Adhyaya 10

Verse 1

सूत उवाच । विचित्रं शिवनिर्माणं विचित्र शिवचेष्टितम् । विचित्रं शिवमाहात्म्यं विचित्रं शिवभाषितम्

सूत उवाच। विचित्रं शिवनिर्माणं, विचित्रं शिवचेष्टितम्; विचित्रं शिवमाहात्म्यं, विचित्रं शिवभाषितम्।

Verse 2

विचित्रं शिवभक्तानां चरितं पापनाशनम् । स्वर्गापवर्गयोः सत्यं साधनं तद्ब्रवीम्यहम्

विचित्रं शिवभक्तानां चरितं पापनाशनम्। स्वर्गापवर्गयोः सत्यं साधनं तदहं ब्रवीमि।

Verse 3

अवंतीविषये कश्चिद्ब्राह्मणो मंदराह्वयः । बभूव विषयारामः स्त्रीजितो धनसंग्रही

अवन्तीविषये कश्चिद् ब्राह्मणो मन्दराह्वयः । स विषयारामोऽभवत् स्त्रीजितो धनसंग्रही च ॥

Verse 4

संध्यास्नापरित्यक्तो गंधमाल्यांबरप्रियः । कुस्त्रीसक्तः कुमार्गस्थो यथा पूर्वमजामिलः

सन्ध्यास्नानं परित्यज्य गन्धमाल्याम्बरप्रियः । कुस्त्रीसक्तः कुमार्गस्थो यथा पूर्वमजामिलः ॥

Verse 5

स वेश्यां पिंगलां नाम रममाणो दिवानिशम् । तस्या एव गृहे नित्यमासीदविजितेंद्रियः

स वेश्यां पिङ्गलां नाम रममाणो दिवानिशम् । तस्या एव गृहे नित्यं आसीदविजितेन्द्रियः ॥

Verse 6

कदाचित्सदने तस्यास्तस्मिन्निवसति द्विजे । ऋषभो नाम धर्मात्मा शिवयोगी समाययौ

कदाचित् तस्याः सदने तस्मिन्निवसति द्विजे । ऋषभो नाम धर्मात्मा शिवयोगी समाययौ ॥

Verse 7

तमागतमभिप्रेक्ष्य मत्वा स्वं पुण्यमूर्जितम् । सा वेश्या स च विप्रश्च पर्यपूजयतामुभौ

तमागतं समालोक्य स्वं पुण्यमूर्जितं मत्वा । सा वेश्या स च विप्रश्च पर्यपूजयतामुभौ ॥

Verse 8

तमारोप्य महापीठे कंबलांबरसंभृते । प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या तज्जलं दधतुः शिरः

तं महापीठे कंबलवस्त्रसमुपस्कृते समारोप्य, भक्त्या तस्य चरणौ प्रक्षाल्य, तज्जलं शिरसि दधतुः।

Verse 9

स्वागतार्घ्यनमस्कारैर्गंधपुष्पाक्षतादिभिः । उपचारैः समभ्यर्च्य भोजयामासतुर्मुदा

स्वागतार्घ्यनमस्कारैर्गन्धपुष्पाक्षतादिभिरुपचारैश्च सम्यगभ्यर्च्य, मुदा तं भोजयामासतुः।

Verse 10

तं भुक्तवंतमाचांतं पर्यंके सुखसंस्तरे । उपवेश्य मुदा युक्तौ तांबूलं प्रत्ययच्छताम्

स भुक्त्वा आचम्य च, सुखसंस्तरे पर्यङ्के तं मुदा उपवेश्य, ताम्बूलं प्रत्ययच्छताम्।

Verse 11

पादसंवाहनं भक्त्या कुर्वंतौ दैवचो दितौ । कल्पयित्वा तु शुश्रूषां प्रीणयामासतुश्चिरम्

दैवचोदिताविव तौ भक्त्या पादसंवाहनं कुर्वन्तौ, शुश्रूषां कल्पयित्वा, तं चिरं प्रीणयामासतुः।

Verse 12

एवं समर्चितस्ताभ्यां शिवयोगी महाद्युतिः । अतिवाह्य निशामेकां ययौ प्रातस्तदादृतः

एवं ताभ्यां समर्चितः शिवयोगी महाद्युतिः, निशामेकामतिवाह्य, प्रातःकाले आदृतः सन् ययौ।

