Avanti Kshetra Mahatmya
Avanti Kshetra Mahatmya
This section is situated in the sacred topography of Avantī, traditionally associated with Ujjayinī (Ujjain) in central India. It presents the region as a Śaiva kṣetra defined by Mahākāla and by a network of tīrthas, liṅgas, and ritual landscapes (including cremation-ground symbolism). The narrative frames Avantī as a comparandum within a pan-Indian pilgrimage hierarchy (e.g., Kurukṣetra, Vārāṇasī, Prabhāsa), thereby integrating local sanctity into an all-India Purāṇic map.
Adhyayas in Avanti Kshetra Mahatmya
71 chapters to explore.
Adhyaya 1
महाकालवनमाहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् | Mahākālavanamāhātmya: Dialogues on the Glory of Mahākāla’s Sacred Grove
अध्यायः १ मङ्गलाचरणैः आरभ्यते, यत्र शैवस्तोत्ररूपेण महाकालः लिङ्गरूपेण आदिदैवतस्वरूपः स्तूयते। ततः संवादे उमा प्रमुखतीर्थानां नदीतीर्थानां च क्रमबद्धं वृत्तान्तं पृच्छति; ईश्वरः गङ्गायमुनानर्मदादीन्, कुरुक्षेत्रगयाप्रभासनैमिषादीन्, केदारपुष्करकायावरोहणादीन् च निर्दिश्य, सर्वेषां शिरोमणिं महाकालवनं परमपुण्यतमं क्षेत्रं प्रख्यापयति। महाकालवनं विशालं क्षेत्रं, घोरमलनाशकं, भुक्तिमुक्तिप्रदं, प्रलयकालेऽपि प्रभावयुक्तं च इति वर्ण्यते। उमा तत्र स्थितानां विशेषतीर्थलिङ्गानां विस्तरं पुनः पृच्छति। अनन्तरं सनत्कुमार–व्यासयोः उपदेशप्रसङ्गः प्रवर्तते। व्यासः ‘महाकालवन’नामकारणं, ‘गुह्य’वनत्वं, पीठत्वम्, ऊषरत्वं, श्मशानत्वं च, तथा तत्र वास-मरण-स्नान-दानादिफलानि किमिति जिज्ञासते। सनत्कुमारः हेतुनिर्देशैः व्याचष्टे—तत्र पापानां क्षयः, मातृसम्बन्धात् पीठत्वम्, तत्र मरणे पुनर्जन्मनिवृत्तिः, श्मशानचिह्नेन शिवानुग्रहः इत्यादि। अध्यायः अन्यतीर्थेभ्यः तुलनया गुणितपुण्यक्रमेण महाकालवनस्य श्रेष्ठतां प्रतिपाद्य, महाकालपुरे वन-पीठ-क्षेत्र-ऊषर-श्मशानरूपपञ्चलक्षणानां एकत्र अद्वितीयसन्निधिं च निश्चिनोति।
Adhyaya 2
Mahākāla, Brahmā’s Stuti, and the Origin of Nīlalohita (Rudra)
सनत्कुमारः प्रलयसमयेव स्थिते जगति केवलं महाकालं परमाधिपतिं वर्णयति। सृष्ट्यर्थं हिरण्यगर्भः समुत्पद्यते, स च द्विधा विभज्यते—अधो भूमिः, ऊर्ध्वं स्वर्गः; मध्ये ब्रह्मा प्रादुर्भवति। महाकाल-शिवेन स ब्रह्मा सृष्टिकर्मणि नियुज्यते; स ज्ञानं याचते, वेदं षडङ्गसहितं लभते, तथापि तपः कृत्वा शिवं गुणातीतं सृष्टि-स्थिति-लयाधारं च दीर्घया स्तुत्या स्तौति। ततः शिवः वरप्रदानपूर्वकं ब्रह्मणो मानसपुत्रेच्छां निमित्तीकृत्य नीललोहितं रुद्रं प्रादुर्भावयति, ब्रह्मणः ‘ब्रह्मा’ ‘पितामह’ इति पदवी च तत्त्वतः प्रतिष्ठापयति। रुद्रः घोररूप-लक्षणैः सह वर्ण्यते, हिमालयं प्रति च प्रेष्यते। अनन्तरं ब्रह्मा स्वसृष्टिशक्त्या गर्वितः; पञ्चममुखस्य तेजसा देवाः पीडिताः महेश्वरं शरणं यान्ति। शिवः प्रकट्य ब्रह्मणो दर्पं निगृह्णाति, स्वनखेन पञ्चमशिरः छित्त्वा कपालिनो भावं जनयति। देवाः महाकालं कपालिनं दुःखनाशकं च शिवं स्तुवन्ति; अध्यायः ब्रह्मगर्वनिवारणं, शिवनामरूपहेतुम्, तथा सृष्टिकथां स्तुतिसंयुक्तां च उपदिशति।
Adhyaya 3
Śiprā-prādurbhāvaḥ and Nara-Nārāyaṇa-saṃbandhaḥ (Origin of the Śiprā and the Nara–Nārāyaṇa Link)
सनत्कुमारः कथयति—ब्रह्मा तमसा आवृतः क्रुद्धश्च स्वेदात् सशस्त्रं सवर्माणं महाबलं पुरुषं ससर्ज। स रुद्रं प्रति प्रहितः प्रवव्राज; रुद्रः चिन्तयामास—अयं न वध्यः, विष्णोः सहचरः भविष्यति—इति, ततः स विष्णोः आश्रमं जगाम। तत्र रुद्रः ज्वलत्कपालभिक्षापात्रेण भिक्षां ययाचे; विष्णुः तस्य पात्रतां ज्ञात्वा दक्षिणबाहुं ददौ। रुद्रेण त्रिशूलेन विद्धे तस्मात् दिव्यरुधिरात् शुद्धा शीघ्रगा नदी प्रादुरभवत्, या शिप्रा इति ख्याता, प्रमाणकालवर्णनयुक्ता। कपालपूरणे सति रुधिरमथनात् मुकुटधारी योद्धा प्रादुरभूत्; रुद्रः तं नर इति नाम चकार। स उवाच—नरनारायणौ युगे युगे लोकरक्षणे देवकार्यसिद्धौ च यशस्विनौ भविष्यतः। अनन्तरं स्वेदजस्य रुधिरजस्य च दीर्घः संग्रामः प्रवृत्तः; देवैः निर्णयः कृतः, तयोः भाव्ययुगेषु स्थाननियोजनं च। अध्यायान्ते विष्णुः ब्रह्माणं प्रायश्चित्तविधिं उपदिशति—अग्नित्रयव्यवस्थया दीर्घकालपूजनं कृत्वा दुष्टसंकल्पजनितदोषस्य नैतिकपरिशोधनं कर्तव्यमिति।
Adhyaya 4
अग्नितेजःसर्गः तथा नर-उत्पत्तिप्रसङ्गः (Origin of Agni’s Tejas and the Context of Nara’s Emergence)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण तत्त्वचिन्तनं प्रवर्तते। व्यासः पृच्छति—कपालप्रसङ्गेन विश्वकर्मणः कर्तृत्वेन च सम्बद्धः अतिविशिष्टधनुर्धरः नरः रुद्र-विष्णु-ब्रह्मभिः कथं सम्बन्धं लभते, तथा ब्रह्मणः ‘पञ्चमं मुखं’ कथं कथायां प्रविशति इति। सनत्कुमारः उत्तरं दत्त्वा ब्रह्मणो मनसः तपसा वैदिकवाक्येन च अग्नेः प्रादुर्भावं वर्णयति। जातः अग्निः अनियन्त्रितः अधोऽवततार; तं स्थिरीकर्तुं पोषयितुं च ब्रह्मा यज्ञरूपैः स्वात्मसमर्पणैः प्रयत्नं करोति। ततः ब्रह्मा अग्निं विभज्य भिन्नभिन्नान् वह्नीन् (अ-इ-उ इति स्वरचिह्नैः) सूर्य-चन्द्र-भू-समुद्रादिषु (वडवामुखादिरूपेषु) नियोजयति, तथा संस्कृता वाक् द्विजानां शुद्धिकरी प्राणधारिणी च इति नियमोपदेशं करोति। अनन्तरं स्तुतिपरम्परायां ब्रह्मा अग्नेः बहुरूपं तेजः प्रशंसति, यावत् सृष्टिस्थितिनियामकस्य परमतत्त्वस्य दिव्यदर्शनं भवति। अन्ते कथा पुनः नर-नारायणप्रसङ्गं प्रतिनिवर्तते; ‘तेजःसर्ग’कथां श्रद्धया शृण्वतां बोधयतां च ब्रह्मसालोक्यादि उन्नतिफलं, तथा पाशुपतेः (शिवस्य) माहात्म्यसूचनं फलश्रुत्या प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 5
Kuśasthalī-vanavarṇana and Kapāla-nikṣepa (Description of the Kuśasthalī Forest and the Casting Down of the Kapāla)
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः पूर्वसङ्घर्षानन्तरं ब्रह्मणो जनार्दनस्य शङ्करस्य च किमनुष्ठानं प्रायश्चित्तं वा कृतमिति पप्रच्छ। सनत्कुमारः प्रत्युवाच—ब्रह्मा वन्यसमिधादिभिरग्निहोत्रं कुर्वन् स्थितः, तथा भूतहिताय बदर्याश्रमे नरनारायणयोस्तपः प्रवर्तते इति। ततः कपालपाणिः शिवः कुशस्थलीं प्राप्य परमपुण्ये वने प्रविवेश। तत्र वृक्षलतागुल्मपुष्पपक्षिवातऋतुरसाः भक्त्येवातिथिसत्कारं कुर्वन्त इव वर्ण्यन्ते; रुद्रागमने वनं पुष्पाणि समर्पयति। शिवः तानि गृह्णन् वृक्षेभ्यः अभय-समृद्धिदायकान् वरान् ददौ—अग्निवाय्वुदकसूर्याशनिशीतादिभ्यः अनपायः, नित्यपुष्पत्वं नित्ययौवनं च, कामदत्वगुणश्च। अनन्तरं तत्र निवसन् शिवः कपालं भूमौ निक्षिपति; तेन महास्फोटेन समुद्राः पर्वताः दिव्ययानानि त्रैलोक्यं च कम्पितम्। देवाः सन्त्रस्ताः कारणं ज्ञातुं ब्रह्माणं ययुः; ब्रह्मा पञ्चमशिरश्छेदनादिकं कपालधारणवृत्तान्तं, नारायणात् भिक्षाटनं, कुशस्थलीप्रवेशं च कथयित्वा, रुद्रं शमयितुं तस्य प्रसादार्थं वरप्राप्तये च तान् निनाय।
Adhyaya 6
महापाशुपतव्रत-दीक्षा, महाकालवन-प्रादुर्भाव, कपालव्रत-विधानम् (Mahāpāśupata Vrata Initiation, Mahākālavana Epiphany, and the Kapāla-vrata Framework)
सनत्कुमारः कथयति—देवाः पुष्पितं वनं प्रविश्य महादेवं अन्विष्यन्ति, किन्तु बहिर्दृष्ट्या तं न पश्यन्ति। ततः सिद्धान्तो निरूप्यते—दिव्यदर्शनं अन्तःकरण-योग्यताधीनम्; शिवः श्रद्धा-ज्ञान-तपः/योग-त्रयोपायैरेव प्राप्यते, सकल-निष्कल-रूपयोः दर्शनभेदश्चोच्यते। ब्रह्मा देवान् शैवदीक्षां दीर्घपूजां च कर्तुं उपदिशति; शैवयज्ञस्य सिद्धिः क्रियते, देवाः दीक्षिताः सन्तो महापाशुपतव्रताख्यं श्रेष्ठं व्रतम् अवाप्नुवन्ति। अनन्तरं शिवः भीषण-नानारूप-गणपरिवृतः प्रादुर्भवति; देवाः नानानामभिः स्तुवन्ति। शिवः तेषां नियमयुक्तं साधनं प्रशंस्य वरान् ददाति, तथा कपालक्षेपणरूपं रक्षणकर्म व्याचष्टे—येन जगति क्षोभः जातः, असुरभयस्य शमनाय। महाकालवनं गुह्यं प्रसिद्धं पुण्यवनं श्मशानस्वरूपं च इति निरूप्य, कपालव्रतस्य मर्यादां वदति—भस्म-रुद्राक्षधारणं, संयमः, दुष्टसङ्गवर्जनं, व्रतनिन्दायाः महापातकत्वं च। अन्ते एकाग्रश्रवण-पाठयोः फलश्रुतिः प्रदीयते।
Adhyaya 7
रुद्रभक्तित्रिविधविभागः तथा क्षेत्रवासिफलनिर्णयः (Threefold Rudra-Bhakti and the फल of Residence in Mahākālavana)
अस्याध्याये व्यासः पृच्छति—महाकालवने रुद्रलोकप्राप्त्यर्थं स्त्रीपुरुषैः सर्ववर्णाश्रमैः किं विधेयम् इति। सनत्कुमारः रुद्रभक्तेः त्रिविधं विभागं निरूपयति—(१) मानसी भक्तिः ध्यानधारणाप्रधानाः, (२) कायिकी भक्तिः व्रतोपवासेन्द्रियनिग्रहादिरूपा, (३) लौकिकी भक्तिः पूजोपहारगन्धानुलेपनदीपवस्त्रध्वजवाद्यतिथिसत्कारादिभिः प्रकटिता। तथा रुद्रं संकल्प्य कृतानि अग्निहोत्र-दर्शपूर्णमासादि वैदिकी कर्माणि, मन्त्रजपः, संहिताध्ययनं च ‘वैदिकी’ इति विशेषेणोच्यते। अनन्तरं ‘आध्यात्मिकी’ भक्तिः द्विधा—साङ्ख्ययोगभेदेन—प्रवर्तते। तत्र तत्त्वक्रमः कथ्यते—अचेतना प्रकृतिः/प्रधानम्, चेतनः भोक्ता पुरुषः, तयोः परं प्रेरकं तत्त्वं रुद्रः; योगमार्गे महाकालस्य ध्यानं पञ्चवक्त्रत्रिलोचनादिलक्षणैः प्रतिपाद्यते। अन्ते क्षेत्रवासिनां साधनभेदेन मरणविधिना च फलभेदाः कथ्यन्ते—केषाञ्चित् संन्यासिनां ब्रह्मसायुज्यं/मोक्षः, केषाञ्चित् रुद्रलोके दीर्घभोगः गुह्यकादिसहचर्येण, ततः पुनर्जन्मनि ऐश्वर्ययशोभक्तिसम्पत्तिः—गृहस्थब्रह्मचारिवानप्रस्थादीनां आचरणानुसारतः।
