Adhyaya 11

Verse 1

सूत उवाच । पिंगला नाम या वेश्या मया पूर्वमुदाहृता । शिवभक्तार्चनात्पुण्यात्त्यक्त्वा पूर्वकलेवरम्

सूत उवाच। पिङ्गला नाम या वेश्या मया पूर्वमुदाहृता। शिवभक्तार्चनात् पुण्यात् त्यक्त्वा पूर्वकलेवरम्॥

Verse 2

चन्द्रांगदस्य सा भूयः सीमंतिन्यामजायत । रूपौदार्यगुणोपेता नाम्ना वै कीर्तिमालिनी

सा चन्द्राङ्गदस्य सीमन्तिन्यां भूयः समजायत। रूपौदार्यगुणोपेता नाम्ना वै कीर्तिमालिनी॥

Verse 3

भद्रायुरपि तत्रैव राजपुत्रो वणिक्पतेः । ववृधे सदने भानुः शुचाविव महातपाः

तत्रैव भद्रायुरपि राजपुत्रो वणिक्पतेः सदने ववृधे; शुचौ काले भानुरिव महातेजाः प्रकाशमानः।

Verse 4

तस्यापि वैश्यनाथस्य कुमारस्त्वेक उत्तमः । स नाम्ना सुनयः प्रोक्तो राजसूनोः सखाऽभवत्

तस्य वैश्यनाथस्यापि एकः उत्तमः कुमारोऽभवत्; स सुनय इति नाम्ना ख्यातो राजसूनोः सखा बभूव।

Verse 5

तावुभौ परमस्निग्धौ राजवैश्यकुमारकौ । चित्रक्रीडावुदारांगौ रत्नाभरणमंडितौ

तावुभौ राजवैश्यकुमारकौ परमस्निग्धौ; चित्रक्रीडासु रममाणौ उदाराङ्गौ रत्नाभरणमण्डितौ बभूवतुः।

Verse 6

तस्य राजकुमारस्य ब्राह्मणैः स वणिक्पतिः । संस्कारान्कारयामास स्वपुत्रस्यापि विस्तरात्

तस्य राजकुमारस्य वणिक्पतिः ब्राह्मणैः संस्कारान् कारयामास; स्वपुत्रस्यापि तथा विस्तरेण विधिवत् अकारयत्।

Verse 7

काले कृतोपनयनौ गुरुशुश्रूषणे रतौ । चक्रतुः सर्वविद्यानां संग्रहं विनयान्वितौ

काले कृतोपनयनौ गुरुशुश्रूषणे रतौ; विनयान्वितौ तौ सर्वविद्यानां संग्रहं चक्रतुः।

Verse 8

अथ राजकुमारस्य प्राप्ते षोडशहायने । स एव ऋषभो योगी तस्य वेश्मन्युपाययौ

अथ राजकुमारस्य षोडशवर्षे समुपस्थिते, स एव ऋषभो नाम योगी तस्य वेश्मनि समुपागमत्।

Verse 9

सा राज्ञी स कुमारश्च शिवयोगिनमागतम् । मुहुर्मुहुः प्रणम्योभौ पूजयामासतुर्मुदा

सा राज्ञी स कुमारश्च शिवयोगिनमागतम्। मुहुर्मुहुः प्रणम्य उभौ मुदा तं पूजयामासतुः॥

Verse 10

ताभ्यां च पूजितः सोऽथ योगीशो हृष्टमानसः । तं राजपुत्रमुद्दिश्य बभाषे करुणार्द्रधीः

ताभ्यां च पूजितः सोऽथ योगीशो हृष्टमानसः। तं राजपुत्रमुद्दिश्य करुणार्द्रधिया बभाषे॥

Verse 11

शिवयोग्युवाच । कच्चित्ते कुशलं तात त्वन्मातुश्चाप्यनामयम् । कच्चित्त्वं सर्वविद्यानामकार्षीश्च प्रतिग्रहम्