Verse 13

एवं काले गतप्राये स विप्रो निधनं गतः । सा च वेश्या मृता काले ययौ कर्मार्जितां गतिम्

एवं काले गतप्राये स विप्रो निधनं गतः। सा च वेश्या काले मृता, स्वकर्मार्जितां गतिम् अवाप।

Verse 14

स विप्रः कर्मणा नीतो दशार्णधरणीपतेः । वज्रबाहुकुटुंबिन्याः सुमत्या गर्भमास्थितः

स विप्रः कर्मणा नीतो दशार्णधरणीपतेः। वज्रबाहुकुटुम्बिन्याः सुमत्या गर्भमास्थितः॥

Verse 15

तां ज्येष्ठपत्नीं नृपतेर्गर्भसंपदमाश्रिताम् । अवेक्ष्य तस्यै गरलं सपत्न्यश्छद्मना ददुः

तां ज्येष्ठपत्नीं नृपतेर्गर्भसंपदमाश्रिताम्। अवेक्ष्य तस्यै गरलं सपत्न्यश्छद्मना ददुः॥

Verse 16

सा भुक्त्वा गरलं घोरं न मृता दैवयोगतः । क्लेशमेव परं प्राप मरणादतिदुःसहम्

सा भुक्त्वा गरलं घोरं न मृता दैवयोगतः। क्लेशमेव परं प्राप मरणादतिदुःसहम्॥

Verse 17

अथ काले समायाते पुत्रमे कमजीजनत् । क्लेशेन महता साध्वी पीडिता वरवर्णिनी

अथ काले समायाते पुत्रमेकमजीजनत्। क्लेशेन महता साध्वी पीडिता वरवर्णिनी॥

Verse 18

स निर्दशो राजपुत्रः स्पृष्टपूर्वो गरेण यत् । तेनावाप महाक्लेशं क्रंदमानो दिवानिशम्

स निर्दशो राजपुत्रो गर्भ एव गरेण स्पृष्टपूर्वः। तेन महाक्लेशमवाप, दिवानिशं निरन्तरं क्रन्दमानः॥

Verse 19

तस्य बालस्य माता च सर्वांगव्रणपीडिता । बभूवतुरतिक्लिष्टौ गरयोगप्रभावतः

तस्य बालस्य माता च सर्वाङ्गव्रणपीडिता। गरयोगप्रभावतः तौ मातापुत्रौऽतिव क्लिष्टौ बभूवतुः॥

Verse 20

तौ राज्ञा च समानीतौ वैद्यैश्च कृतभेषजौ । न स्वास्थ्यमापतुर्यत्नैरनेकैर्योजितैरपि

तौ राज्ञा समानीतौ वैद्यैश्च कृतभेषजौ। अनेकैरपि यत्नैर्योजितैर् न स्वास्थ्यमापतुः॥

Verse 21

न रात्रौ लभते निद्रां सा राज्ञी विपुलव्यथा । स्वपुत्रस्य च दुःखेन दुःखिता नितरां कृशा

सा राज्ञी विपुलव्यथा रात्रौ निद्रां न लभते। स्वपुत्रदुःखदुःखिता नितरां कृशा बभूव॥

Verse 22

नीत्वैवं कतिचिन्मासान्स राजा मातृपुत्रकौ । जीवंतौ च मृतप्रायौ विलोक्यात्मन्यचिंतयत्

एवं कतिचिन्मासान् नीत्वा स राजा मातृपुत्रकौ। जीवन्तौ च मृतप्रायौ विलोक्यात्मन्यचिन्तयत्॥

Verse 23

एतौ मे गृहिणीपुत्रौ निरयादागताविह । अश्रांतरोगौ क्रंदंतौ निद्राभंगविधायिनौ

एतौ मम गृहिणीपुत्रौ निरयात् समागताविह। अश्रान्त-रोगपीडितौ क्रन्दन्तौ नित्यं मम निद्रां भङ्क्तः॥

Verse 24

अत्रोपायं करिष्यामि पापयोर्ध्रुवमेतयोः । मर्तुं वा जीवितुं वापि न क्षमौ पापभोगिनौ