Adhyaya 8
Kalakaleśvara–Kalahanāśana-kuṇḍa and the Apsarā-tīrtha: Ritual Merit, Protection, and Origin Narratives
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः मोक्षविषयकं प्रश्नं पृच्छति—यद्याचारनियमसंयमादिना रुद्रलोकप्राप्तिः, तर्हि ये स्त्रियः म्लेच्छाः शूद्राः पशवो वा तपोऽसमर्थाः, ते महाकालवने मृताḥ किं गतिं यान्ति? सनत्कुमारः देशविशेषधर्मं प्रतिपादयति—महाकालस्य सन्निधौ ‘कालमृत्युः’ अपि रुद्रलोकप्रदः; देहपरिवर्तनं कृत्वा शिवसामीप्ये भोगं लभन्ते। ततः स्थलगाथाभिः सिद्धान्तो दृढीक्रियते—शिवगौरीविवादात् कालकलेश्वरस्य प्रादुर्भावः, कलहनाशनकुण्डस्य प्रतिष्ठा च; तत्र स्नानपूजा, रात्रौ उपवासश्च, कुलकोट्युद्धारकरा इति कथ्यते। पृष्ठमातृदेव्यः मणिकर्णिका च रक्षापावनस्थानत्वेन वर्ण्येते; पापविनाशः, चौरभूतग्रहपीडाभ्यः अभयदानं च फलम्। अथ अप्सरोज्जन्मकथा—नरनारायणयोस्तपः, इन्द्रस्य विघ्नप्रयत्नः, उर्वश्याः सृष्टिः; पुरूरवसो विरहव्यथा महाकालवने नयति, तत्र नारदः पार्वत्यै व्रतं तुलादानं च (तिल-लवण-शर्करा-गुड-मधूनि) सौन्दर्य-श्री-दम्पत्यस्थैर्यहेतूनि उपदिशति। अन्ते माहिषकुण्डादीनि तीर्थानि निर्दिश्य प्रेतराक्षसपिशाचादिदोषनिवारणशक्तिः प्रशंस्यते।
Adhyaya 9
महाकपाल-प्रादुर्भावः तथा शिवतडाग-रौद्रसरः-माहात्म्यम् (Origin of Mahākapāla and the Glory of Śiva’s Tank/Raudra Lake)
व्यासः माहिषरूपस्य उपद्रवस्योत्पत्तिं, मातॄणां प्रादुर्भावं, क्षेत्रे रुद्रस्य कर्तृत्वं च पप्रच्छ। सनत्कुमारः कथयति—महादेवः ब्रह्मतेजसा दीप्तं कपालखण्डं धारयन्, गणानां पुरतः अवन्तीक्षेत्रे क्रीडया तद् प्रतिष्ठापयामास। ततः घोरः शब्दः समुत्पन्नः, येन देवपीडकः वरबलसमन्वितः हाळाहलनामासुरः माहिषरूपेण महाबलैः सह आगतः। शिवः गणान् आज्ञापयत्—आगच्छन्तं शत्रुं निवारयन्तु; ते च समवायेन शस्त्रवर्षैः तं जघ्नुः। असुरे निपतिते महादेवः अभिमानं विनाशहेतुम् इति अवदत्। प्रतिष्ठितात् कपालात् उग्राः तेजस्विन्यः कापालमातरो जाताः; ताः शीघ्रं समागत्य दैत्यं भक्षयित्वा तत्र स्वनामधेयं स्थापयन्ति, तच्च वस्तु-स्थानं ‘महाकपाल’ इति प्रसिद्धम्। अनन्तरं शिवतडागस्य/रौद्रसरसः प्रादुर्भावः कीर्तिश्च कथ्यते—यत् महायागस्नानतुल्यं पावनं मन्यते। ब्रह्मणोऽपि तत्र आगमनं, स्वर्गारोहणसोपानत्वेन क्षेत्रस्य ख्यातिः, तत्र मरणे रुद्रलोकप्राप्तिः, एकाग्रश्रवणस्य च परमफलम् इति फलश्रुतिः समाप्यते।
Adhyaya 10
कुटुंबिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutumbikeśvara Tīrtha-Māhātmya)
सनत्कुमारः त्रिलोके प्रसिद्धं महादेवसम्बद्धं तीर्थं वर्णयति—स्वयम्भूः कुटुम्बिकेश्वर इति। अस्य देवालयदर्शनं तथा चानुष्ठानानि शुद्ध्युपायाः; यः शुद्धः सन् विधिवत् श्राद्धं कृत्वा देवं पश्यति, स सप्तजन्मसञ्चितपापेभ्यः प्रमुच्यते इति। ततः तीर्थतटे शाककन्दादिभिः अन्नदानं महाफलप्रदं, ‘परमपद’प्राप्तिकरं च कथ्यते। पौषशुक्लप्रतिपदि वा अष्टम्यां एकाहोपवासेन अश्वमेधसमं पुण्यं; आश्विन्यां पौर्णमास्यां महादेवस्य पाट्टबन्धे भक्त्या दर्शनात् स्वर्गप्राप्तिः। चैत्रशुक्लपञ्चम्यां उपवासः, कर्पूरकुङ्कुमकस्तूरिचन्दनादिसुगन्धानां तथा घृतपायसस्य अर्पणं, ब्राह्मणदम्पत्योः भोजनं च विधीयते; तेन दीर्घकालं रुद्रलोके वासः प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 11
विद्याधरतीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Vidyādhara Tīrtha)
अध्यायः विद्याधरतीर्थस्य माहात्म्यं प्रथमतः प्रतिजानाति—यः शुचिर्भूत्वा तत्र स्नाति स विद्याधराणामधिपतित्वं लभते। व्यासः क्षेत्रेऽस्य तीर्थस्य उत्पत्तिं सनाथकुमारं पृच्छति। सनत्कुमारः कारणकथां वदति—पारिजातमालाविभूषितो विद्याधराधिपः इन्द्रलोकं गतः। मेनकायाः नृत्यसमये स तां मालां ददौ; तेन नृत्यविघ्नः कृत इति इन्द्रः क्रुद्धः सन् तं भूमौ पतितुं शशाप। विद्याधरः प्रसादं याचते; इन्द्रः तं अवन्तीक्षेत्रं प्रति प्रेषयति—गङ्गासम्बद्धगुहां निर्दिश्य, तस्याः उत्तरतः त्रिलोके प्रसिद्धं ‘विद्याधर’नाम तीर्थं वर्तते इति। स विद्याधरः अवन्तीं प्राप्य रम्ये तीर्थे स्नात्वा तस्य प्रभावात् स्वं दिव्यपदं पुनरवाप। अन्ते फलश्रुतिः—तत्र पुष्पचन्दनादिभिः पूजनं कृत्वा इहामुत्र सर्वभोगान्, पुण्यं च, धर्मयुक्तां भक्तिं च लभते।
Adhyaya 12
Mārkaṭeśvara-tīrtha and Śītalā Darśana (मर्कटेश्वरतीर्थ-शीतलादर्शन)
सनत्कुमारः मर्कटेश्वरनामकं परमं स्थानं वर्णयति, यत्र सरवकामप्रदायकं प्रसिद्धं तीर्थं विद्यते। तत्र स्नानमात्रेण गोशतदानफलसदृशं पुण्यं भवतीति फलश्रुतिः कथ्यते। अथ विस्फोटादिरोगशमनाय बालकल्याणाय च व्यवहारिकः शान्तिकर्मविधिः प्रदर्श्यते—तत्र मसूरमाणं कृत्वा तदवघट्टनं कर्तव्यम्; तस्य सिद्धिः शीतलायाः शीतलप्रभावेन इति निर्दिश्यते। शीतलादेव्याः दर्शनं दुरीतापहं प्रोक्तं; तस्याः भक्ताः पापचिह्नैः, दारिद्र्येण, रोगभयेन, ग्रहपीडया वा न लिप्यन्ते। एवं स्थानकृतकर्म, रक्षात्मकदेवतत्त्वं, तथा क्षेमस्थैर्यप्रधानं संक्षिप्तं फलश्रुतिं च अध्यायः समन्वयति।
Adhyaya 13
Svargadvāra-tīrtha: Bhairava–Ambikā Darśana and Śrāddha-Pūjā Phala (स्वर्गद्वारतीर्थे भैरवाम्बिकादर्शन-श्राद्धपूजाफलम्)
अध्यायेऽस्मिन् (१३) सनत्कुमारः व्यासं प्रति अवन्तीक्षेत्रे स्वर्गद्वारनाम्नः तीर्थस्य विधिं मोक्षप्रदत्वं च उपदिशति। स्वर्गद्वारे स्नानं कृत्वा भैरवस्य दर्शनं, ततः पितॄणां प्रीत्यर्थं भक्त्या श्राद्धकर्म करणीयम् इति क्रमः कथ्यते; एतेन साधकस्य पितॄणां च कल्याणं भवति, रुद्रस्य परमधामप्राप्तिः च सूच्यते। भैरवस्य पुरतः अम्बिका तिष्ठतीति देवीसन्निधिः निर्दिश्यते; तस्याः दर्शनमात्रेण नरनारीणां सर्वपापविनाशः इति प्रशंस्यते। महा-नवम्यां देव्यै बलिदानं कर्तव्यम् इति विशेषविधिः, तथा महिषादि-उपहारैः, सुरामांसादिभिः, शुभबिल्वमालया च पूजनेन सर्वसिद्धिप्राप्तिः इति फलश्रुतिः कथ्यते। अन्ते पुनः स्वर्गद्वारे स्नानं महेश्वरपूजनं च कृत्वा भक्तः स्वर्गद्वारेण रुद्रालयं नीयते इति निगद्यते।
Adhyaya 14
राजस्थलसमीपे चतुर्समुद्रसंगमः — The Convergence of Four Oceans near Rajāsthāla
अध्याये राजस्थलसमीपे शैवतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। तत्र लवण-क्षीर-दधि-इक्षुरसाख्याः चत्वारः समुद्राः शिवसन्निधौ एकत्रैव कलारूपेण स्थिताः इति अद्भुतं वचनं श्रूयते। व्यासः पृच्छति—ये समुद्राः लोकसीमान्तेषु प्रसिद्धाः, ते कथं एकदेशे सन्निहिताः? सनत्कुमारः कारणकथां निवेदयति। राजा सुद्युम्नः रानी सुदर्शनया सह सन्तानार्थं व्याकुलः। सा दाल्भ्यं मुनिं पृच्छति; स मुनिः ‘पुत्रप्रद’ दिव्यतीर्थे स्नानं शङ्करपूजनं च उपदिशति। सुद्युम्नः शिवं समाराध्य, शिवात् आदेशं लभते—अवन्त्यां कुशस्थल्यां गच्छ; मम आज्ञया समुद्राः आगमिष्यन्ति, युगान्तपर्यन्तं तत्र तिष्ठन्ति, स्नानेन च शुभलक्षणः पुत्रः लभ्यते। अनन्तरं चतुर्षु समुद्रेषु क्रमशः स्नानं, पितृणां श्राद्धं, पार्वतीपतिशिवपूजनं, तथा दानविधानं निर्दिश्यते—लवणं, क्षीरं, दध्यान्नं, गुडः, ताम्रपात्राणि, सुवर्णं, धान्यानि, वस्त्राणि, अर्घ्यं, दुग्धदा गौश्च। फलश्रुतौ ऐश्वर्यं, प्रियसन्तानलाभः, दीर्घं स्वर्गफलम्, अन्ते मोक्षश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 15
शंकरवापिका–शंकरादित्यतीर्थमाहात्म्य (Śaṅkaravāpikā and Śaṅkarāditya Tīrtha: Glory and Merits)
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो व्यासाय धर्मतत्त्वं निवेदयति। प्रथमं शंकरवापिका नाम महातीर्थं निरूप्यते—शिवेन कपालक्षालनार्थं प्रयुक्तं जलं यत्र क्षिप्तं तदेव वापीरूपेण स्थित्वा क्षेत्रं पावयति, तस्मात् तस्य नाम्ना तीर्थं प्रसिद्धम्। ततः अर्काष्टम्यां स्नानविधिः कथ्यते—दिग्भ्यः सर्वाभ्यः तथा वापीमध्यदेशे स्नात्वा, हविष्यन्नं भोजनानि शाकमूलफलादीनि च ब्राह्मणेभ्यो नियमेन दातव्यानि; एवं तीर्थयात्रा दानधर्मेण सह संयोज्यते। फलेषु श्रूयते—इहामुत्र सौख्यसमृद्धी, कीर्तिः सत्कारश्च; माहात्म्यपाठकप्रचारकयोः विशेषतः पुण्यवृद्धिः। अनन्तरं पिनाकी वृषभध्वजः शिवः सूर्यं स्तौति; सूर्यः प्रसन्नो वरं ददाति। शिवः सर्वदेहिनां हिताय सूर्यं तत्रांशेन स्थितुं याचते; तेन शंकरादित्यतीर्थस्य स्थापना नामकरणं च भवति, देवदैत्यगन्धर्वकिन्नरैः साक्षिभिः शंकरादित्ययोः पूजनं क्रियते। उपसंहारे शंकरादित्यदर्शनं सर्वयज्ञदानातिशयपुण्यकरं, रोगदरिद्र्यशोकवियोगादिभ्यः रक्षणं च प्रदायकम् इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 16
Gandhavatī-Tīrtha Prādurbhāva and Śrāddha–Dāna Phala (गन्धवतीतीर्थप्रादुर्भावः श्राद्धदानफलम्)
सनत्कुमारो व्यासं प्रति ‘तीर्थेषु श्रेष्ठम्’ इदं तीर्थं कथयति। शैवप्रसङ्गे महेश्वरः कपालक्शालनार्थं कपालपात्रे जलं वहन् तत् जलं भूमौ प्रक्षाल्य निक्षिपति; तस्मात् त्रैलोक्यविख्याता अनुपमा गन्धवती नाम पुण्यनदी तीर्थरूपेण प्रादुर्भवति। तत्र स्नानं परमं प्रशस्यते। तस्मिन् स्थले कृतं श्राद्धं तर्पणं च अक्षयफलप्रदं इति निगद्यते। दक्षिणतीरे पितरः सन्निहिता वर्तन्ते, वंशजैः प्रदत्तं पायसं धान्यं मधुतिलमिश्रिताः पिण्डाश्च प्रतीक्षन्ते; तैः दीर्घकालं तृप्तिं यान्ति, कर्ता च स्थिरं स्वर्ग्यं पुण्यं लभते। श्राद्धकर्म सर्वेषां देवपितृगन्धर्वयक्षमनुष्यपश्वादीनां प्रीतिकरं इति विस्तरेणोच्यते। नवमी-अष्टमी-अमावास्या-पूर्णिमादितिथिषु, सूर्यसंक्रान्तिषु, तथा विशिष्टचन्द्र-नक्षत्रयोगेषु कृतं श्राद्धं विशेषफलदं; अन्ते मनःशुद्धिः, द्रव्यशुद्धिः, कालः, विधिः, पात्रता, परमा भक्तिश्च इष्टफलसिद्धेः कारणानि इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 17