शिवयोग्युवाच—कच्चित्ते कुशलं तात, त्वन्मातुश्चाप्यनामयम्। कच्चित्त्वं सर्वविद्यानामकार्षीश्च प्रतिग्रहम्॥

Verse 12

कच्चिद्गुरूणां सततं शुश्रूषातत्परो भवान् । कच्चित्स्मरसि मां तात तव प्राणप्रदं गुरुम्

कच्चिद्गुरूणां सततं शुश्रूषातत्परो भवान्। कच्चित्स्मरसि मां तात, तव प्राणप्रदं गुरुम्॥

Verse 13

एवं वदति योगीशे राज्ञी सा विनयान्विता । स्वपुत्रं पादयोस्तस्य निपात्यैनमभाषत

एवं योगीश्वरे वदति, सा राज्ञी विनयान्विता स्वपुत्रं तस्य पादयोः पातयित्वा ततः एनमभाषत्।

Verse 14

एष पुत्रस्तव गुरो त्वमस्य प्राणदः पिता । एष शिष्यस्तु संग्राह्यो भवता करुणात्मना

‘एष पुत्रस्तव गुरो; त्वमेवास्य प्राणदः पिता। अतः करुणात्मना भवता एष शिष्यः संग्राह्यः।’

Verse 15

अतो बन्धुभिरुत्सृष्टमनाथं परिपालय । अस्मै सम्यक्सतां मार्गमुपदेष्टुं त्वमर्हसि

‘अतो बन्धुभिरुत्सृष्टम् अनाथं परिपालय। अस्मै सतां मार्गं सम्यगुपदेष्टुं त्वमर्हसि।’

Verse 16

इति प्रसादितो राज्ञ्या शिवयोगी महामतिः । तस्मै राजकुमाराय सन्मार्गमुपदिष्टवान्

इति राज्ञ्या प्रसादितः शिवयोगी महामतिः; तस्मै राजकुमाराय सन्मार्गं समुपदिष्टवान्।

Verse 17

ऋषभ उवाच । श्रुतिस्मृतिपुराणेषु प्रोक्तो धर्मः सनातनः । वर्णाश्रमानुरूपेण निषेव्यः सर्वदा जनैः

ऋषभ उवाच— श्रुतिस्मृतिपुराणेषु प्रोक्तो धर्मः सनातनः। वर्णाश्रमानुरूपेण स सर्वदा जनैर्निषेव्यः।

Verse 18

भज वत्स सतां मार्गं सदेव चरितं चर । न देवाज्ञां विलंघेथा मा कार्षीर्देवहेलनम्

भज वत्स सतां मार्गं सदेवचरितं चर। न देवाज्ञां विलङ्घेथा मा कार्षीर्देवहेलनम्॥

Verse 19

गोदेवगुरुविप्रेषु भक्तिमान्भव सर्वदा । चांडालमपि संप्राप्तं सदा संभावयातिथिम्

गोदेवगुरुविप्रेषु भक्तिमान्भव सर्वदा। चाण्डालमपि संप्राप्तं सदा संभावयातिथिम्॥

Verse 20

सत्यं न त्यज सर्वत्र प्राप्तेऽपि प्राणसंकटे । गोब्राह्मणानां रक्षार्थमसत्यं त्वं वद क्वचित्

सत्यं न त्यज सर्वत्र प्राप्तेऽपि प्राणसंकटे। गोब्राह्मणानां रक्षार्थमसत्यं त्वं वद क्वचित्॥

Verse 21

परस्वेषु परस्त्रीषु देवब्राह्मण वस्तुषु । तृष्णां त्यज महाबाहो दुर्लभेष्वपि वस्तुषु

परस्वेषु परस्त्रीषु देवब्राह्मणवस्तुषु। तृष्णां त्यज महाबाहो दुर्लभेष्वपि वस्तुषु॥