अत्राहं निश्चयं कृत्वा पापयोरेतयोर्ध्रुवम्। उपायं करिष्यामि; न मर्तुं नापि जीवितुं क्षमौ पापफलभोगिनौ॥

Verse 25

इत्थं विनिश्चित्य च भूमिपालः सक्तः सपत्नीषु तदात्मजेषु । आहूय सूतं निजदारपुत्रौ निर्वापयामास रथेन दूरम्

इति विनिश्चित्य भूमिपालः सपत्नीषु तदात्मजेषु सक्तः। सूतं समाहूय निजदारपुत्रौ रथेन दूरं निर्वापयामास॥

Verse 26

तौ सूतेन परित्यक्तौ कुत्रचिद्विजने वने । अवापतुः परां पीडां क्षुत्तृड्भ्यां भृशविह्वलौ

तौ सूतेन परित्यक्तौ क्वचिद्विजने वने। क्षुत्तृड्भ्यां भृशविह्वलौ परां पीडामवापतुः॥

Verse 27

सोद्वहंती निजं बालं निपतंती पदे पदे । निःश्वसंती निजं कर्म निंदंती चकिता भृशम्

सा निजं बालमुद्वहन्ती पदे पदे निपपात। निःश्वसन्ती निजकर्म निन्दन्ती चकिता भृशम्॥

Verse 28

क्वचित्कंटकभिन्नांगी मुक्तकेशी भयातुरा । क्वचिद्व्याघ्रस्वनैर्भीता क्वचिद्व्यालैरनुद्रुता

क्वचित् कण्टकभिन्नाङ्गी भयात् मुक्तकेशी व्याकुला; क्वचिद् व्याघ्रनादैर्भीता, क्वचिद् व्यालैः क्रूरैश्चानुधाविता।

Verse 29

भर्त्स्यमाना पिशाचैश्च वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैः । महागुल्मेषु धावंती भिन्नपादा क्षुराश्मभिः

पिशाचैर्वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैश्च भर्त्स्यमाना, महागुल्मेषु धावन्ती; क्षुराश्मभिः पादौ भिन्नौ व्रणितौ चाभवताम्।

Verse 30

सैवं घोरे महारण्ये भ्रमंती नृपगे हिनी । दैवात्प्राप्ता वणिङ्मार्गं गोवाजिनरसेवितम्

एवं घोरे महारण्ये भ्रमन्ती नृपपत्नी नृपगेहिनी; दैवात् गोवाजिनरसेवितं वणिङ्मार्गं प्राप्तवती।

Verse 31

गच्छंती तेन मार्गेण सुदूरमतियत्नतः । ददर्श वैश्यनगरं वहुस्त्रीनरसेवितम्

तेन मार्गेण सुदूरम् अतियत्नतः गच्छन्ती, बहुस्त्रीनरसेवितं वैश्यनगरं ददर्श।

Verse 32

तस्य गोप्ता महावैश्यो नगरस्य महाजनः । अस्ति पद्माकरो नाम राजराज इवापरः

तस्य नगरस्य गोप्ता महावैश्यो महाजनः; पद्माकर इति नाम्ना, अपर इव राजराजः।

Verse 33

तस्य वैश्यपतेः काचिद्गृहदासी नृपांगनाम् । आयांती दूरतो दृष्ट्वा तदंतिकमुपाययौ

तस्य वैश्यपतेः काचिद् गृहदासी नृपाङ्गनाम् । आयान्तीं दूरतो दृष्ट्वा तदन्तिकमुपाययौ ॥

Verse 34

सा दासी नृपतेः कांतां सपुत्रां भृशपीडिताम् । स्वयं विदितवृत्तांता स्वामिने प्रत्यदर्शयत्

सा दासी नृपतेः कान्तां सपुत्रां भृशपीडिताम् । स्वयं विदितवृत्तान्ता स्वामिने प्रत्यदर्शयत् ॥

Verse 35

स तां दृष्ट्वा विशां नाथो रुजार्त्तां क्लिष्टपुत्रकाम् । नीत्वा रहसि सुव्यक्तं तद्वृत्तांतमपृच्छत

स तां दृष्ट्वा विशां नाथो रुजार्त्तां क्लिष्टपुत्रकाम् । नीत्वा रहसि सुव्यक्तं तद्वृत्तान्तमपृच्छत् ॥