दशाश्वमेधमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Daśāśvamedha (Tīrtha Merit Discourse)
सनत्कुमारः अवन्तीक्षेत्रे दशाश्वमेधिकतीर्थस्य तीर्थफलश्रुतिं प्रवक्तुमारभते। तत्र स्नानं कृत्वा ततः परं महेश्वरस्य दर्शनं यत्, तत् दशाश्वमेधयज्ञानां समष्टिफलतुल्यमिति प्रतिपाद्यते; राजयागसामर्थ्यं विना अपि देशभक्त्या पुण्यलाभः सुलभ इति भावः। मनुः, ययातिः, रघुः, उशनाः, लोमशः, अत्रिः, भृगुः, व्यासः, दत्तात्रेयः, पुरूरवाः, नहुषः, नलश्च—एतेषां दृष्टान्तैः तीर्थस्य प्रभावः प्रमाणीकृतः। चैत्रमासे शुक्लाष्टम्यां भक्त्या देवमर्चयेत्, सुशिक्षितं सद्गुणयुक्तं अश्वं ब्राह्मणाय दद्यात्; अश्वरोमसंख्याप्रमाणेन शिवलोके दीर्घं सम्मानं लभते, ततः पुनः पृथिव्यां राज्यलाभं प्राप्नोतीति कर्म-दान-फलानां धर्म्यः क्रमः निरूप्यते।
Adhyaya 18
Ekānaṃśā-devī Utpattiḥ and Pūjā-Phala (एकानंशादेवीोत्पत्तिः पूजाफलम्)
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—सर्वपापप्रणाशिन्याः एकानंशादेव्याः उत्पत्तिकथां वदेत् इति। सनत्कुमारः प्रथमं विधानेन पूजायाः माहात्म्यं निरूपयति—लोकप्रसिद्धायाः देव्या विधिपूजया सर्वसिद्धयः, अणिमाद्याः गुणाः, रक्षाकराणि च मन्त्र-यन्त्रादीनि, तथा अभिष्टफलप्राप्तिः सुलभा भवतीति। अनन्तरं कृतयुगादौ ब्रह्मा रात्रिं (विभावरीं) आहूय तारकासुरस्य उपद्रवं निवेदयति, तस्य विनाशाय दिव्यजन्म आवश्यकं इति च आदेशं ददाति। सती-पुनर्जन्म पार्वत्यां, शिवस्य तपः-प्रतीक्षा, तयोः संयोगः, तथा तेजस्विनः सन्तानस्य उत्पत्तिः—यः शत्रुगणान् निहन्यात्—इति क्रमः कथ्यते। अन्ते एकानंशा गायत्रीरूपा, ओंमुखी, श्री-कीर्ति-विद्या-लक्ष्यस्वरूपा इत्यादि बहुविधैः नामरूपैः स्तूयते। यः तां पश्यति पूजयति च स अभिष्टान् प्राप्नोति; भक्त्या तस्याः ध्यानं कर्तव्यमिति उपसंहरति।
Adhyaya 19
हरसिद्धि-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Harasiddhī)
सनत्कुमारः अवन्तीक्षेत्रे महाकालसन्निधौ हरसिद्ध्याः शक्तिदायिन्याः देवीस्वरूपस्य प्रादुर्भावं माहात्म्यं च कथयति। चण्डः प्रचण्डश्च दैत्यौ स्वर्गान् उद्धृत्य कैलासं प्राप्य शिवं प्रति द्यूतप्रतियोगं प्रस्तावयतः; तौ देवकण्टकौ इति ख्यातौ। तयोः कोलाहले शिवगणाः पराजिताः, नन्दी च घोरं व्रणं प्राप। तदा पार्वतीशक्तिरूपा देवी शिवेन आवाहिता साक्षात् प्रादुरभवत्; सा क्रोधदीप्तया धृत्या दैत्यौ निहन्ति। ततः शिवः तां जगति ‘हरसिद्धिः’ इति विख्यातां सिद्धिप्रदां वरदां च व्याहरति; तस्याः पूजनं दर्शनं च इष्टफलप्रदं भवति। अन्ते फलश्रुतिः—हरसिद्धिदर्शनात् अक्षयाः कामाः, शैवपदप्राप्तिश्च; ‘हरसिद्धि’ इति चतुरक्षरमन्त्रस्मरणं शत्रुभयं नाशयति, दारिद्र्यं च निवारयति। महा नवम्यां पूजनं निर्दिष्टबलीसहितं राजसमृद्धिकरं; तस्यां महिषवधोऽपि यजमानस्य पापरहितः, बलिद्रव्यस्य च स्वर्गप्रद इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 20
वटयक्षिणी-माहात्म्य तथा अवन्तीक्षेत्रे शिवदर्शन-तीर्थस्नान-फलश्रुति (Vaṭayakṣiṇī Mahātmya and the Fruits of Śiva-Darśana & Tīrtha-Snāna in Avantī)
अस्मिन्नध्याये फलश्रुतिप्रधानतया अवन्तीक्षेत्रे विधीनां तीर्थविशेषाणां च फलानि संकीर्त्यन्ते। सनत्कुमारः वटयक्षिण्याः दर्शन-पूजनयोः माहात्म्यं वदति—मासपर्यन्तं भक्त्या दर्शनं, पूजनं, स्वर्णपुष्पैः समर्पणं च कृत्वा महत्फलमवाप्यते। चतुर्दश्यां विशेषविधिः कथ्यते—स्नानं कृत्वा तिलदानं यः करोति, स पिशाचपीडां निवारयति; तस्य कुलस्य हितं भवति, दातृसंकल्पेन ये कुटुम्बाः समर्पिताः तेषामपि कल्याणं भवति। ततः शैवतीर्थ-देवालयानां दर्शनक्रमः प्रदर्श्यते—शिप्रासम्बद्धानि अन्यानि च स्थानानि। प्रत्येकं स्थलं कृत्यविशेषेण (स्नान/दर्शन/पूजा/दान) सह निर्दिष्टफलप्रदं—पापनाशः, यमलोकात् परित्राणम्, रुद्रलोकप्राप्तिः, अश्वमेधतुल्यपुण्यम्, रोगनिवृत्तिः, राजसमृद्धिः, स्वर्गे दीर्घभोगः, सिद्धि-विजयः, महापातकविमोचनम्, सर्प-दारिद्र्यरक्षा, तथा ‘स्वर्गद्वार’ इति स्थले भैरवदर्शनात् बहुयज्ञानां पुण्यलाभ इति।
Adhyaya 21
हनुमत्केश्वर-प्रतिष्ठा (Establishment of Hanumatkeśvara)
अध्याये संवादरूपेण कथा प्रवर्तते। व्यासः हनुमत्केश्वरस्य सनातनीं वृत्तपूर्वां पृच्छति, सनत्कुमारः कथयति। रामस्य रावणविजयानन्तरं सीतासहितस्य अयोध्याप्रत्यागमनकाले मुनिसन्निधौ अगस्त्यः महादेवस्य रणपराक्रमं वायुसुतस्य (हनूमतः) तुल्यं वर्णयति। तेन हनूमान् स्वभक्तिमहिम्नः प्रत्यक्षचिह्नार्थं लङ्कातः लिङ्गं नेतुमिच्छति। हनूमान् विभीषणं याचते; स च रावणेन त्रैलोक्यजयपूर्वं प्रतिष्ठापितेषु षट्सु लिङ्गेषु एकं गृहाणेति दर्शयति। हनूमान् मुक्ताफलसदृशं लिङ्गं वृणोति; विभीषणः तस्य पूर्वसम्बन्धं धनदेन (कुबेर) सह कथयति—स तद् लिङ्गं त्रिकालं पूजयन् बन्धनात् विमुक्तोऽभूत्, इति तस्य कर्मकाण्डबलं रक्षाशक्तिं च प्रतिपादयन्। हनूमान् तल्लिङ्गं वहन् सप्तमे दिने अवन्तिकां प्राप्य रुद्रसरसि प्रतिष्ठापयति; पुनरुद्धर्तुं प्रयत्नं कुर्वन् न शक्नोति। तदा देवः स्वयमेव वदति—एतत् अत्रैव हनूमन्नाम्ना नित्यं प्रतिष्ठाप्यतामिति। अन्ते फलश्रुतिः—शनिवारे दर्शनात् शत्रुभयापहः जयप्रदश्च; भक्ताः स्तेयदरिद्र्यदुर्भाग्यादिभ्यः मुक्ताः भवन्ति। तैलाभिषेकः रोगान् ग्रहपीडां च शमयति; श्रद्धया दर्शनशीलाः मोक्षं प्राप्नुवन्ति।
Adhyaya 22
Yameśvara–Koṭitīrtha–Mahākāla Māhātmya (Rudrasaras and Ritual Merits)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारः व्यासं प्रति उपदेशरूपेण यमेश्वरपूजाविधिं फलश्रुतिं च कथयति। तिलमिश्रितजलेन स्नात्वा यमेश्वरदर्शनं, कुङ्कुमेन अभ्यङ्गः, पद्मार्पणं, धूपदानं विशेषतः कृष्णागरुधूपः, तिलतण्डुलनिवेदनं च निर्दिश्यते। एतादृशपूजया मृतस्यापि यमः पितेव भवतीति धर्मार्थः प्रतिपाद्यते। ततः त्रैलोक्यप्रसिद्धं रुद्रसरः श्रेष्ठतीर्थं वर्ण्यते; तत्र स्नानं कृत्वा कोटेश्वरशिवदर्शनात् सर्वमलनाशः, रुद्रलोकप्राप्तिश्च भवतीति। तत्र कृतं श्राद्धं महायज्ञानामपि बहुगुणफलप्रदं, पितृभ्यः कृतं दानं कोटिगुणितं भवतीति फलनिर्णयः। स्नानानन्तरं परमे अक्षरे ध्यानं सर्पस्य त्वक्परित्यागवत् बन्धमोक्षलक्षणं कथ्यते। प्रातःस्नानं कृत्वा महाकालदर्शनात् सहस्रगोदानफलम्, सप्तरात्रं शुद्धवासः सहस्रचन्द्रायणतुल्यः, रात्रौ जागरणं पूजामहाभिषेकसहितं च प्रशस्यते। कार्तिकी-वैशाख्यौ काले विशेषपूजा, कर्पूरकुङ्कुमचन्दनागरुसममिश्रितलेपस्य शिलायां मर्दनं कृत्वा महाकाले लेपनं च कृत्वा रुद्रानुचरत्वप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 23
महाकालयात्रा-विधिः (Mahākāla Pilgrimage Procedure and Merits)
सनत्कुमारः अवन्तीक्षेत्रे महाकालयात्रायाः क्रमं निरूपयति। रुद्रसरोवरे स्नानं कृत्वा तीर्थक्रमेण विविधेषु शिवस्थानेषु नामलिङ्गेषु च दर्शन-नमस्कार-पूजाः सुगन्ध-पुष्पादिभिः विधीयन्ते, केषुचित् स्थलेषु घृताभिषेकः तथा बहुकलशजलाभिषेकादि परिमाणनियमाश्च निर्दिश्यन्ते। प्रत्येकस्थाने फलश्रुतिः सघना—दर्शनमात्रेण महापापक्षयः, दुष्टस्वप्ननिवारणं, कुष्ठादिरोगशमनं, ऐश्वर्य-सिद्धिप्राप्तिश्च कथ्यते। यात्राधर्मोऽपि बोध्यते—यात्री एकाग्रः श्रद्धावान् जितेन्द्रियश्च भवेत्, विशेषतः वित्तवञ्चनारहितः। अन्ते देवतासन्निधौ उपविश्य पुनःपुनर्नमस्कारं कृत्वा यात्रां महादेवाय समर्प्य ‘संसारसागरात्’ उद्धारं प्रार्थयेत्। प्रदक्षिणादेः महादानतुल्यं पुण्यं प्रतिपाद्य, शिवभक्तानां दीनानां च भोजनं, सवत्सां दुग्धदां गोमुपस्करसम्पन्नां दानं च विधाय, पितॄणां कुलस्य च दीर्घकालं स्वर्गसुखभोगः प्रसाध्यते।
Adhyaya 24
वाल्मीकेश्वर-माहात्म्य (Valmīkeśvara Māhātmya: The Etiology of Poetic Attainment)
अस्मिन्नध्याये व्यासस्य प्रश्नः—अवन्त्यां स्थितस्य वल्मीकेश्वरलिङ्गस्य माहात्म्यं किमिति—इति; तत्र सनत्कुमारः प्रत्युवाच यत् तस्य दर्शनपूजनाभ्यां कवित्व-प्राप्तिः सुलभा भवति। कथायां भृगुवंशीयो ब्राह्मणः सुमतिः दुर्भिक्षे देशान्तरं गतः; तस्य पुत्रोऽग्निशर्मा वेदाध्ययनं परित्यज्य दुष्टसङ्गात् हिंसकचौरैः सह चरन् वेदस्मृतिं गोत्रलक्षणं च विद्यां च विस्मृतवान्। सप्तर्षयः तीर्थयात्रायां तं दृष्ट्वा, स तान् भयेनाभ्यधावत्; अत्रिः तस्य धर्मयुक्तिं परीक्ष्य उक्तवान्—“यत् हिंसाकर्म त्वं ‘कुटुम्बार्थम्’ करोति, तस्य पापभागं ते स्वजनाः किं वहन्ति?” इति। स गृहे गत्वा पितरं मातरं भार्यां च पृष्टवान्; सर्वे पापसहभागित्वं नाङ्गीकृतवन्तः। ततोऽग्निशर्मा पश्चात्तापेन ऋषीणां शरणं गतः। ऋषयः तस्मै नियतस्थाने दीर्घकालं ध्यानं मन्त्रजपं च विधाय, त्रयोदशवर्षपर्यन्तं तपः कर्तुं न्ययुञ्जन्; तस्योपरि वल्मीको जातः। ततः ऋषयः वल्मीकं भित्त्वा तं उद्धृत्य पुनर्जीवयामासुः, “वाल्मीकि” इति नाम च ददुः। स कुशस्थल्यां महेश्वरं समाराध्य कवित्वशक्तिं प्राप्य रामायणं चकार; अत एव अवन्त्यां स देवो वल्मीकेश्वर इति ख्यातः, यस्य दर्शनपूजनाभ्यां काव्यप्राप्तिर्भवतीति।
Adhyaya 25
Tīrtha-Phala of Avantīkṣetra: Worship of Named Śiva-Liṅgas and Observance-Based Merits (तीर्थफलप्रकरणम्)