Verse 22

सत्कथायां सदाचारे सद्व्रते च सदागमे । धर्मादिसंग्रहे नित्यं तृष्णां कुरु महामते

सत्कथायां सदाचारे सद्व्रते च सदागमे। धर्मादिसंग्रहे नित्यं तृष्णां कुरु महामते॥

Verse 23

स्नाने जपे च होमे च स्वाध्याये पितृतर्पणे । गोदेवातिथिपूजासु निरालस्यो भवानघ

स्नाने जपे च होमे च स्वाध्याये पितृतर्पणे । गोदेवातिथिपूजासु निरालस्यो भवानघ ॥

Verse 24

क्रोधं द्वेषं भयं शाठ्यं पैशुन्य मसदाग्रहम् । कौटिल्यं दंभमुद्वेगं यत्नेन परिवर्जय

क्रोधं द्वेषं भयं शाठ्यं पैशुन्यं मसदाग्रहम् । कौटिल्यं दंभमुद्वेगं यत्नेन परिवर्जय ॥

Verse 25

क्षात्रधर्मरतोऽपि त्वं वृथा हिंसां परित्यज । शुष्कवैरं वृथालापं परनिदां च वर्जय

क्षात्रधर्मरतोऽपि त्वं वृथा हिंसां परित्यज । शुष्कवैरं वृथालापं परनिदां च वर्जय ॥

Verse 26

मृगया द्यूतपानेषु स्त्रीषु स्त्रीविजितेषु च । अत्याहारमतिक्रोधमतिनिद्रामतिश्रमम्

मृगया द्यूतपानेषु स्त्रीषु स्त्रीविजितेषु च । अत्याहारमतिक्रोधमतिनिद्रामतिश्रमम् ॥

Verse 27

अत्यालापमतिक्रीडां सर्वदा परिवर्जय

अत्यालापमतिक्रीडां सर्वदा परिवर्जय ॥

Verse 28

अतिविद्यामतिश्रद्धामतिपुण्यमतिस्मृतिम् । अत्युत्साहमतिख्यातिमतिधैर्यं च साधय

अतिविद्यां अतिश्रद्धां अतिपुण्यं अतिस्मृतिम् । अत्युत्साहं अतिख्यातिं अतिधैर्यं च साधय ॥

Verse 29

सकामो निजदारेषु सक्रोधो निज शत्रुषु । सलोभः पुण्यनिचये साभ्यसूयो ह्यधर्मिषु

सकामो निजदारेषु सक्रोधो निजशत्रुषु । सलोभः पुण्यनिचये साभ्यसूयो ह्यधर्मिषु ॥

Verse 30

सद्वेषो भव पाखण्डे सरागः सज्जनेषु च । दुर्बोधो भव दुर्मंत्रे बधिरः पिशुनोक्तिषु

सद्वेषो भव पाखण्डे सरागः सज्जनेषु च । दुर्बोधो भव दुर्मन्त्रे बधिरः पिशुनोक्तिषु ॥

Verse 31

धूर्त्तं चंडं शठं क्रूरं कितवं चपलं खलम् । पतितं नास्तिकं जिह्मं दूरतः परिवर्जय

धूर्त्तं चण्डं शठं क्रूरं कितवं चपलं खलम् । पतितं नास्तिकं जिह्मं दूरतः परिवर्जय ॥

Verse 32

आत्मप्रशंसा मा कार्षीः परिज्ञातेंगितो भव । धने सर्वकुटुंबे च नात्यासक्तः सदा भव

आत्मप्रशंसा मा कार्षीः परिज्ञातेंगितो भव । धने सर्वकुटुम्बे च नात्यासक्तः सदा भव ॥

Verse 33

पत्न्याः पतिव्रतायाश्च जनन्याः श्वशुरस्य च । सतां गुरोश्च वचने विश्वासं कुरु सर्वदा

पत्न्याः पतिव्रतायाश्च जनन्याः श्वशुरस्य च । सतां गुरोश्च वचने विश्वासं कुरु सर्वदा ॥

Verse 34

आत्मरक्षापरो नित्यमप्रमत्तो दृढव्रतः । विश्वासं नैव कुर्वीथाः स्वभृत्येष्वपि कुत्र चित्