Verse 36

तया निवेदिताशेषवृत्तांतः स वणिक्पतिः । अहोकष्टमिति ज्ञात्वा निशश्वास मुहुर्मुहुः

तया निवेदिताशेषवृत्तान्तः स वणिक्पतिः । अहो कष्टमिति ज्ञात्वा निशश्वास मुहुर्मुहुः ॥

Verse 37

तामंतिके स्वगेहस्य संनिवेश्य रहोगृहे । वासोन्नपानशयनैर्मातृसाम्यमपूजयत्

तामन्तिके स्वगेहस्य संनिवेश्य रहोगृहे । वासोन्नपानशयनैर्मातृसाम्यमपूजयत् ॥

Verse 38

तस्मिन्गृहे नृपवधूर्निवसंती सुरक्षिता । व्रणयक्ष्मादिरोगाणां न शांतिं प्रत्यपद्यत

तस्मिन्गृहे सुरक्षिता नृपवधूर्निवसन्त्यपि । व्रणयक्ष्मादिरोगाणां शान्तिं न प्रत्यपद्यत ॥

Verse 39

ततो दिनैः कतिपयैः स बालो व्रणपीडितः । विलंघितभिषक्सत्त्वो ममार च विधेर्वशात्

ततो दिनैः कतिपयैः स बालो व्रणपीडितः । विलङ्घितभिषक्सत्त्वो ममार च विधेर्वशात् ॥

Verse 40

मृते स्वतनये राज्ञी शोकेन महतावृता । मूर्च्छिता चापतद्भूमौ गजभग्नेव वल्लरी

मृते स्वतनये राज्ञी शोकेन महतावृता । मूर्च्छिता चापतद्भूमौ गजभग्नेव वल्लरी ॥

Verse 41

दैवात्संज्ञामवाप्याथ वाष्पक्लिन्नपयोधरा । सांत्विताऽपि वणिक्स्त्रीभिर्विललाप सुदुःखिता

दैवात्संज्ञामवाप्याथ वाष्पक्लिन्नपयोधरा । सांत्विताऽपि वणिक्स्त्रीभिर्विललाप सुदुःखिता ॥

Verse 42

हा ताततात हा पुत्र हा मम प्राणरक्षक । हा राजकुलपूर्णेन्दो हा ममानंदवर्धन

हा तात तात! हा पुत्र! हा मम प्राणरक्षक! । हा राजकुलपूर्णेन्दो! हा ममानन्दवर्धन! ॥

Verse 43

इमामनाथां कृपणां त्वत्प्राणां त्यक्तवबांधवाम् । मातरं ते परित्यज्य क्व यातोऽसि नृपात्मज

त्वत्प्राणां कृपणामनाथां त्यक्तबान्धवां मातरं परित्यज्य, हे नृपात्मज, क्व यातोऽसि?

Verse 44

इत्येभिरुदितैर्वाक्यैः शोकचिंताविवर्धकैः । विलपंतीं मृतापत्यां को नु सांत्वयितुं क्षमः

एवं शोकचिन्ताविवर्धकैर्वाक्यैरुदितैः सा मृतापत्यां विलपन्तीं; तां नु कः सांत्वयितुं क्षमः?

Verse 45

एतस्मिन्समये तस्या दुःखशोकचिकित्सकः । ऋषभः पूर्वमाख्यातः शिवयोगी समाययौ

तस्मिन्नेव समये तस्याः दुःखशोकचिकित्सकः, पूर्वोक्तः शिवयोगी ऋषभः समाययौ।

Verse 46

स योगी वैश्यनाथेन सार्घहस्तेन पूजितः । तस्याः सकाशमगमच्छोचन्त्या इदमब्रवीत्

स योगी वैश्यनाथेन साञ्जलिहस्तेन पूजितः; शोकाकुलायास्तस्याः सकाशमगमदिदं चाब्रवीत्।

Verse 47

ऋषभ उवाच । अकस्मात्किमहो वत्से रोरवीषि विमूढधीः । को जातः कतमो लोके को मृतो वद सांप्रतम्

ऋषभ उवाच—अकस्मात्किमहो वत्से रोरवीषि विमूढधीः? को जातः कतमो लोके, को मृतो? वद साम्प्रतम्।

Verse 48

अमी देहादयो भावास्तोयफेनसधर्मकाः । क्वचिद्भ्रांतिः क्वचिच्छांतिः स्थितिर्भवति वा पुनः

अमी देहादयो भावाः तोयफेनसधर्मकाः; क्वचिद्भ्रान्तिः क्वचिच्छान्तिः—कुत्र नु शाश्वती स्थितिः?