अस्मिन् पञ्चविंशतितमेऽध्याये सनत्कुमारः व्यासं प्रति अवन्तीक्षेत्रस्य तीर्थफलप्रकरणं विधिपूर्वकं निरूपयति। शुक्रीश्वर-भीमेश्वर-गर्गेश्वर-कामेश्वर-चूडामणि-चण्डीश्वरनामकानि शिवलिङ्गस्थानानि क्रमशः निर्दिश्य, तेषु यथाविधि पूजादर्शनयोः महिमानं कथयति। श्वेतपुष्पैः लेपनैश्च पूजनं, सावधानं दर्शनं, तिलतैलेन तिलजलेन च लिङ्गाभिषेकः, बिल्वपत्रार्पणं, तथा चतुर्दश्यां, शुक्लकार्त्तिकनवम्यां, कृष्णाष्टम्यां च उपवासव्रतानुष्ठानं, विशेषतः सहस्रगोदानादि दानं च विहितम्। एतेषां कर्मणां फलरूपेण अभयप्राप्तिः, धर्मवृद्धिः, आरोग्यसौख्यस्थैर्यं, बन्धविमोचनं, रुद्रलोकप्राप्तिर्वा स्वर्गलाभश्च प्रतिपाद्यते। अन्ते शुद्धचित्तेन एतानि तीर्थानि सेवमानस्य शम्भोः प्रीतिकरं धाम प्राप्यते इति सामान्येनोपसंहरति।
Adhyaya 26
Pañceśānī-yātrāvidhi, Kṣetra-dvārapāla-nirdeśa, Mandākinī-tīrtha-māhātmya (पञ्चेशानी-यात्राविधिः, क्षेत्रद्वारपाल-निर्देशः, मन्दाकिनीतीर्थ-माहात्म्यम्)
अध्याय आरभ्यते यत्र व्यासः महाकालवनस्य पवित्रत्व-परिमाणयोः प्रमाणं याचते। सनत्कुमारः ब्रह्मणः श्रुतं पूर्ववृत्तं निवेदयन् प्रमाणपरम्परां स्थापयति। ततः क्षेत्रं योजनपरिमितं सुवर्णद्वारैः रत्नसोपानैश्च विभूषितं, लोकहितार्थं नियुक्तैः बलवद्भिः द्वाराध्यक्षैः रक्षितं वर्ण्यते—पूर्वे पिङ्गलेशः, दक्षिणे कायावरोहणेश्वरः, पश्चिमे वित्तेशः, उत्तरे उत्तरेश्वरः इति दिक्पाल-निबन्धः। कृष्णपक्षचतुर्दश्यां विशेषतः सूर्यचन्द्रसंयोगकाले च पञ्चेशानी-यात्राविधिः निर्दिश्यते—उपवासः, स्नानम्, गन्ध-पुष्प-धूप-नैवेद्यादिभिः पूजनम्, रात्रिजागरणं, क्रमशः देवालयदर्शनं, पुनः पुनः महाकालेश्वर-सन्निधौ निवर्तनं च। समापनधर्मे पञ्च शिवभक्तब्राह्मणानां भोजनं, तथा रथ-गज-अश्व-वृष-धेन्वादिदानानि देवालयानुसारं क्रमशः विधीयन्ते; फलश्रुतौ पितृभिः सह स्वर्गसुखभोगः प्रतिज्ञायते। अनन्तरं कुशस्थली-प्रदक्षिणा, पद्मावती-स्वर्णशृङ्गाटिका-अवन्तिनी-अमरावती-उज्जयिनी-विशाला-दर्शनपूजयोः महिमा, पापक्षयः परलोकगतयश्च कथ्यन्ते। ततः मन्दाकिनीतीर्थस्य माहात्म्ये ब्रह्मा तस्य प्रतिष्ठां, स्नान-जप-दानानां बहुगुणफलत्वं, ऋतुविशेषे गोदान-घृतधेनु-तिलधेनु-जलधेन्वादि-दानविधानं च वर्णयति। शिवस्य छन्नप्रवेशेन ब्रह्मयज्ञे जातः संघर्षः, शाप-प्रत्यवायः, तथा भक्तानां शीलवतां च पुनः प्रतिष्ठा-आश्वासनं निरूप्य, अन्ते तीर्थक्षेत्रयोः परमप्राधान्यं पुनरुक्तम्।
Adhyaya 27
Aṃkapāda-darśana and the Yamaloka Episode (Sāndīpani’s Son and the Five Forms at Kuśasthalī)
अध्यायेऽस्मिन् व्यास-सनत्कुमारसंवादेन अङ्कपाद-नाम्नि स्थाने रामं जनार्दनं च यः पश्यति स महापापभारयुक्तोऽपि यमलोकं न पश्यतीति मोक्षप्रदत्वं प्रतिपाद्यते। ततः पृथिवीभारहरणार्थं अवतीर्णौ रामकृष्णौ उज्जयिन्यां ब्राह्मणसाण्डीपनिमुपेत्य वेदान् वेदाङ्गानि च अल्पकालेऽतिविशेषेण अधीयाते; गुरुणा सह महाकालवने प्रविश्य धर्मरक्षण-व्यवस्थास्थापनयोः स्तुतिं लभेते। गुरुदक्षिणायां याचितायां साण्डीपनिः समुद्रे नष्टं पुत्रं याचते। तदा कृष्णरामौ समुद्रदैत्यं पञ्चजनं (तिमिरूपिणं) अन्विष्य शङ्खं गृह्णीतः; वरुणदत्तेन भीमेन रथेन यमलोकं गच्छतः। शङ्खनादेन विष्णुसन्निधानेन च दण्डप्रक्रिया नरकाः च क्षीयन्ते, पापबद्धा जनाः विमुच्यन्ते; यमदूतैः सह संग्रामे नारान्तकः पराजीयते, यमः चित्रगुप्तादिभिः सहागच्छति। कालेन दण्डोद्यमे ब्रह्मा रामस्य जगद्धारणशक्तिं स्तुत्वा निग्रहं याचते; कृष्णः गुरुपुत्रप्रत्याहरणमेव प्रयोजनमिति निवेदयति, यमः बालकं दत्त्वा प्रसादं करोति। फलश्रुतौ—ततः प्रभृति अवन्त्यां अङ्कपादे ये म्रियन्ते ते यमं न पश्यन्ति; कुशस्थल्यां पञ्चरूपदर्शनात् (महाकाल-विश्वरूपगोविन्द-केशवशङ्खोद्धारादीनि) निरयभयात् मुच्यन्ते शुभं प्राप्नुवन्ति। स्नानदानश्राद्धादिभिः आरोग्यं अकालमृत्युनिवारणं च, शुद्धकुले पुनर्जन्म, अन्ते विष्णुलोकप्राप्तिश्च कथ्यते।
Adhyaya 28
अध्याय २८: चन्द्रादित्य–करभेश्वर–गणेश–सोमवतीतीर्थमाहात्म्य (Chapter 28: Mahatmya of Candrāditya, Karabheśvara, Gaṇeśa, and Somavatī Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो व्यासं प्रति अवन्तीखण्डे विविधतीर्थमाहात्म्यं कथयति। आदौ चन्द्रादित्यस्य स्तुतिः—गन्धपुष्पधूपनैवेद्यैः पूजनात् सालोक्यप्राप्तिः चिरस्थायी पुण्यं च भवतीति। ततः करभेश्वरकथा—देवैः सह वने क्रीडन् शिवः करभस्वरूपं धारयति; देवाः तं न जानन्ति, ब्रह्मा गणनायकश्च (विनायकः) रहस्यं प्रकाशयतः। ततः शिवः करभेश्वरनामकं दिव्यलिङ्गं स्थापयति; तत्र स्नानपूजनयोः महत्फलप्रदत्वं वर्ण्यते। अनन्तरं गणेशस्य ‘लड्डुकप्रिय’त्वं निर्दिश्य चतुर्थ्यां विशेषव्रतविधिः—शिप्रास्नानं, रक्तवस्त्रधारणं, रक्तपुष्परक्तचन्दनैः पूजनं, मन्त्रस्नानं, लड्डुकनैवेद्यं च; एतेन विघ्ननाशः शुभसिद्धिश्च। ततः कुसुमेशः, जयेश्वरः, शिवद्वारलिङ्गः, मार्कण्डेश्वरः, ब्रह्मसरः/ब्रह्मेश्वरः, यज्ञवापी तथा बहवः कुण्डाः—एतेषां पृथक् पृथक् फलानि निर्दिश्यन्ते। उत्तरार्धे सोमवत्याः उत्पत्तिः—अत्रेस्तपसा सोमस्य प्रादुर्भावः; तत्र स्नानाद् महापातकशुद्धिः, अमावास्या-सोमवारसंयोगे व्यतीपाते च पुण्यवृद्धिः कथ्यते। सोमस्य रोगपीडा च अवन्त्यां सोमेश्वरपूजनात् शमनं, अन्ते सौराष्ट्रे सोमनाथपूजनस्य नित्यपुण्यसम्बन्धश्च निरूप्यते।
Adhyaya 29
अनरकतীर्थमाहात्म्य एवं नरकवर्णन (Glory of Anaraka Tīrtha and an Ethical Account of Narakas)
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—नरकाणां संख्या, स्थानं, कारणं च किम्, तथा केन दुष्कर्मणा प्राणी नरकं पतन्तीति। सनत्कुमारो नानानामधेयानि नरकाणि गणयति, तेषु कर्मानुरूपं दण्डस्वरूपं च वर्णयन् धर्मोपदेशरूपेण नैतिकभयप्रदर्शनं करोति। अनन्तरं शमनमार्गः प्रदर्श्यते—अनरकतীर्थस्य महिमा विशेषेण कीर्त्यते। तत्र स्नानं महेश्वरदर्शनं च महापातकैरपि कृतैः नरकदर्शनानुभवाभावकरं इति प्रोच्यते; तथापि सत्यं पश्चात्तापं प्रायश्चित्तं च आवश्यकं इति दृढीकृतम्। मुख्योपदेशः—श्रेष्ठं प्रायश्चित्तं निरन्तरं शम्भोः स्मरणम् (शिवस्मरणम्) इति। अन्ते कालविधानम्—कार्त्तिककृष्णचतुर्दश्यां देवदेवस्य पुरतो दीपदानं कर्तव्यम्, येन आचारशुद्धिः भक्तिमार्गश्च समन्वितौ भवतः।
Adhyaya 30
Dīpadāna-Māhātmya and Anarakā-Tīrtha Vidhi (दीपदानमाहात्म्य तथा अनरकातीर्थविधिः)
अस्मिन्नध्याये व्यासः दीपदानस्य फलम् उत्पत्तिं च पप्रच्छ। सनत्कुमारः कृतयुगे कारणकथां कथयति—देहगततमसा पीडिता पार्वती शुभतेजःप्राप्तये तपसे निर्गता; शङ्करस्य त्रिनेत्राणि सूर्यचन्द्राग्निरूपाणि इति तस्य विरहे जगति घोरान्धकारः समभवत्, सर्वलोकाः प्रकाशाभावे भयाकुलाः शुश्रुविरे। तदा केशवदामोदरविष्णुरूपा दिव्यवाणी दानानां मध्ये दीपदानं विशेषतः प्रशंसति, पातालान्धकारनिवारणार्थं नागैः सहोत्पन्नस्य श्रेष्ठदीपस्य वृत्तान्तं च निवेदयति—येन सर्वेषां लोकानां हितं साध्यते। अनन्तरं विधिरूपेण अवन्त्यां अनरकातीर्थे कार्त्तिककृष्णचतुर्दश्यां यमपूजनं कृष्णतिलैर्मन्त्रैश्च, ततः घृतपूर्णदीपदानं निर्दिश्यते। पद्ममण्डलादिरचनया बहुदीपस्थापनं, वर्तिकापात्रोपहारदानानि, योग्यब्राह्मणभोजनदक्षिणादानं च निरूप्यते; फलश्रुतौ भोगसमृद्धिः स्वर्गारोहणं च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 31
Adhyāya 31 — Kedāreśvara to Rāmeśvara: Tīrtha Network, Phalaśruti, and the Kuśasthalī Legend
अस्मिन्नध्यायेऽवन्तीप्रदेशस्य तीर्थलिङ्गक्षेत्राणां क्रमशः सूची प्रदर्श्यते। केदारेश्वरं, जटेश्वरं (जटाशृङ्गे), इन्द्रतीर्थम्/इन्द्रेश्वरं, कुण्डेश्वरं, गोपतीर्थम्/गोपेश्वरं, चिपिटातीर्थं, विजयम्/आनन्देश्वरं चादीनि निर्दिश्य स्नान-दर्शन-पूजा-उपवासादिकर्मभिः पापनाशः, शिवलोक-इन्द्रलोकप्राप्तिः, अधोगतिजन्यपुनर्जन्मपरिहारश्च फलश्रुतिरूपेण कथ्यते। अनन्तरं कुशस्थलीं प्रति कथा प्रवर्तते, तत्र रामेश्वरलिङ्गं भुक्तिमुक्तिप्रदं वर्ण्यते। स्वजनवियोगशङ्कया रामस्य संवादः प्रसङ्गं लभते; तत्र भगवद्दर्शनं ‘वियोग’शब्दस्याशुभार्थं निवारयति, शुभसन्ततिं च ददातीत्यभिप्रायः। दिव्यवाणी रामं स्वनाम्ना लिङ्गप्रतिष्ठां कर्तुं नियुङ्क्ते; लक्ष्मणेन प्रतिष्ठा क्रियते, शिप्राजलेन स्नानविधानं च संकल्प्यते। तत्रैव नीत्यनुशासनरूपेण किञ्चिदुपाख्यानं—अस्मिन् क्षेत्रे स्वार्थः कदाचित् सामाजिकबन्धनानि विच्छिनत्ति—इति, रामलक्ष्मणयोः क्षणिकतनोः तानस्य व्याख्यायै प्रयुज्यते। अन्ते सौभाग्यतीर्थं, घृततीर्थं, योगीश्वरीपूजा, शङ्खावर्तः, सुधोदकं/सुधेश्वरः (मोक्षप्रदः) इत्यादीनां महिमा, ब्रह्महत्याशमनकथाः (किंपुनः; सूर्यसम्बद्धो दुर्धर्षः) तथा गोपीन्द्र-गङ्गातीर्थ-पुष्पकरण्ड-उत्तरेश्वर-भूतेश्वर-अम्बालिका-घण्टेश्वर-पुण्येश्वर-लम्पेश्वर-स्थविरविनायक-नवनदीपार्वती-कामोदक-प्रयागेशादीनां निर्देशश्च कृत्वा अध्यायः तीर्थयात्रामार्गस्य सूचिकामिव समाप्यते।
Adhyaya 32
नरादित्य-प्रतिष्ठा तथा केशवार्क-माहात्म्य (Installation of Narāditya and the Glory of Keśavārka)