आत्मरक्षापरो नित्यमप्रमत्तो दृढव्रतः । विश्वासं नैव कुर्वीथाः स्वभृत्येष्वपि कुत्रचित् ॥

Verse 35

विश्वस्तं मा वधीः कंचिदपि चोरं महामते । अपापेषु न शंकेथाः सत्यान्न चलितो भव

विश्वस्तं मा वधीः कञ्चिदपि चोरं महामते । अपापेषु न शङ्केथाः सत्यान्न चलितो भव ॥

Verse 36

अनाथं कृपणं वृद्धं स्त्रियं बालं निरागसम् । परिरक्ष धनैः प्राणैर्बुद्ध्या शक्त्या बलेन च

अनाथं कृपणं वृद्धं स्त्रियं बालं निरागसम् । परिरक्ष धनैः प्राणैर्बुद्ध्या शक्त्या बलेन च ॥

Verse 37

अपि शत्रुं वधस्यार्हं मा वधीः शरणागतम् । अप्यपात्रं सुपात्रं वा नीचो वापि महत्तमः

अपि शत्रुं वधस्यार्हं मा वधीः शरणागतम् । अप्यपात्रं सुपात्रं वा नीचो वापि महत्तमः ॥

Verse 38

यो वा को वापि याचेत तस्मै देहि शिरोपि च । अपि यत्नेन महता कीर्तिमेव सदार्जय

यो वा को वापि याचेत तस्मै देहि शिरोऽपि च। महता यत्नेन सदा सत्कीर्तिमेव समर्जय॥

Verse 39

राज्ञां च विदुषां चैव कीर्तिरेव हि भूषणम् । सत्कीर्तिप्रभवा लक्ष्मीः पुण्यं सत्कीर्तिसंभवम्

राज्ञां च विदुषां चैव कीर्तिरेव हि भूषणम्। सत्कीर्तिप्रभवा लक्ष्मीः पुण्यं सत्कीर्तिसंभवम्॥

Verse 40

सत्कीर्त्या राजते लोकश्चंद्रश्चंद्रिकया न्यथा । गजाश्वहेमनिचयं रत्नराशिं नगोपमम्

सत्कीर्त्या राजते लोकश्चन्द्रश्चन्द्रिकया यथा। न गजाश्वहेमनिचयैर्न रत्नराश्या नगोपमया॥

Verse 41

अकीर्त्योपहतं सर्वं तृणवन्मुंच सत्वरम् । मातुः कोपं पितुः कोपं गुरोः कोपं धनव्य यम्

अकीर्त्योपहतं सर्वं तृणवन्मुञ्च सत्वरम्। मातुः कोपं पितुः कोपं गुरोः कोपं धनक्षयम्॥

Verse 42

पुत्राणामपराधं च ब्राह्मणानां क्षमस्व भोः । यथा द्विजप्रसादः स्यात्तथा तेषां हितं चर

पुत्राणामपराधांश्च ब्राह्मणानां क्षमस्व भोः। यथा द्विजप्रसादः स्यात् तथा तेषां हितं चर॥

Verse 43

राजानं संकटे मग्नमुद्धरेयुर्द्विजोत्तमा । आयुर्यशो बलं सौख्यं धनं पुण्यं प्रजोन्नतिः

द्विजोत्तमाः संकटे मग्नं राजानं समुद्धर्तुं समर्थाः। तेषां प्रसादात् आयुः, यशः, बलं, सौख्यं, धनं, पुण्यं, प्रजानाम् उन्नतिश्च जायते।

Verse 44

कर्मणा येन जायेत तत्सेव्यं भवता सदा । देशं कालं च शक्तिं च कार्यं चा कार्यमेव च

येन कर्मणा शुभफलोत्पत्तिर्जायेत तत् त्वया सदा सेव्यम्। देशं कालं च शक्तिं च कार्यं च अकार्यं च विचारय।

Verse 45

सम्यग्विचार्य यत्नेन कुरु कार्यं च सर्वदा । न कुर्याः कस्यचिद्बाधां परबाधां निवारय