Verse 49

अतोऽस्मिन्फेनसदृशे देहे पञ्चत्वमागते । शोकस्यानवकाशत्वान्न शोचंति विपश्चितः

अतः फेनसदृशेऽस्मिन् देहे पञ्चत्वमागते, शोकस्यानवकाशत्वान्न शोचन्ति विपश्चितः।

Verse 50

गुणैर्भूतानि सृज्यंते भ्राम्यंते निजकर्मभिः । कालेनाथ विकृष्यंते वासनायां च शेरते

गुणैर्भूतानि सृज्यन्ते, निजकर्मभिर् भ्रम्यन्ति; कालेन विकृष्यन्ते, वासनायां च शेरते।

Verse 51

माययोत्पत्तिमायांति गुणाः सत्त्वादयस्त्रयः । तैरेव देहा जायंते जातास्तल्लक्षणाश्रयाः

मायया त्रिगुणा उत्पद्यन्ते—सत्त्वादयः; तैरेव देहा जायन्ते, जाताः तल्लक्षणाश्रयाः।

Verse 52

देवत्वं यानि सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम् । तिर्यक्त्वं तमसा जंतुर्वासनानुगतोवशः

सत्त्वेन देवत्वं, रजसा मनुष्यताम्; तमसा तिर्यक्त्वं याति जन्तुः, वासनानुगतोऽवशः।

Verse 53

संसारे वर्तमानेस्मिञ्जंतुः कर्मानुबन्धनात् । दुर्विभाव्यां गतिं याति सुखदुःखमयीं मुहुः

संसारेऽस्मिन् प्रवर्तमाने जीवः स्वकर्मानुबन्धनात् । दुर्विचिन्त्यां गतिं याति पुनः पुनः सुखदुःखमयीम् ॥

Verse 54

अपि कल्पायुषां तेषां देवानां तु विपर्ययः । अनेकामयबद्धानां का कथा नरदेहिनाम्

कल्पायुषामपि देवानां विपर्ययोऽस्ति निश्चयः । अनेकामयबद्धानां नरदेहिनां का कथा ॥

Verse 55

केचिद्वदंति देहस्य कालमेव हि कारणम् । कर्म केचिद्गुणान्केचिद्देहः साधारणो ह्ययम्

केचिदाहुः शरीरस्य कारणं काल एव हि । केचिद्कर्म केचिद्गुणान्; देहः साधारणो ह्ययम् ॥

Verse 56

कालकर्मगुणाधानं पञ्चात्मकमिदं वपुः । जातं दृष्ट्वा न हृष्यंति न शोचंति मृतं बुधाः

कालकर्मगुणाधानं पञ्चात्मकमिदं वपुः । जातं दृष्ट्वा न हृष्यन्ति न शोचन्ति मृतं बुधाः ॥

Verse 57

अव्यक्ते जायते जंतुरव्यक्ते च प्रलीयते । मध्ये व्यक्तवदाभाति जलबुद्बुदसन्निभः

अव्यक्ताज्जायते जन्तुरव्यक्ते च प्रलीयते । मध्ये व्यक्त इवाभाति जलबुद्बुदसन्निभः ॥

Verse 58

यदा गर्भगतो देही विनाशः कल्पितस्तदा । दैवाज्जीवति वा जातो म्रियते सहसैव वा

यदा गर्भगतो देही विनाशः कल्पितस्तदा । दैवाज्जीवति वा जातो म्रियते सहसैव वा ॥

Verse 59

गर्भस्था एव नश्यंति जातमात्रास्तथा परे । क्वचिद्युवानो नश्यंति म्रियंते केपि वार्धके

गर्भस्था एव नश्यन्ति जातमात्रास्तथा परे । क्वचिद्युवानो नश्यन्ति म्रियन्ते केपि वार्धके ॥

Verse 60

यादृशं प्राक्तनं कर्म तादृशं विंदते वपुः । भुंक्ते तदनुरूपाणि सुखदुःखानि वै ह्यसौ