सनत्कुमारः नरादित्यनाम्नः सूर्यदेवस्य (शोधन-आरोग्यप्रदस्य) क्षेत्रस्य देवतत्त्वसमन्वितं उत्पत्तिवृत्तान्तं कथयति। अर्जुनः इन्द्रस्यार्थे महाबलान् शत्रून् जित्वा गुरुदक्षिणारूपेण पराक्रमं दर्शयति; ततो इन्द्रः प्रसन्नः सन् वरं दत्त्वा ब्रह्म-विष्णु-प्रजापति(दक्ष)पूजिते द्वे प्राचीनप्रतिमे अर्जुनाय समर्पयति। इन्द्रः कुशस्थलीं गत्वा प्रतिष्ठां कर्तुं निर्दिशति—शिप्रायाः उत्तरतीरे केशवार्कः पापहरः सन्निवसतीति, तथा आशाढी-कौमुदीयात्रादिषु मेघ-वृष्टि-दिव्यसमागमलक्षणैः तीर्थमहिमा प्रवर्तते इति। नारदः कृष्णं समाह्वयति; कृष्णः प्रतिष्ठाक्रमं नियोजयति—अर्जुनः पूर्वदिशि प्रतिष्ठापयति, कृष्णः उत्तरं गत्वा शङ्खनादेन विधिचिह्नं करोति। प्रतिष्ठाकाले सूर्यदेवः प्रचण्डतेजसा प्रादुर्भूय पश्चात् सौम्यरूपं धारयन् अभयं ददाति, क्षेत्रस्य निश्चयं च करोति। अर्जुनः विस्तीर्णं स्तोत्रं पठति—सूर्यं जगन्नियन्तारं, तमोनाशकं, आपत्सु रक्षकं, देवकार्यसमन्वितं च स्तौति। सूर्यः वरान् ददाति—अत्र नित्यवासं, भक्तानां समृद्धिं; अन्ते भक्तिहीनता मानवकर्मणां निष्फलतायाः कारणम् इति भावः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 33
Keśavārka-Stotra and the Merit of Reṇutīrtha (केशवार्कस्तोत्रं रेणुतीर्थमहिमा च)
अध्यायेऽस्मिन् त्रयस्त्रिंशे सौरपूजाविषयः तत्त्वोपदेशः स्तोत्ररूपेण निरूप्यते। सनत्कुमारः प्रसङ्गं कथयति—नारायणः शङ्खं प्रतिष्ठाप्य एकाग्रतया प्रयत्नेन तं पूरयित्वा भास्करं विशिष्टेन केशवार्कस्तोत्रेण स्तौति। ततः श्रीकृष्णवाक्येन संवादरूपेण आदित्य-रवि-सूर्य-दिवाकर-सहस्रांशु-मार्तण्डादीनि बहूनि नामानि क्रमशः प्रोच्यन्ते; सूर्यः जगन्नियन्ता, कर्मसाक्षी, प्रबोधकः, इष्टफलप्रदश्चेति प्रतिपाद्यते। उषसि ब्रह्मा, मध्याह्ने रुद्रः, सायाह्ने विष्णुरिति सूर्यस्य त्रिविधं स्वरूपं वर्णरूपसम्बन्धेनोक्तम्। एतत् स्तोत्रं विष्णुना जप्तं दिव्यमष्टशतनामसमूह इति निर्दिश्यते; फलश्रुतौ भक्त्या पठतः शुभगतिः, ऐश्वर्यं, सन्तानं, तेजः, मेधा, परमा गतिश्च लभ्यते। अन्ते क्षेत्रमहिमा कथ्यते—केशवार्कदर्शनात् पापविमोचनं सूर्यलोके मानश्च भवति। तस्य समीपे रेणुतीर्थं, यस्य दर्शनमपि निःसन्देहं पापान् नाशयतीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 34
शक्तिभेद-कोटितीर्थ-माहात्म्य तथा स्कन्दोत्पत्ति (Śaktibheda and Koṭitīrtha Māhātmya with the Account of Skanda’s Manifestation)
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो व्यासस्य प्रश्नं प्रति स्कन्दस्य प्रादुर्भावं शक्तिभेद-नाम्नः तीर्थस्य माहात्म्यं च कथयति। असुरैर्देवाः पराजिताः; इन्द्रस्य तपसा प्रसन्नः शिवो देवानां सेनापतिं महाबलं जनयिष्यामीति प्रतिजानाति। ततः शिवस्य ध्यान-निवृत्तिः, पार्वत्यास्तपः, कामदहन-प्रसङ्गः, अनन्तरं दिव्यविवाहश्च वर्ण्यते। शिवस्य रेतोऽग्निना गङ्गायां नीतं, कृतिका-मातृगणस्य गर्भधारण-भावेन सम्बन्धः, ततः षण्मुखस्य स्कन्दस्य प्राकट्यं देवानां सेनापतित्वाभिषेकश्च कारण-परम्परया निरूप्यते। एतेषां पुराणप्रसिद्धानां वृत्तान्तानां अवन्ती-देशे स्थानीकरणं कृतम्—स्कन्दशक्तेः पतनेन शक्तिभेदतीर्थस्योत्पत्तिः, बहूनां तीर्थानां प्रसवश्च; ब्रह्मणा च कोटितीर्थे कोटितीर्थेश्वर-शिवस्य प्रतिष्ठापनं कथ्यते। अन्ते फलश्रुतौ कोटितीर्थे स्नानं, शिवदर्शनं, श्राद्धं, दानं (धेनुदानं, वृषोत्सर्गश्च) इत्यादीनां विधिः, तेषां पुण्यफलानि च यात्रिकानां धर्ममार्ग-नियमानुगुण्येन निर्दिश्यन्ते।
Adhyaya 35
अवन्तीक्षेत्रे तीरथस्नान-पूजा-व्रतानां फलवर्णनम् / Merit-Statements on Bathing, Worship, and Vows in Avanti
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारः अवन्तीक्षेत्रस्य तीर्थेषु स्नान-पूजा-व्रतानां महत्फलं संक्षेपेण वर्णयति। स्वर्णक्षुरा-विश्णुवाप्यादिषु वापीषु स्नानं, जितेन्द्रियत्वेन नियमपालनं, महेश्वरदर्शनं, अभयेश्वरपूजा, तथा अगस्त्येश्वरस्य एकाग्रदर्शनं—एतेषां पुण्यप्रदत्वं प्रतिपाद्यते। चैत्र-फाल्गुनयोः जागर-उपवासौ शुद्ध्यर्थं धर्ममार्गरूपेण निर्दिश्येते। अगस्त्येश्वरसम्बद्धं विशेषं विधानं कथ्यते—यथाशक्ति सुवर्ण-रजतयोः अगस्त्यमूर्तिं निर्माय, पञ्चरत्न-वस्त्रैः अलङ्कृत्य, काले काले फल-पुष्पैः पूजयेत्, सप्तवर्षपर्यन्तं व्रतं च धारयेत्। तत्र ‘काशपुष्प-प्रतीकाश… कुम्भयोने…’ इत्यर्घ्यमन्त्रः प्रदत्तः। फलश्रुतिः—समृद्धिः सन्तानलाभश्च, देहान्ते स्वर्गप्राप्तिः, सत्कुलजन्म, अन्ते योगसिद्धिः; नित्यश्रवण-पाठाभ्यां पापनाशः मुनिलोकसुखं च इति।
Adhyaya 36
Ujjayinī’s Kalpa-Names, Mahākāla’s Descent, Naradīpa Darśana, and Śaṅkhoद्धāraṇa Tīrtha
अध्याये व्यासः अवन्तीक्षेत्रे प्रसिद्धानां नाम्नां—महाकालः, शिवपदं, कोटीश्वरः/कोटीतीर्थं, नरदीपः, शङ्खोद्धारणं, शूलेश्वरः, ओंकारः, धूतपापः, अङ्गारेश्वर इत्यादीनां—व्युत्पत्तिकारणानि तथा उज्जयिन्याः “सप्तकल्प-नगरी”त्वं पप्रच्छ। सनत्कुमारः सप्तकल्पेषु नगर्याः नामानि—स्वर्णशृङ्गा, कुशस्थली, अवन्तिका, अमरावती, चूडामणि, पद्मावती, उज्जयिनी—इति निर्दिश्य तेषां जपस्मरणयोः पावनफलम् अवदत्। इन्द्रः अन्धकपुत्रं कणकदानवं हत्वा शिवशरणं ययौ; तदा शिवः भैरवसदृशं विशालं विश्वरूपं दर्शयन् एकपादेन अवतीर्य पवित्रं जलाशयं जनयामास। तस्य पादचिह्नस्थानं “शिवपद” इति ख्यातं, तथा कोटिपापभेदनात् “कोटीतीर्थ”स्य महिमा प्रववृधे। अनन्तरं अन्धकस्य आक्रमणे देवाः भीताः; शिवः महाकालरूपेण रणं कृत्वा तं निगृह्णाति। अन्धकस्य तमसा जगत् आच्छन्ने मानवाकारः सूर्यप्रादुर्भावः “नरादित्यः/नरदीपः” इति जातः, येन प्रकाशः पुनरावर्तत। तस्य दर्शनपूजाविधिः, शुभकालाः, दर्शनफलम्—सूर्यलोकप्राप्तिः—च कथ्यते; ज्येष्ठशुक्लद्वितीयायां रथयात्रा, दर्शनदिशा, रथाकर्षणं, प्रदक्षिणा, उपहाराः च निर्दिष्टाः। अन्ते अन्धकवधे विष्णोः शङ्खनादात् “शङ्खोद्धारणतीर्थ”ं प्रादुरभूत्; तत्र विष्णुसन्निधिः लिङ्गसन्निधिश्च, उपवास-दर्शनफलानि तथा योगिनीबल्यादि सम्यगर्पणेन रक्षाफलप्रदत्वं वर्ण्यते।
Adhyaya 37
Dhūtapāpa–Śūleśvara–Abhayeśvara–Vaṭamātr̥–Kaṇṭeśvara–Singeśvara–Vināyaka–Aṅgāreśvara Māhātmya (Chapter 37)
सनत्कुमारः अवन्तीक्षेत्रस्य तीर्थदेवताप्रतिष्ठाक्रमं अन्धकवधसम्बद्धं कथयति। त्रिशूलभेदसमये अन्धकात् उत्पन्ननादेन ओंकारस्य शिवप्रादुर्भावः प्रकाश्यते; स्नानं ध्याननियमश्च पापनाशनमोक्षहेतुत्वेन निर्दिश्यते। त्रिशूलस्य भोगवतीजलान्यभिगमनात् शूलेश्वरनामप्रसिद्धिः, धूतपापतीर्थस्य च नामकरणं भवति; भक्तानां निमित्तं व्रतदिनविशेषाः अपि कथ्यन्ते। रक्तोत्पन्नासुराणां पुनरुत्थाने देवाः मातृदेवीः सृजन्ति—ब्रह्माणीं कौमारीं च, तथा उग्ररूपपर्यन्तं चामुण्डां; वटवृक्षसमीपे ताः वटमातृरिति ख्याताः। तत्र स्नात्वा तासां दर्शनात् शुद्धिः पुण्यलाभश्च तेषां लोके भवतीति। शिवस्य सिंहनादप्रसङ्गेन सिङ्गेश्वरः कण्ठेश्वरश्च स्थाप्येते, ये भयापहारकाः रक्षकस्थानानि। शिवस्य ‘अभयम्’ इति आश्वासनात् अभयेश्वरः प्रादुर्भवति; तत्र नियमयुक्तपूजा महायज्ञफलतुल्या, दुष्टभूतादिभयविनाशिनी च। विघ्ननिवारणाय महाविनायकस्य माहात्म्यं, मासिकचतुर्थ्यां पूजाविधानं च निर्दिश्यते। अन्ते शिवस्वेदसम्भवः अङ्गारकः (मङ्गलः) इति कारणकथा, अङ्गारेश्वरप्रतिष्ठा, चतुर्थ्यां मङ्गलवारे च अर्घ्यदानविधिः, तथा ऐहिकामुष्मिकफलप्राप्तिश्च विस्तरेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 38
अन्धकस्तुतिः—चामुण्डारुधिरपानं, शिववरदानं, आवन्त्यमातरः-स्थापनम् (Andhaka’s Hymn, Cāmuṇḍā’s Blood-Drinking, Śiva’s Boon, and the स्थापना of the Āvantya Mothers)
अध्यायः ३८ सन्तकुमारवचनैः सुसम्बद्धं दैवकथानकं प्रकाशयति। आदौ चामुण्डा राक्षसस्य शेषरुधिरं पिबति; तस्याः मुखं घोरदीप्तिमद् भवति, अन्धकस्य मायाबलं च नश्यति, स निर्बलः सन्त्रस्तश्च भवति। शरणाभावात् स सत्त्वगुणं समाश्रित्य रजस्तमसी परित्यजति, शङ्करं शरणं गत्वा विस्तरेण स्तौति—शिवं स्रष्टारं, सुखदुःखयोः नियन्तारं, गङ्गाधरं चन्द्रकलाधरं, परं शरण्यं च। अत्र फलश्रुतिः—शुद्धाचारः शिवभक्तः यः एतत् स्तोत्रं शृणोति पठति वा, स अक्षयशिवलोकं प्राप्नोतीति। ततः शिवः प्रादुर्भूय दिव्यदृष्टिं दत्त्वा वरं दातुम् उद्यतः। अन्धकः लोकाधिपत्यादि न याचते, किन्तु शिवगणेषु गणपत्यं प्रार्थयते। शिवः तस्मै दुःखरहितं चिरस्थायि मान्यं नेतृत्वं योगसिद्धिसहितं ददाति; स गणरूपेण निर्गच्छति। अनन्तरं ब्राह्मणीप्रमुखा देव्यो आगच्छन्ति; शिवः चामुण्डां सान्त्वयति, रुधिरभक्षिणीः देव्यो ‘आवन्त्यमातरः’ इति नाम्ना निर्दिश्य अवन्त्यां स्थिरवासं, पापनाशनशक्तिं, वरप्रदत्वं च नियोजयति। श्रावणामावास्यायां तेषां दर्शनं पुत्रधनरूपविद्यादि समृद्धिं ददाति, कल्पान्तेष्वपि नगररक्षणं च तासां कार्यं भवति। एतत्कथाश्रवणं रुद्रलोकप्राप्तिहेतुरिति अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 39
Mahākālavane Tīrtha-Liṅga-Ānantya and Śravaṇa-Phala (महाकालवने तीर्थलिङ्गानन्त्यं श्रवणफलम्)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण कथा प्रवर्तते। क्षेत्रमहिम्नि निरूपिते व्यासः महाकालवने कियन्ति तीर्थानि, कियन्ति च लिङ्गानि इति संख्याविशेषं पृच्छति। सनत्कुमारः लिङ्गानां गणना अतिविस्तीर्णा, प्रायः अगण्या इव, इति अतिशयोक्त्या निवेदयन् तस्य क्षेत्रस्य अक्षयपावनत्वं प्रतिपादयति। ततः गणनात् गुणनिर्णयः प्रवर्तते—तत्र जातः कश्चन मानवः सकामोऽपि अकामोऽपि शिवलोके मान्यः भवतीति। तीर्थस्नानं शुचिभावश्च शिवधामप्राप्त्युपायत्वेन कथ्यते, तथा च क्षेत्रं सर्वतीर्थेषु प्रधानं इति प्रतिष्ठाप्यते। अन्ते फलश्रुतिः—महाभक्त्या श्रवणं परमां गतिं ददाति; ग्रन्थश्रवणमेव साधनरूपेण परिवर्तनकारि इति।
