाणाः प्राणान्हरंति वः

भवन्तो नृपासनं शीघ्रं विमुञ्चन्तु, न विचार्यताम्। अन्यथा चन्द्राङ्गदस्याशु बाणाः वो युष्माकं प्राणान् हरन्ति।

Verse 153

स मग्नो यमुनातोये गत्वा तक्षकमंदिरम् । लब्ध्वा च तस्य साहाय्यं पुनर्लोकादिहागतः

स यमुनातोये मग्नः सन् गत्वा तक्षकमन्दिरम्। तस्य साहाय्यं लब्ध्वा पुनर्लोकात् इहागतः॥

Verse 160

तं पादमूले पतितं स्वपुत्रं विवेद नासौ पृथिवीपतिः क्षणम् । प्रबोधितोऽमात्यजनैः कथंचिदुत्थाय क्लिन्नेन हृदालिलिंग

पादमूले पतितं स्वपुत्रं क्षणं स पृथिवीपतिः न विवेद। अमात्यजनैः कथञ्चित् प्रबोधितः, उत्थाय क्लिन्नहृदया तम् आलिलिङ्ग॥

Verse 170

चन्द्रांगदोऽपि रत्नाद्यैरानीतैस्तक्षकालयात् । स्वां पत्नीं भूषयां चक्रे मर्त्यानामतिदुर्लभैः

चन्द्राङ्गदोऽपि तक्षकालयात् आनीतैः रत्नाद्यैः स्वां पत्नीं भूषयामास, ये मर्त्यानाम् अतिदुर्लभाः।

Verse 177

सूत उवाच । विचित्रमिदमाख्यानं मया समनुवर्णितम् । भूयोऽपि वक्ष्ये माहात्म्यं सोमवारव्रतोदितम्

सूत उवाच—विचित्रमिदम् आख्यानं मया समनुवर्णितम्। भूयोऽपि वक्ष्ये सोमवारव्रतोदितं माहात्म्यम्॥