यादृशं प्राक्तनं कर्म तादृशं विन्दते वपुः । भुङ्क्ते तदनुरूपाणि सुखदुःखानि वै ह्यसौ ॥

Verse 61

मायानुभावेरितयोः पित्रोः सुरतसंभ्रमात् । देह उत्पद्यते कोपि पुंयोषित्क्लीबलक्षणः

मायानुभावेरितयोः पित्रोः सुरतसंभ्रमात् । देह उत्पद्यते कोऽपि पुंयोषित्क्लीबलक्षणः ॥

Verse 62

आयुः सुखं च दुःख च पुण्यं पापं श्रुतं धनम् । ललाटे लिखितं धात्रा वहञ्जंतुः प्रजायते

आयुः सुखं च दुःखं च पुण्यं पापं श्रुतं धनम् । ललाटे लिखितं धात्रा वहञ्जन्तुः प्रजायते ॥

Verse 63

कर्मणामविलंघ्यत्वात्कालस्याप्यनतिक्रमात् । अनित्यत्वाच्च भावानां न शोकं कर्तुमर्हसि

कर्मफलानामविलङ्घ्यत्वात् कालस्याप्यनतिक्रमात्, भावानामनित्यत्वाच्च—तस्मात् त्वं शोकं कर्तुं नार्हसि।

Verse 64

क्व स्वप्ने नियतं स्थैर्यमिंद्रजाले क्व सत्यता । क्व नित्यता शरन्मेघे क्व शश्वत्त्वं कलेवरे

स्वप्ने क्व नियतं स्थैर्यम्? इन्द्रजाले क्व सत्यता? शरन्मेघे क्व नित्यता? कलेवरे क्व शाश्वतम्?

Verse 65

तव जन्मान्यतीतानि शतकोट्ययुतानि च । अजानंत्याः परं तत्त्वं संप्राप्तोऽयं महाश्रमः

तव जन्मान्यतीतानि शतकोट्ययुतानि च; परं तत्त्वमजानन्त्याः संप्राप्तोऽयं महाश्रमः।

Verse 66

कस्यकस्यासि तनया जननी कस्यकस्य वा । कस्यकस्यासि गृहिणी भवकोटिषु वर्त्तिनी

भवकोटिषु वर्त्तिनी त्वं कस्यकस्यासि तनया? कस्यकस्य वा जननी? कस्यकस्यासि गृहिणी च?

Verse 67

पञ्चभूतात्मको देहस्त्वगसृङ्मांसबन्धनः । मेदोमज्जास्थिनिचितो विण्मूत्रश्लेष्मभाजनम्

पञ्चभूतात्मको देहः त्वगसृङ्मांसबन्धनः; मेदोमज्जास्थिनिचितो विण्मूत्रश्लेष्मभाजनम्।

Verse 68

शरीरांतरमप्येतन्निजदेहोद्भवं मलम् । मत्त्वा स्वतनयं मूढे मा शोकं कर्तुमर्हसि

शरीरान्तरमप्येतन्निजदेहोद्भवं मलमेव। स्वतनय इति मत्वा मूढे, मा शोकं कर्तुमर्हसि॥

Verse 69

यदि नाम जनः कश्चिन्मृत्युं तरति यत्नतः । कथं तर्हि विपद्येरन्सर्वे पूर्वे विपश्चितः

यदि नाम जनः कश्चिन्मृत्युं तरति यत्नतः। कथं तर्हि विपद्येरन् सर्वे पूर्वे विपश्चितः॥

Verse 70

तपसा विद्यया बुद्ध्या मन्त्रौषधिरसायनैः । अतियाति परं मृत्युं न कश्चिदपि पंडितः

तपसा विद्यया बुद्ध्या मन्त्रौषधिरसायनैः। अतियाति परं मृत्युं न कश्चिदपि पण्डितः॥

Verse 71

एकस्याद्य मृतिर्जंतोः श्वश्चान्यस्य वरानने । तस्मादनित्यावयवे न त्वं शोचितुमर्हसि

एकस्याद्य मृतिर्जन्तोः श्वश्चान्यस्य वरानने। तस्मादनित्यावयवे न त्वं शोचितुमर्हसि॥