Adhyaya 40
कनकशृङ्गा-नामनिर्वचनम् | The Etymology of “Kanakaśṛṅgā” and the Sacred Status of Avantī
अध्यायः ४० पवित्र-भूगोलस्य नामनिर्वचनस्य च संवादरूपेण प्रवर्तते। व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—कथं किमर्थं च एषा पुरी/देशः कनकशृङ्गा, कुशस्थली, अवन्ती, पद्मावती, उज्जयिनी इति बहुभिः नामभिः प्रसिद्धा, यतः पूर्वं तस्य क्षेत्रस्य भयापहत्वं मोक्षप्रदत्वं च श्रुतम्। सनत्कुमारः पूर्वकल्पीयं वृत्तान्तं ब्रह्मणा वामदेवाय प्रदत्तं परम्परया निवेदयति। तत्र ब्रह्मा महेश्वरश्च जगत्पालकं विष्णुं समुपगम्य ध्रुवं अविनाशि च पवित्रं धाम तीर्थं च याचेताम्। विष्णुः तयोः उत्तर-दक्षिणयोः नियतवासस्थानानि दत्त्वा महाकालस्य ज्वलनं जगद्धारणस्वरूपं गणपरिवृतं च वर्णयति; पुरी च विश्वकल्मणः कृतैः हेमशिखर-प्रासादैः अलङ्कृता, लीला-हेतोः लोकहिताय च देवकृतिः इति प्रतिपाद्यते। अन्ते नामनिर्वचनं स्पष्टं—यतः सा पुरी ‘हेमशृङ्गा’ इति घोषिता, तस्मात् ‘कनकशृङ्गा’ इति विख्याता। ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वराः तत्र जपपरायणाः सन्तः भक्तानां अभीष्टफलप्रदाः इति उपसंहरति।
Adhyaya 41
Kuśasthalī-nāmakaraṇa and Brahmā’s Stuti of Viṣṇu (कुशस्थली-नामकरणं ब्रह्मस्तुतिश्च)
सनत्कुमारो व्यासाय प्रागादिसृष्टौ वृत्तान्तं कथयति—देवादानवेषु, मनुष्येषु, सिद्धविद्याधरेषु, पशुपक्षिषु च परस्परवैरभावः प्रववृते, यमसंयमश्च शमश्च नश्यत इव। तद् अवलोक्य ब्रह्मा ध्यानसमाधौ प्रविश्य हरिं विष्णुं शरणं जगाम, दुःखनिवारकं जगत्पालकं च। ततः विष्णुः विश्वरूपेण प्रादुरभवत्, ब्रह्माणं प्रत्युवाच, ध्यानयोगस्य प्रभावं स्वस्य पालनकर्तृत्वं च प्रकाशयामास। ब्रह्मा उत्थाय पाद्याचमनीयमधुपर्कादिभिः सत्कारं कृत्वा दीर्घां स्तुतिं चकार—उपेन्द्रवासुदेवविश्वसेनकृष्णजिष्ण्वादिनामभिः, शङ्खचक्रध्वजगरुडवाहनलक्षणैः, श्रीनित्यकल्याणभावेन च तस्य ऐश्वर्यं वर्णयन्। तुष्टो विष्णुः शुद्धमण्डलस्य दर्शनं सदाशिवसम्बद्धस्य स्थिरस्थानस्य च निर्देशं ययाचे। ब्रह्मा च्यवनाश्रमसम्बद्धं पुण्यदेशं दर्शयामास; तत्र कुशास्तीर्णभूमौ विष्णुरुपविवेश। कुशावरणात् ‘कुशस्थली’ इति नाम संस्थाप्य, त्रिलोके प्रसिद्धिं तस्य स्थानस्य कथां च प्रतिपादयति।
Adhyaya 42
अवन्तीकुशस्थली-माहात्म्यं तथा पैशाचमोचनतीर्थ-प्रशंसा (Avanti–Kushasthalī Māhātmya and Praise of Paiśācamocana Tīrtha)
सनत्कुमारः पूर्वकल्पवृत्तान्तं कथयति—देवाः परबलैः पराजिताः पुण्यक्षयेण क्षीणतेजसो ब्रह्माणं प्रजापतिं शरणं यान्ति, ततः विष्णोः दिव्यधाम गत्वा वासुदेवस्य बहुरूपां स्तुतिं कुर्वन्ति। तत्र कूर्म-नृसिंह-वराह-राम-बुद्ध-कल्कि-रूपैः जगद्रक्षणकर्तारं स्मरन्ति। अशरीरवाणी तान् महाकालवने मनः स्थापयितुं निर्देशयति, यत्र कुशस्थली नाम पुरी सर्वकामप्रदा, युगयुगान्तरेऽपि शिवस्य नित्यसन्निधानेन विशेषमहिमा। तस्याः पुण्यं महातीर्थेभ्यो दशगुणं दशगुणमिति प्रशस्यते, तत्र दान-होम-जपादयः सर्वेऽक्षयफलाः। देवाः तां पुरीं गत्वा सामाजिकसौहार्द-धर्मनिष्ठया शोभमानां पश्यन्ति, पैशाचमोचनं तीर्थं चोपलभ्य स्नान-पाठ-तर्पण-दानैः अक्षयपुण्यं प्राप्य शत्रून् जयन्ति स्वधामानि च प्रतियान्ति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् श्रवण-पाठयोः पापनाशः, श्री-प्रजा-वृद्धिः, शिवलोके महत्स्थानप्राप्तिश्च।
Adhyaya 43
त्रिपुरवधः—अवन्त्याः उज्जयिनीनामप्राप्तिः (Slaying of Tripura and the Renaming/Glorification of Ujjayinī)
सनत्कुमारो व्यासं प्रति अवन्तीखण्डे उज्जयिन्याः पावनत्वं त्रिपुरवृत्तान्तेन व्याचष्टे। त्रिपुरो नामासुरराजः घोरं तपः कृत्वा बहुविधभूतवर्गेभ्यः अवध्यत्ववरं लब्ध्वा देवादीन् मनुष्यांश्च पीडयति। तदा यज्ञसंस्कृतिः क्षीयते—अग्निहोत्रसोमयागाः निवर्तन्ते, स्वाहा-स्वधा-वाषट्काराः न श्रूयन्ते, उत्सवाः लुप्यन्ते, देवालयाः शिवपूजा च हीयते, दान-दया-उपकार-तपांसि च नश्यन्ति; धर्म एव सभ्यतायाः मूलमिति दर्श्यते। दुर्बलाः देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा तान् अवन्त्यां महाकालवने नयति; रुद्रसरसि स्नानं दानं जपं होमं च कृत्वा महाकालं शिवं प्रार्थयते। शिवो जयसाधनं निर्दिशति, अवन्त्यां कृतानां दान-होमादीनां अक्षयत्वं च प्रतिपादयति। ततः देवाः चामुण्डां दुर्गां प्रसादयन्ति; सा शिवाय परमं पाशुपतास्त्रं ददाति। शिवः त्रिपुरं तस्य मायां च विनाश्य पुनरवन्तीम् आगच्छति; ततः लोकव्यवस्था पुनः स्थिरा भवति—यज्ञाः प्रवर्तन्ते, उत्सवाः पुनरुत्थायन्ते, शान्त्या वह्नयः ज्वलन्ति, उज्जयिन्याः कीर्तिः प्रतिष्ठां याति। अन्ते फलश्रुतिः—उज्जयिन्यां वासः विद्या-धन-प्रजा-सुख-प्रज्ञा-प्रेमादीन् कामान् पूरयति; एतत् श्रवण-पठनं पापमोचनं सहस्रगोदानतुल्यं पुण्यं च ददाति।
Adhyaya 44
पद्मावती-प्रादुर्भावः, राहु-केतु-तीर्थमहिमा च (The Manifestation of Padmāvatī and the Glory of the Rāhu–Ketu Tīrtha)
सनत्कुमारो व्यासं प्रति अवन्तीखण्डे समुद्रमन्थनस्य देशीयं वृत्तान्तं कथयति, यत्र संघर्षः, दिव्यवस्तूनां विभागः, तीर्थानां च विधिप्रतिष्ठा धर्मतत्त्वेन निरूप्यते। देवा असुराश्च मेरुं मन्थनदण्डं कृत्वा वासुकिं रज्जुं कृत्वा समुद्रं मथन्ति; ततः हलाहलविषं, चन्द्रः, कामधेनुः, ऐरावतः, पारिजातः, कौस्तुभः, धन्वन्तरिः, लक्ष्मीश्चादीनि चतुर्दश रत्नानि प्रादुर्भवन्ति। विभागे विवादे जाते नारदः समुपस्थितः; हरिः मोहिनीरूपं धृत्वा अमृतं देवेषु प्रापयति। राहुरपि छद्मना अमृतं पीत्वा विष्णुना शिरश्छिन्नः; अमृतस्पर्शात् स राहुः केतुः च भवति। तस्य रक्तप्रवाहोऽस्मिन् क्षेत्रे महातीर्थरूपेण प्रतिष्ठितः—यत्र शुद्ध्या भावेन च स्नानं कुर्वतां दोषक्षयः, राहुग्रहपीडानिवारणं च भवति। अनन्तरं रत्नानां देवेषु लोकेषु च नियतवितरणं वर्ण्यते; पद्मा महाकालवने निवसति, तस्मात् नगरं पद्मावतीति नाम्ना प्रसिद्धं भवति। स्नानं दानम् अर्चनं देवपितृतर्पणं च विधीयते—येन पापदारिद्र्यदुःखक्षयः, कुलानां च हितवृद्धिः स्यात्। फलश्रुतौ श्रवणपठनयोः महापुण्यप्रदत्वं, महायज्ञानां तुल्यफलप्राप्तिश्च प्रशंस्यते।
Adhyaya 45
कुमुद्वती-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Glory of Kumudvatī / Padmāvatī)
अस्मिन्नध्याये संवादपरम्परा दृश्यते—सनत्कुमारो व्यासं प्रति कथयति, तेन लोमशस्य तीर्थयात्रावृत्तान्तः प्रकीर्त्यते। लोमशः परमपुण्यां पुरीं वर्णयति, या ‘गुह्यात्-गुह्यतरा’ इति ख्याता; तत्र हरः सन्निहितः, तस्य केवलदर्शनमात्रेणापि महापातकनाशः स्यात् इति श्रूयते। तत्र ब्रह्मा, रुद्राः, आदित्याः, वसवः, विश्वेदेवाः, मरुतः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, भैरवाः, विनायकाः, देव्यश्चान्ये च भूतगणाः समागताः इव, सा पुरी देवव्यवस्थाया लघुजगत्स्वरूपा इति प्रतिपाद्यते। ततः नगरस्य आदर्शधर्मजीवनं निरूप्यते—शोकव्याधिदारिद्र्यकलहदौर्बल्याभावः, परस्परानुग्रहः, विनीताः शिक्षाप्रदाः नागरिकाः, नित्यचन्द्रप्रभासदृशी दीप्तिमयी च पर्यावरणशोभा। कुमुदपद्मानां नित्यविकासात् सा ‘कुमुद्वती’ इति नाम्ना प्रसिद्धा, ‘पद्मावती’ इति चाभिधीयते। तत्र कृतं श्राद्धं पितॄणां स्वर्गात् पतनं निवारयति; स्नानदानहोमपूजादयः सर्वे कर्मफलतः ‘अक्षया’ भवन्ति इति फलश्रुत्या पुरातनपावनत्वं समाप्यते।
Adhyaya 46
कुशस्थली-अमरावती-सम्भववर्णनम् | The Rise of Kuśasthalī as an Amarāvatī-like Sacred City
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारो व्यासं प्रति कथयति यथा महाकालवने शुभे मरीचिकाश्यपः दीर्घकालं नियमसंयमयुक्तं घोरं तपः चकार। तस्य तपसा तुष्टः अशरीरिणी दिव्यवाणी वरं ददौ—अक्षयः वंशः कीर्तिश्च, अदितेः सहतपः रक्षणं च, तथा दिव्यपुत्राणां भावी जन्म; तेषु विष्णुरिन्द्रश्च प्रमुखौ, काश्यपश्च प्रजापतित्वेन प्रतिष्ठितः। ततः कुशस्थली-नगरी नन्दनवनसदृश्या अमरावतीतुल्यपुण्यप्रभावा वर्ण्यते—कामधेन्वादि काम्यचिह्नैः, पारिजातादि दिव्यवृक्षैः, बिन्दुसरसि-मानससरोवरसदृशैः सरोभिः, शुभसत्त्वैः रत्नैश्च परिपूर्णा। यद् यत् दिव्यं लोकेषु दृश्यते तत् सर्वं महाकालवनेऽत्र विद्यते; तत्र वासिनोऽपि देवरूपाचारसमाः भवन्ति। फलश्रुतौ—ये तत्र आगत्य स्नानं दानं च कृत्वा महेश्वरं पश्यन्ति ते लोके सिद्धिं लभन्ते, देहान्ते च शिवलोकं यान्ति; अस्याध्यायस्य श्रवणपठनयोः पुण्यं शतरुद्रीयसदृशं प्रोक्तम्।
Adhyaya 47
विशालाभिधानकथनम् (Narration of the Naming and Glory of Viśālā)
सनत्कुमारः व्यासाय ब्रह्मणः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—अत्यन्तगुह्यं पावनं च किञ्चित् क्षेत्रम्। शिवः उमया सह वनमध्ये विचरन् तत्र देवा असुरा गणाः मातरः (देव्यः) विनायकाः वेतालाः भैरवाः यक्षाः सिद्धाः ऋषयः सपरिवाराः गन्धर्वाः अप्सरसश्च अन्ये च वर्गाः मनसा ध्यायन्तः उमापतिं पूजयन्ति। पार्वती तेषां वातवृष्ट्यादितपःपीडां दृष्ट्वा तेषां योग्यं रम्यं निवासस्थानं दातुं शिवं याचते। ततः शिवः योगमायया विशालां तेजस्विनीं पुरीं प्रादुर्भावयति—विपणयः चौकाः प्रासादाः रत्नभित्तयः मणिमयदेहलीः पताकाः जलयन्त्राणि सरांसि पद्मवनानि पक्षिसङ्घाः उद्यानानि गीतवाद्यनिनादः अध्ययनं यज्ञाः संस्काराः सार्वजनिकपाठः कलाश्च इत्यादिभिः समलङ्कृताम्। सा पुरी “विशाला” इति ख्याता, पृथिव्याम् अनुपमा, भोगमोक्षयोः साधनी च स्तूयते। फलश्रुतौ—“विशाला” इति नामोच्चारणेन शिवलोके महिमा भवति; तत्र कृतं श्राद्धम् अक्षयफलदं; अस्याख्यानश्रवणमपि महापातकाद् आशु पावनम् इति।