सम्यग्विचार्य यत्नेन सर्वदा कार्यं कुरु। कस्यचिद्बाधां मा कुर्याः; परैः कृतां बाधां निवारय।

Verse 46

चोरान्दुष्टांश्च बाधेथाः सुनीत्या शक्तिमत्तया । स्नाने जपे च होमे च दैवे पित्र्ये च कर्मणि

चोरान् दुष्टांश्च सुनीत्या शक्तिमत्तया बाधेथाः। स्नाने जपे च होमे च दैवे पित्र्ये च कर्मणि सततं प्रवर्तस्व।

Verse 47

अत्वरो भव निद्रायां भोजने भव सत्वरः । दाक्षिण्ययुक्तमशठं सत्यं जनमनोहरम्

निद्रायाम् अत्वरो भव; भोजने तु सत्वरः। दाक्षिण्ययुक्तोऽशठः सत्यो जनमनोहरो भव।

Verse 48

अल्पाक्षरमनंतार्थं वाक्यं ब्रूहि महामते । अभीतो भव सर्वत्र विपक्षेषु विपत्सु च

अल्पाक्षरमनन्तार्थं वाक्यं ब्रूहि महामते । सर्वत्राभीतो भव त्वं विपक्षेषु विपत्सु च ॥

Verse 49

भीतो भव ब्रह्मकुले न पापे गुरुशासने । ज्ञातिबंधुषु विप्रेषु भार्यासु तनयेषु च

ब्रह्मकुले सदा भीतो भव, पापे च न प्रमाद्य । गुरुशासने भीतो भव, ज्ञातिबन्धुषु विप्रेषु भार्यासु तनयेषु च ॥

Verse 50

समभावेन वर्तेथास्तथा भोजनपंक्तिषु । सतां हितोपदेशेषु तथा पुण्य कथासु च

समभावेन वर्तेथाः तथा भोजनपङ्क्तिषु । सतां हितोपदेशेषु तथा पुण्यकथासु च ॥

Verse 51

विद्यागोष्ठीषु धर्म्यासु क्वचिन्मा भूः पराङ्मुखः । शुचौ पुण्यजलस्यांते प्रख्याते ब्रह्मसंकुले

विद्यागोष्ठीषु धर्म्यासु क्वचिन्मा भूः पराङ्मुखः । शुचौ पुण्यजलस्यान्ते प्रख्याते ब्रह्मसङ्कुले ॥

Verse 52

महादेशे शिवमये वस्तव्यं भवता सदा । कुलटा गणिका यत्र यत्र तिष्ठति कामुकः

महादेशे शिवमये वस्तव्यं भवता सदा । यत्र यत्र कुलटा गणिका तिष्ठति कामुकः ॥

Verse 53

दुर्देशे नीचसंबाधे कदाचिदपि मा वस । एकमेवाश्रितोपि त्वं शिवं त्रिभुवनेश्वरम्

दुर्देशे नीचजनसङ्कीर्णे देशे क्षणमपि मा वस। एकमेव शरणं गतः सन् त्वं त्रिभुवनेश्वरं शिवं समाश्रय॥

Verse 54

सर्वान्देवानुपासीथास्तद्दिनानि च मानयन् । सदा शुचिः सदा दक्षः सदा शांतः सदा स्थिरः

सर्वान् देवान् उपासीथाः, तेषां दिनानि च मानयन्। सदा शुचिः सदा दक्षः सदा शान्तः सदा स्थिरः॥

Verse 55

सदा विजित षड्वर्गः सदैकांतो भवानघ । विप्रान्वेदविदः शांतान्यतींश्च नियतोज्वलान्

सदा विजितषड्वर्गः सदैकान्तो भवानघ। विप्रान् वेदविदः शान्तान् यतींश्च नियतोज्ज्वलान्॥

Verse 56

युग्मम् । पुण्यवृक्षान्पुण्यनदीः पुण्यतीर्थं महत्सरः । धेनुं च वृषभं रत्नं युवतीं च पतिव्रताम्

पुण्यवृक्षान् पुण्यनदीः पुण्यतीर्थं महत्सरः। धेनुं च वृषभं रत्नं युवतीं च पतिव्रताम्॥