Verse 72

नित्यं सन्निहितो मृत्युः किं सुखं वद देहिनाम् । व्याघ्रे पुरः स्थिते ग्रासः पशूनां किं नु रोचते

नित्यं सन्निहितो मृत्युः किं सुखं वद देहिनाम्। व्याघ्रे पुरः स्थिते ग्रासः पशूनां किं नु रोचते॥

Verse 73

अतो जन्मजरां जेतुं यदीच्छसि वरानने । शरणं व्रज सर्वेशं मृत्युंजयमुमापतिम्

अतः जन्मजरां जेतुं यदीच्छसि वरानने । सर्वेशं मृत्युंजयमुमापतिं शरणं व्रज ॥

Verse 74

तावन्मृत्युभयं घोरं तावज्जन्मजराभयम् । यावन्नो याति शरणं देही शिवपदांबुजम्

तावन्मृत्युभयं घोरं तावज्जन्मजराभयम् । यावन्नो याति शरणं देही शिवपदाम्बुजम् ॥

Verse 75

अनुभूयेह दुःखानि संसारे भृशदारुणे । मनो यदा वियुज्येत तदा ध्येयो महेश्वरः

अनुभूयेह दुःखानि संसारे भृशदारुणे । मनो यदा वियुज्येत तदा ध्येयो महेश्वरः ॥

Verse 76

मनसा पिबतः पुंसः शिवध्यानरसामृतम् । भूयस्तृष्णा न जायेत संसारविषयासवे

मनसा पिबतः पुंसः शिवध्यानरसामृतम् । भूयस्तृष्णा न जायेत संसारविषयासवे ॥

Verse 77

विमुक्तं सर्वसंगैश्च मनो वैराग्ययंत्रितम् । यदा शिवपदे मग्नं तदा नास्ति पुनर्भवः

विमुक्तं सर्वसङ्गैश्च मनो वैराग्ययन्त्रितम् । यदा शिवपदे मग्नं तदा नास्ति पुनर्भवः ॥

Verse 78

तस्मादिदं मनो भद्रे शिवध्यानैकसाधनम् । शोकमोहसमाविष्टं मा कुरुष्व शिवं भज

तस्मादिदं मनो भद्रे शिवध्यानैकसाधनम् । शोकमोहसमाविष्टं मा कुरुष्व शिवं भज ॥

Verse 79

सूत उवाच । इत्थं सानुनयं राज्ञी बोधिता शिवयोगिना । प्रत्याचष्ट गुरोस्तस्य प्रणम्य चरणां बुजम्

सूत उवाच । इत्थं सानुनयं राज्ञी बोधिता शिवयोगिना । प्रत्याचष्ट गुरोस्तस्य प्रणम्य चरणां बुजम् ॥

Verse 80

राज्ञ्युवाच । भगवन्मृतपुत्रायास्त्यक्तायाः प्रियबन्धुभिः । महारोगातुराया मे का गतिर्मरणं विना

राज्ञ्युवाच । भगवन्मृतपुत्रायास्त्यक्तायाः प्रियबन्धुभिः । महारोगातुराया मे का गतिर्मरणं विना ॥

Verse 81

अतोऽहं मर्तुमिच्छामि सहैव शिशुनाऽमुना । कृतार्थाहं यदद्य त्वामपश्यं मरणोन्मुखी

अतोऽहं मर्तुमिच्छामि सहैव शिशुनाऽमुना । कृतार्थाहं यदद्य त्वामपश्यं मरणोन्मुखी ॥

Verse 82

सूत उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा शिवयोगी दयानिधिः । पूर्वोपकारं संस्मृत्य मृतस्यांतिकमाययौ

सूत उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा शिवयोगी दयानिधिः । पूर्वोपकारं संस्मृत्य मृतस्यांतिकमाययौ ॥

Verse 83

स तदा भस्म संगृह्य शिवमन्त्राभिमंत्रितम् । विदीर्णे तन्मुखे क्षिप्त्वा मृतं प्राणैरयोजयत्

स तदा शिवमन्त्राभिमन्त्रितं पवित्रं भस्म संगृह्य, विदीर्णे तस्य मुखे निक्षिप्य, मृतं पुनः प्राणैः संयोजयामास।