Adhyaya 48
प्रतिकल्प-कालमान-प्रशंसा (Pratikalpa and the Measures of Cosmic Time)
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारः व्यासं प्रति कालमानस्य पुराणोक्तं रहस्यं धर्मनियमबद्धं चोपदिशति। प्रथमं गोपनीयता-योग्यता-नियमाः प्रतिपाद्यन्ते; ततः निमेष-काष्ठादारभ्य मुहूर्त-दिवस-रात्रि-पक्ष-मास-ऋतु-वर्षपर्यन्तं कालक्रमः, मनुष्य-पितृ-देवानां भिन्नकालमान-तुलना च निरूप्यते। अनन्तरं चतुर्विधयुगानि सन्ध्या-सन्ध्यांशसहितानि, ततो मन्वन्तरस्य चतुर्युगगुणनरूपता, तथा कल्पः (ब्रह्मणो दिनम्) रात्रिश्च सहस्रयुगपरिमाणे इति कथ्यते। एतस्मिन् विश्वचक्रपरिप्रेक्ष्ये महाकालवनस्य तथा कुशस्थली/प्रतिकल्पानगरस्य विशेषस्थैर्यं, कल्पेषु कल्पेषु पुनः प्रादुर्भावश्च प्रशंस्यते। अन्ते फलश्रुतिः—प्रतिकल्पायां नियमयुक्तकर्माणि, विशेषतः महेश्वरदर्शनं, वैशाखपौर्णमासीव्रतं, शिप्रास्नानं च, दीर्घकालिकं पुण्यफलम् आवहन्तीति; अस्याख्यानस्य श्रवण-कीर्तन-उपदेशोऽपि पावन इति प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 49
शिप्राया माहात्म्ये ज्वरानुग्रहः (Śiprā Māhātmya: The Bestowal of Relief from Fever)
अवन्तीखण्डेऽस्मिन् अध्याये व्यास-सनत्कुमारसंवादरूपेण शिप्रानद्याः माहात्म्यं संक्षेपेण कथ्यते। व्यासः नानातीर्थकथाः स्मारयित्वा शिप्रायाः पुण्यचरितं मङ्गलरूपेण श्रोतुमिच्छति। सनत्कुमारः शिप्रायाः वैशिष्ट्यं वर्णयति—तस्या जलं सन्निधिमात्रेण मोक्षप्रदं, तथा वैकुण्ठे दिव्यलोके महाद्वारे पाताले च तस्या व्यापकस्थितिः इति बहुस्तरीयपवित्रभूगोलः प्रतिपाद्यते। प्रथमं कारणकथनं—रुद्रः ब्राह्मणकपालपात्रधारी भिक्षुरिव विष्णोः समीपं भिक्षां याचते; तयोः तीव्रसंघर्षेण रक्तधारा प्रवहति सा शिप्रारूपेण प्रवृत्ता, तेन नदी पावनत्वेन प्रतिष्ठिता। द्वितीयं—हरिहरयोर्युद्धसम्भवो माहेश्वरज्वरः तथा वैष्णवो तापः, उभौ महाकालवने शिप्रायां स्नात्वा शान्तिं यान्ति; अतः शिप्रा ‘ज्वरघ्नी’ इति प्रसिद्धा। अन्ते फलश्रुतिः—एतद्दिव्याख्यानं श्रद्धया शृण्वन्तो जनाः ज्वरजन्यभीतिभ्यः मुक्ताः भवन्तीति।
Adhyaya 50
शिप्रामाहात्म्ये दमनराजमोक्षः (Śiprā-māhātmya: The Liberation of King Damana)
सनत्कुमारः व्यासं प्रति शिप्रानद्याः परमं पावनत्वं दुष्टदृष्टान्तेनोपदिशति। दमन इति राजा धर्मलङ्घनपरः, मृगयायां महाकालवनसमीपे वनं प्रविश्य एकाकी सन् सर्पदंशेन मृत्युमापद्यते। ततः यमदूतैर्नीयमानः कर्मानुसारं दण्डप्रक्रियामनुभवति; इह तु तस्य शवम् आहार्यते, काकेन मांसखण्डो नीतः। स एव मांसखण्डः पूर्वकर्मवेगेन शिप्राजले पतति; शिप्रास्पर्शमात्रेण तस्य पापक्षयः क्षणेन भवति, दमनश्च शिवसदृशरूपेण प्रादुर्भवति, यमस्य अधिकारं विघ्नयति। यमदूताः विस्मिताः धर्मराजं निवेदयन्ति; स च कथयति—शिप्रा ‘सर्वपापहरा’ इति, तस्याः जलस्पर्शः, तटवासोऽन्तकाले, नामोच्चारणमपि शिवलोकप्राप्तिकरम्। अन्यतीर्थेभ्यः शिप्रायाः श्रेष्ठता प्रशस्यते, अन्ते च अस्य संवादस्य श्रवणमेव मोक्षफलप्रदमिति पुनरुक्तम्।
Adhyaya 51
शिप्रामाहात्म्ये अमृतोद्भवत्वकथनम् / The Legend of Shiprā as ‘Amṛtodbhavā’
सनत्कुमारः व्यासाय शिप्रायाः ‘अमृतोद्भवा’ इति नाम्नः कारणं कथयति। नागलोके भोगवत्यां रुद्रः शङ्करः क्षुधितो भिक्षुरूपेण कपालहस्तः गृहात् गृहं भिक्षां याचते, किन्तु नागैः अतिथिधर्मो लङ्घितः, भिक्षा न दत्ता। क्रुद्धः क्षुधार्तश्च स नगरात् निर्गत्य तृतीयनेत्रेण एकविंशतिरक्षाकुण्डेषु निहितं नागानां पोषकं अमृतं पपौ, तेन लोकव्याकुलता महती जाता। ततः नागाः कुटुम्बैः सह हरिं शरणं ययुः। अशरीरवाणी तेषां दोषं निर्दिश्य महाकालवने शिप्रातटे स्नानं विधिवत् कृत्वा महादेवं पूजयितुं आज्ञापयामास; शिप्रा त्रैलोक्यपावनी कामदायिनी च इति स्तूयते। ते तत्रागत्य महत्तीर्थं ददृशुः, यत्र ऋषयः देवाः सिद्धाः यात्रिकाश्च सन्ध्यां दानं च कुर्वन्ति। स्नात्वा पुष्पचन्दनदीप नैवेद्यदक्षिणाभिः पूजां कृत्वा नागाः शिवं बहुभिरुपाधिभिः स्तुतवन्तः। शिवः प्रादुरभूय कारणपरम्परां प्रतिपाद्य शिप्रास्नानपुण्येन अमृतं पुनः तेषां गृहेषु भविष्यतीति वरं ददौ, शिप्राजलं नीत्वा तदेकविंशतिकुण्डेषु प्रक्षेपयितुं च न्ययुङ्क्त। ततः प्रभृति शिप्रा सर्वलोकेषु ‘अमृतोद्भवा’ इति प्रसिद्धा; तत्र स्नानव्रतादिभिः पापक्षयः, आपद्वियोगव्याधिदारिद्र्यनिवारणं च, श्रवणपाठयोः सहस्रगोदानतुल्यं पुण्यं च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 52
शिप्रामाहात्म्य तथा वाराह-उत्पत्ति-प्रसङ्गः (Śiprā-māhātmya and the Varāha-restoration narrative)
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारः शिप्रानद्याः माहात्म्यं प्रकटयति। तस्याः कीर्तन-श्रवणमात्रेणापि महत् पुण्यं भवतीति, अवन्तीदेशे तस्याः विशेषपावनता तथा पूज्यः प्रवाह-क्रमश्च निरूप्यते। अनन्तरं विश्वसंकटप्रसङ्गः कथ्यते—दैत्यो हिरण्याक्षः लोकान् जिगाय, देवान् स्वर्गात् च्यावयामास, यज्ञधर्मं वर्णाश्रमाचारं च व्याकुलयामास। देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; स च पूर्ववृत्तान्तं कथयति—चतुर्णां कुमाराणां प्रसङ्गे जयविजययोः शापात् त्रिषु जन्मसु असुरत्वप्राप्तिः, तेषु एको हिरण्याक्ष इति। धर्मक्षये विष्णुः वराहरूपं धृत्वा दीर्घयुद्धे हिरण्याक्षं निहत्य भूमिं समुद्धृत्य जगत्स्थितिं पुनः स्थापयति। तस्मादुद्धारप्रसङ्गात् शिप्रा भगवतो हृदयात् प्रादुर्भूता, आनन्ददायिनी सलिला, पद्मसरः-पक्षि-मुनि-यज्ञकर्मभिः शोभिता इति वर्ण्यते। महाकालवनं तत्र तीर्थानि च प्रशस्यन्ते—स्नानदानतर्पणश्राद्धादिभिः परमफलप्राप्तिः। देवा विष्णोः आदेशेन तत्र विधिवत् कर्माणि कृत्वा स्वलोकान् पुनरवाप्नुवन्ति। अन्ते शिप्रायाः वराहदुहितृत्वं तथा विष्णोर्देहसम्भवत्वं विस्तरेण वक्ष्यते इति सूच्यते।
Adhyaya 53
सुन्दरकुण्डोत्पत्तिः पिशाचमोचनतीर्थमाहात्म्यं च (Origin of Sundara Kuṇḍa and the Glory of Piśāca-mocana Tīrtha)
अध्यायः ५३ संवादरूपेण प्रवर्तते। व्यासः सुन्दरकुण्डस्य स्वरूपं जन्म फलं च पप्रच्छ; सनत्कुमारः तं अवन्त्यां परमं तीर्थं निर्दिशति, यत् पापहरं काम्यफलप्रदं च। प्रलयकाले वैकुण्ठसम्बद्धः शैलशिखरः गुह्ये भीममहाकालवने पतितः, तत्क्षणात् रत्नसोपानयुक्तं निर्मलजलसम्पन्नं दिव्यतरुफलपुष्पमृगपक्षिसमलङ्कृतं कुण्डं प्रादुरभवत्। तत्र वेदाः शास्त्राणि पुराणानि मन्त्राः (ओंकारगायत्र्यादयः) कालमानानि च मूर्तिमन्त इव नित्यं वसन्ति; कल्पदोषभयात् देवाः सिद्धगणाश्च तत्राश्रयं यान्ति। कुण्डे विष्णुः शिवः शक्त्या सह च अधिष्ठातारौ कथ्येते। पक्षद्वयं मासं वा तत्र निवसतः वैकुण्ठे दीर्घवासः स्यात्; अल्पजीवाः अपि तत्र मरणेन शैवपदं प्राप्नुवन्ति। अनन्तरं ‘पिशाचमोचन’ इति नाम्ना तीर्थमाहात्म्यं दृष्टान्तेनोच्यते। दक्षिणदेशीयो ब्राह्मणो देवलः पुनःपुनरधर्माचरणात् महापातकानि कृत्वा नरकेषु प्रेतभावे च दीर्घं दुःखं भुक्त्वा पिशाचत्वं प्राप्तः। महाकालवने लिङ्गकुण्डसमीपे सिंहहतः सन् जलं प्रविश्य, अस्थिखण्डविस्रंसनेन तीर्थप्रभावात् सर्वपापक्षयं लब्ध्वा सूक्ष्मभावेन लिङ्गे लीनः; अतः स्थलस्य मोचकत्वं प्रसिद्धम्। अन्ते पिशाचमोचने स्नानं, पिशाचमोचनेशस्य पूजनं, महादानं, कथाश्रवणकीर्तनं च विधीयते—एतेन शुद्धिः महत्पुण्यं च, अश्वमेधसमं फलमिति फलश्रुतिः।
Adhyaya 54
नीलगङ्गा-तीर्थप्रादुर्भावः तथा दुग्धकुण्डमाहात्म्यम् (Origin of Nīlagangā Tīrtha and the Glory of Dugdhakuṇḍa)
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—शिप्राकुण्डे नीलगङ्गा कदा समागता इति। सनत्कुमारः तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कथयति—नीलगङ्गायां स्नानं सङ्गमेश्वरपूजनं च कृत्वा दुष्टसङ्गजन्यदोषाः प्रशाम्यन्ति, पापक्षयश्च भवति। अनन्तरं कारणकथा—मनुष्यापवित्रतासञ्चयेन भारिता गङ्गा स्वस्य नीलवर्णतां विलप्य शुद्ध्युपायं याचते। ब्रह्मा तां महाकालवने शिप्राया दर्शनमात्रेणापि शुद्धिकरत्वं निर्दिश्य तत्र गन्तुं आज्ञापयति। गङ्गा अञ्जनी-आश्रमादिसमीपे देशेषु आगत्य शिप्रायां प्रविश्य नीलरूपात् शुक्लशुद्धिरूपा जाता; तेन नीलगङ्गा-तीर्थं प्रादुरभवत्। ततः विधिः—अत्र स्नानं कृत्वा हनूमत्पूजनं विशेषतः कार्यम्। आश्विनकृष्णपक्षे महालयश्राद्धे तिलाञ्जलिदानं ब्राह्मणभोजनं च कृत्वा पितॄणां उद्धारः तृप्तिश्च चिरस्थायिनी भवतीति। अपरं तीर्थं दुग्धकुण्डं वर्ण्यते—यत्र दुग्धार्पणपरम्परया विख्यातं, विघ्ननाशं समृद्धिदं च। तत्र स्नानं जलपानं गोदानं च कुर्वतः कल्याणं, मृत्योरनन्तरं स्वर्गप्राप्तिः; ततः पुष्करं प्रति गत्वा परकर्माणि कर्तव्यानि इति निर्देशः।
Adhyaya 55
Vindhyavāsinī-Stuti, Agastya’s Petition, and the Vimalodā Tīrtha Phalāśruti (Chapter 55)