Verse 57

आत्मनो गृहदेवांश्च सहसैव नमस्कुरु । उत्थाय समये ब्राह्मे स्वाचम्य विमलाशयः

आत्मनो गृहदेवांश्च सहसैव नमस्कुरु। उत्थाय समये ब्राह्मे स्वाचम्य विमलाशयः॥

Verse 58

नमस्कृत्यात्मगुरुवे ध्यात्वा देवमुमापतिम् । नारायणं च लक्ष्मीशं ब्रह्माणं च विनायकम्

आत्मगुरुं नमस्कृत्य देवम् उमापतिं ध्यात्वा, नारायणं लक्ष्मीशं ब्रह्माणं च विनायकं च श्रद्धया नमेत्।

Verse 59

स्कन्दं कात्यायनीं देवीं महालक्ष्मीं सरस्वतीम् । इन्द्रादीनथ लोकेशान्पुण्यश्लोकानृषीनपि

स्कन्दं कात्यायनीं देवीं महालक्ष्मीं सरस्वतीं च, इन्द्रादीन् लोकेशान् पुण्यश्लोकान् ऋषींश्चापि नमेत्।

Verse 60

चिंतयित्वाथ मार्त्तंडमुद्यंतं प्रणमेत्सदा । गंधं पुष्पं च तांबूलं शाकं पक्वफलादिकम्

अथ उद्यन्तं मार्तण्डं चिन्तयित्वा सदा प्रणमेत्; गन्धं पुष्पं ताम्बूलं शाकं पक्वफलादिकं च समर्पयेत्।

Verse 61

शिवाय दत्त्वोपभुंक्ष्व भक्ष्यं भोज्यं प्रियं नवम् । यद्दत्तं यत्कृतं जप्तं यत्स्नातं यद्धुतं स्मृतम्

शिवाय दत्त्वा ततः भक्ष्यं भोज्यं प्रियं नवं चोपभुञ्जीत; यद्दत्तं यत्कृतं जप्तं यत्स्नातं यद्धुतं स्मृतं च।

Verse 62

यच्च तप्तं तपः सर्वं तच्छिवाय निवेदय । भुंजानश्च पठन्वापि शयानो विहरन्नपि । पश्यञ्छृण्न्ववदन्गृह्णञ्छिवमेवानुचिंतय

यच्च तप्तं तपः सर्वं तच्छिवाय निवेदय; भुञ्जानः पठन् वा शयानो विहरन् अपि, पश्यन् शृण्वन् वदन् गृह्णन् शिवमेवानुचिन्तय।

Verse 63

रुद्राक्षकंकणलसत्करदंडयुग्मो मालांतरालधृतभस्म सितत्रिपुंडूः । पंचाक्षरं परिपठन्परमंत्रराजं ध्यायन्सदा पशुपतेश्चरणं रमेथाः

रुद्राक्षकङ्कणैः शोभितकरदण्डयुग्मः, मालान्तरालधृतभस्म-शुभसितत्रिपुण्ड्रः। परमन्त्रराजं पञ्चाक्षरं निरन्तरं जपन्, सदा ध्यायन् पशुपतेश्चरणेषु रमेत।

Verse 64

इति संक्षेपतो वत्स कथितो धर्मसंग्रहः । अन्येषु च पुराणेषु विस्तरेण प्रकीर्तितः

इति वत्स, संक्षेपतः कथितोऽयं धर्मसंग्रहः; अन्येषु पुराणेषु तु विस्तरेण प्रकीर्तितः।

Verse 65

अथापरं सर्वपुराणगुह्यं निःशेषपापौघहरं पवित्रम् । जयप्रदं सर्वविपद्विमोचनं वक्ष्यामि शैवं कवचं हिताय ते

अथापरं सर्वपुराणगुह्यं निःशेषपापौघहरं पवित्रम्। जयप्रदं सर्वविपद्विमोचनं वक्ष्यामि शैवं कवचं हिताय ते॥