Verse 84

स बालः संगतः प्राणैः शनैरुन्मील्य लोचने । प्राप्तपूर्वेन्द्रियबलो रुरोद स्तन्यकांक्षया

स बालः प्राणैः पुनः संगतः शनैर् लोचने उन्मील्य, पूर्वेन्द्रियबलं प्राप्य, स्तन्यकाङ्क्षया रुरोद।

Verse 85

मृतस्य पुनरुत्थानं वीक्ष्य बालस्य विस्मिताः । जना मुमुदिरे सर्वे नगरेषु पुरोगमाः

मृतस्य बालस्य पुनरुत्थानं दृष्ट्वा सर्वे जना विस्मिताः; नगरेषु पुरोगमाश्च विशेषतः प्रमुदिताः।

Verse 86

अथानंदभरा राज्ञी विह्वलोन्मत्तलोचना । जग्राह तनयं शीघ्रं बाष्पव्याकुललोचना

अथ राज्ञी आनन्दभरा विह्वलोन्मत्तलोचना, बाष्पव्याकुलदृष्टिः शीघ्रं तनयं जग्राह।

Verse 87

उपगुह्य तदा तन्वी परमानंदनिर्वृता । न वेदात्मानमन्यं वा सुषुप्तेव परिश्रमात्

तदा तन्वी तं उपगुह्य परमानन्दनिर्वृता, परिश्रमात् सुषुप्तेव आत्मानं नान्यं च न वेद।

Verse 88

पुनश्च ऋषभो योगी तयोर्मातृकुमारयोः । विषव्रणयुतं देहं भस्मनैव परामृशत्

पुनरपि योगी ऋषभः तयोर्मातृकुमारयोः विषव्रणयुतं देहं तेनैव भस्मना परामृशत्।

Verse 89

तौ च तद्भस्मना स्पृष्टौ प्राप्तदिव्यकलेवरौ । देवानां सदृशं रूपं दधतुः कांतिभूषितम्

तौ च तद्भस्मना स्पृष्टौ दिव्यकलेवरौ प्राप्य देवानां सदृशं कांतिभूषितं रूपं दधतुः।

Verse 90

संप्राप्ते त्रिदिवैश्वर्ये यत्सुखं पुण्यकर्मणाम् । तस्माच्छतगुणं प्राप सा राज्ञी सुखमुत्तमम्

त्रिदिवैश्वर्ये संप्राप्ते पुण्यकर्मणां यत्सुखं भवति, तस्माच्छतगुणं सा राज्ञी परमं सुखमवाप।

Verse 91

तां पादयोर्निपतितामृषभः प्रेमविह्वलः । उत्थाप्याश्वासयामास दुःखैर्मुक्तामुवाच ह

सा पादयोर्निपतिता तां प्रेमविह्वल ऋषभः उत्थाप्याश्वासयामास; दुःखैर्मुक्तां च तामुवाच।

Verse 92

अयि वत्से महाराज्ञि जीवत्वं शाश्वतीः समाः । यावज्जीवसि लोकेस्मिन्न तावत्प्राप्स्यसे जराम्

अयि वत्से महाराज्ञि, शाश्वतीः समा जीव; यावज्जीवसि लोकेऽस्मिन् तावन्न त्वां जरा स्प्रक्ष्यति।

Verse 93

एष ते तनयः साध्वि भद्रायुरिति नामतः । ख्यातिं यास्यति लोकेषु निजं राज्यमवाप्स्यति

एष ते तनयः साध्वि भद्रायुरिति नामतः। स लोकेषु ख्यातिमाप्स्यति स्वराज्यमपि पुनरवाप्स्यति॥

Verse 94

अस्य वैश्यस्य सदने तावत्तिष्ठ शुचिस्मिते । यावदेष कुमारस्ते प्राप्तविद्यो भविष्यति

अस्य वैश्यस्य सदने तावत्तिष्ठ शुचिस्मिते। यावदेष कुमारस्ते प्राप्तविद्यो भविष्यति॥

Verse 95

सूत उवाच । इति तामृषभो योगी तं च राजकुमारकम् । संजीव्य भस्मवीर्येण ययौ देशान्यथेप्सितान्

सूत उवाच। इत्युक्त्वा ऋषभो योगी तं राजकुमारकं भस्मवीर्येण संजीव्य यथेष्टदेशान् ययौ॥