अध्याय आरभ्यते—व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति, रम्ये महाकालवने विन्ध्यपर्वतस्य प्रादुर्भावः केन हेतुना कृत इति। सनत्कुमारः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—रेवाजलैः पृथिवी निमग्ना, लोकत्रये भयमुत्पन्नम्। भूमेः रक्षणार्थं देवर्षयः अगस्त्यं शरणं यान्ति; स च विन्ध्यवासिनी-भवानीं एकाग्रभक्त्या स्तौति। दीर्घायां स्तुतौ देवी रक्षिका, दुष्टनाशिनी, वरदायिनी, गायत्र्यादि-पवित्रस्वरूपैः सह बहुधा निरूप्यते। तुष्टा देवी प्रादुर्भूय वरं ददाति। अगस्त्यः रेवायाः उग्रवृद्धिं निग्रहितुं याचते। देवी महाकालवनं गच्छति; अगस्त्यः स्वतेजसा देवीशक्तेः प्रसारं नियच्छामीति वदन्, दक्षिणयात्रा-पर्यन्तं विन्ध्यः न वर्धतामिति नियमनं करोति। अनन्तरं कुशस्थली/उज्जयिन्यां विमलोदा-तीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते—तत्र स्नानपूजा, दानं, विद्वदतिथिभोजनं च सर्वसम्पत्प्रदं, भयापहारकं, आयुष्यवर्धकं, पावनं, शिवलोकप्रदं च। विशेषतः सामाजिक-वैदिकदोषैः पीडितानां स्त्रीणां विमलोदायां स्नानं विन्ध्यवासिनीदर्शनं च दोषनिवारकं, सन्तान-सौभाग्यादि-शुभफलप्रदं इति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् आख्यानं पठतः शृण्वतः च सहस्रगोदानतुल्यं पुण्यं भवति।
Adhyaya 56
क्षातासंगममाहात्म्यं (Glory of the Kṣātā–Shiprā Confluence and Associated Tīrthas)
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारः महाकालवने क्षातानद्याः शिप्रया सह संगमे स्थितस्य तीर्थस्य माहात्म्यं संवादरूपेण वर्णयति। तत्र केवलस्नानेनापि पापक्षयः, मोक्षोपयोगिता च कथ्यते। विशेषतः शनिवासरसमायुक्तायाममावास्यायां श्राद्धं कृत्वा तिलोदकदानं पितृभ्यः प्रदेयम्, तथा स्थावरलिङ्गस्य दर्शनपूजनं कर्तव्यमिति; एतेन शनैश्चरसम्बद्धा पीडा प्रशम्यते इति प्रतिपाद्यते। ततः क्षाता-रेवा-चर्मण्वतीप्रभृतीनां नदीनां पावनत्वं निरूप्य, क्षाताया महाकालवनप्राप्त्या ‘क्षातासंगम’ इति परमं तीर्थं प्रसिद्धमिति कथ्यते। अनन्तरं त्वष्टृ–सावित्री/छायोपाख्यानेन सूर्यस्य ‘विरज’ इति नाम्नः कारणं, शनैश्चरजन्म च, तेन कालविशेषकर्मणां प्रामाण्यं च दर्श्यते। अथ समीपतीर्थान्यपि निर्दिश्यन्ते—धर्मसरः, यत्र यमस्य तपः, मारुतेः सन्निधिः च; तथा च्यवनाश्रमः/च्यवनेश्वरः, यत्र अश्विनौ प्रसन्नौ भूत्वा दिव्यदृष्टिप्राप्तिः कथ्यते। अन्ते फलश्रुतौ श्रवणपाठयोर्महापुण्यं, महादानसदृशं च फलं प्रतिज्ञाय, अध्यायस्य तीर्थ-क्रिया-भूगोलसूचकत्वं दृढीकृतम्।
Adhyaya 57
गयातीर्थ-प्रशंसा तथा महाकालवने गुह्यतीर्थ-प्रकाशनम् (Praise of Gayā-tīrtha and the Revelation of Secret Tīrthas in Mahākālavana)
अस्याध्याये (अवन्तीखण्डे) सनत्कुमार–व्याससंवादेन महाकालवने गयातीर्थस्य महिमा पुनः प्रतिष्ठाप्यते। सनत्कुमारः गयां परमं तीर्थमिति निगदति—तत्र स्नानात् ऋणत्रयविमोचनं, देवपितृतर्पणानन्तरं विष्णुलोकप्राप्तेः मार्गश्च भवतीति। व्यासः पृच्छति—किकाटदेशे प्रसिद्धं गयातीर्थं कथं महाकालवने ज्ञायते? तदा सनत्कुमारः पावनाख्यानं प्रवर्तयति, यस्य श्रवणमात्रेणापि पितॄणां हितं भवतीति। ततः युगादिदेव-राज्ञः कृतयुगधर्मसमृद्धिं वर्णयति—धर्मः चतुष्पादः, समृद्धिः आरोग्यं सौहार्दं यज्ञादिकर्मनियमश्च सर्वत्र प्रवर्तते। अनन्तरं दानवः तुहाण्डः जगत् पराभूय वेदकर्म, पूजां, स्वधा-स्वाहाहोमान् च निरोधयति; धर्ममार्गः क्षीयते। देवर्षयः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; ब्रह्मा विष्णुमुपगच्छति। तदा अशरीरिणी वाणी शीघ्रं महाकालवनं गन्तुमादेशयति—तत्र गुह्यं परमपवित्रं क्षेत्रं, यत्र मायापि न प्रभवतीति। सा वाणी तीर्थजालं निर्दिशति—इच्छापूरणी शिप्रा, महाकाली मातृशक्तयश्च, गया-फल्गु, बुद्धगया आद्यगया च, गदाधरसम्बद्धं विष्णोः षोडशपादं तीर्थम्, प्राची सरस्वती, अक्षयः न्यग्रोधः, प्रेतानां मोक्षदायिनी शिला च। अन्ते पितृमोक्षप्राधान्यं प्रतिपाद्यते—अस्य क्षेत्रस्य प्रवेशमात्रेणापि नरकस्थिताः पितरः स्वर्गं परं च पदं प्रति उन्नीयन्ते।
Adhyaya 58
Śrāddha-vidhi and Pitṛ-gaṇa Taxonomy in Avantī (श्राद्धविधिः पितृगणविचारश्च)
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः श्राद्धस्य परमं फलं, पितॄणां तृप्तेः परिमाणं, पितृगणानां विभागं च विस्तरेण पप्रच्छ। सनत्कुमारः श्राद्धं धर्मस्य यज्ञसंस्थायाश्च मूलाधारं प्रतिपाद्य, देवपितृनिमित्तं श्रद्धया दत्तं दानं श्राद्धमिति निरूपयति। देवानां पितॄणां च परस्परानुग्रहात्मकं विश्वव्यवहारं दर्शयन् स सप्त पितृगणान् विवृणोति, मूर्तामूर्तभेदं, तेषां स्थानानि, योगसिद्धिसम्बन्धं च कथयति; अस्मिन् प्रसङ्गे पितृकार्यस्य देवकार्यादपि श्रेष्ठत्वं प्रतिजानाति। ततः साधकस्य योग्यतां ब्रह्मचर्यं दमः शौचं अक्रोधः शास्त्रनिष्ठा च निर्दिश्य, तीर्थेषु विधिवत् श्राद्धकरणस्य महत्त्वं प्रशंसति। विविधतीर्थेषु तृप्तिफलानां तारतम्यं निरूप्य गयां विशेषतः, महाकालवनम्-अवन्तीञ्च परमं प्रशंसति। अन्ते दुर्मरणानां, समाजात् पतितानां वा नानाविधानां प्रेतानां वर्गान् गणयित्वा, अस्मिन् तीर्थे कृतं श्राद्धं तेषां उद्धारहेतुरिति वदति; एवं विधिना आचरन् ऋणत्रयविमोचनं, इष्टसिद्धिं च प्राप्नोतीति उपसंहरति।
Adhyaya 59
गयातीर्थमाहात्म्य (Gaya Tīrtha Māhātmya in Avanti)
अध्यायः ५९ मध्ये सनत्कुमारः व्यासाय अवन्त्यां महाकालवने गयासम्बद्धस्य तीर्थस्य सन्निधिं प्रभावं च व्याचष्टे। गयायाः पावनलक्षणानि—स्नानं दानं विधिवत् श्राद्धं च—प्रथमं निरूप्य, एतेषां कर्मणां निर्दिष्टेषु तीर्थस्थानेषु कृतानां समफलप्राप्तिं प्रतिपादयति। जनार्दन-विष्णोः पितृरूपसन्निधिः, ऋणत्रय-विमोचनाय सम्यक् पितृकर्माभिमुखता च विशेषेण प्रकाश्यते। अनन्तरं देशीकरणकथा—प्राचीनावन्त्यां गयातीर्थस्य प्रतिष्ठा, पश्चात् कैकटकसम्बन्धः, गदाधरस्य पादचिह्न-प्रतीकेन असुरस्य निग्रहः, तस्य स्थानस्य माहात्म्यप्रतिष्ठा च—वर्ण्यते। कालविधानं च निर्दिश्यते—गयाश्राद्धस्य नित्यप्रामाण्यं, महालयनाम वार्षिकविशेषानुष्ठानं (ज्योतिषलक्षणैः सह), तथा अन्वष्टकासम्बद्धं मातृश्राद्धविशेषप्राधान्यम्। उत्तरार्धे ऋषिपत्नीनां सप्तानां दृष्टान्तकथा—अपकीर्तिदोषात् बहिष्कृताः, नारदेन अवन्त्यागयातीर्थं अक्षयवटं च नीताः; ऋषिसंज्ञिता-पञ्चम्यां उपवास-जागर-नियमैः शुद्धिं लभन्ते, गृहस्थाश्रमे पुनः प्रतिष्ठां च प्राप्नुवन्ति। फलश्रुतौ अस्मिन् स्थाने दानस्य अक्षयपुण्यं, तथा आख्यानश्रवण-पाठयोः महायज्ञफलतुल्यता च निबद्धरूपेण प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 60
पुरुषोत्तमतीर्थ-मलमासव्रतविधिः (Purushottama Tīrtha and the Adhika-māsa Vrata Procedure)
अध्यायः व्यासस्य प्रश्नेन आरभ्यते—पुरुषोत्तमनाम परमं तीर्थं विस्तरेण कथ्यतामिति। सनत्कुमारः श्रवणमात्रेण पापनाशकरं चरितं प्रवर्तयति। ततः वैकुण्ठे दिव्यसभायां लक्ष्मीः विष्णुं पृच्छति—दान-स्नान-तपः-श्राद्धादीनां विधिः कः, देश-काल-उत्सव-तिथी-तीर्थभेदेन फलभेदः कथं भवतीति। विष्णुः पौर्णमासी-अमावास्या-सङ्क्रान्ति-ग्रहण-व्यातिपातादीन् शुभकालान्, तथा प्रमुखतीर्थानि च निर्दिश्य, अवन्त्यां कृतं दानादि अक्षयफलप्रदं इति प्रतिपादयति। अनन्तरं मलमासः/अधिकमासः (मलिम्लुच इति अपि) निरूप्यते—यदा मासे सूर्यस्य सङ्क्रान्तिर्न भवति तदा स अधिकमासः जायते इति खगोलकारणं कथ्यते। तस्मिन् काले केचन संस्काराः वर्जनीयाः, किन्तु भक्त्यनुष्ठान-व्रत-जप-दानादयः प्रशस्यन्ते। विष्णुः स्वयमेव अधिकमासस्य अधिपतिं ‘पुरुषोत्तम’ इति आत्मानं निर्दिश्य, महाकालवने तस्य नाम्ना तीर्थं स्थापयति; तत्र स्नान-व्रताभ्यां स्थिरकल्याणं दीर्घफलप्राप्तिं च वदति। ततः व्रतविधिः विस्तरेण—विशिष्टतिथ्यां संकल्पः, वासुदेवपूजा, कुम्भस्थापनं, पञ्चामृत-नैवेद्य-दीप-धूप-आरती-समर्पणं, अर्घ्यमन्त्रेण प्रार्थना, ब्राह्मणभोजन-सत्कारः दानैश्च, अन्ते सहभोजनं च। फलश्रुतौ—अधिकमासव्रतनिग्रहः दरिद्र्य-शोकहेतुः, सम्यगनुष्ठानं तु ऐश्वर्यं रक्षां च विपद्भ्यः प्रददाति।
Adhyaya 61
अधिमास-स्नान-दानादि-माहात्म्यवर्णन (Adhimāsa: The Merit of Bathing, Charity, and Worship)
सनत्कुमारः व्यासं प्रति अवन्तीक्षेत्रे अधिमासस्य स्नान-दान-पूजादीनां तत्त्वं फलञ्च निरूपयति। महाकालवनेन विना अधिमासव्रतानुष्ठानं विपथगमनमिवोक्तं; पुरुषोत्तम-तीर्थे तु कृतं साधनं सनातनलोकप्रदं भवतीति प्रतिपाद्यते। तत्र पुरुषोत्तमस्य (विष्णोः) पूजनं, तथा उमाशङ्करयोः समन्वितभक्तिः, वैष्णव-शैवभावयोः एकस्मिन् तीर्थपरिसरे समन्वयेन विधीयते। भाद्रपदशुक्लैकादश्यां उपवासः, रात्रौ जागरणं, विष्णुपूजा च निर्दिष्टा; पुरुषोत्तमसरसि जलयात्रा अपि कर्तव्या इति कथ्यते। एतेन सन्तान-धन-आयुः-आरोग्यादि फलानि प्रतिज्ञायन्ते। अनन्तरं समीपतीर्थानि निर्दिश्यन्ते—भगिरथतपःसम्बद्धे तटे जाटेश्वरमहादेवः, गङ्गावतरणकथासम्बन्धश्च; तथा ईशानदिशि कौशिकीतीरे रामभार्गवस्य तपःस्थानं, यत्र स्नानेन महापापक्षयः, अन्ते रामेश्वरदर्शनं परमशुद्धिकरमिति वर्ण्यते।
Adhyaya 62
गोमतीतीर्थकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gomatī Tīrtha and the Origin of Gomatī Kuṇḍa
अध्यायेऽस्मिन् गोमतीतीर्थकुण्डस्य प्रादुर्भावः तथा तस्य विध्यधिकारश्च बहुवक्तृसंवादरूपेण निरूप्यते। व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—कदा कथं च प्राचीनं गोमतीकुण्डं जातम् इति। ततः शौनकादिसिद्धर्षिसमागमे उपदेशपरं प्रसङ्गं स्मारयित्वा, प्रसिद्धनद्यः पुराणि च तुल्यतया निर्दिश्य, तीर्थानां महिम्नां क्रमः प्रतिपाद्यते। अनन्तरं सान्दीपनिगुरोः आख्यानं प्रवर्तते। रामकृष्णौ ब्रह्मचारिणौ प्रभाते गुरोः अनुपस्थितिं दृष्ट्वा कारणं पृच्छतः। गुरुः नित्यं गोमत्यां स्नानं कृत्वा सन्ध्योपासनां करोतीति तस्य नियमशीलाचारः दर्श्यते। ततः शिवसम्बद्धे यज्ञकुण्डे समीपे गोमती सरस्वत्या सह प्रादुर्भूता/आगता इति हेतुकथा, तस्मात् स्थानं “गोमतीकुण्डम्” इति प्रसिद्धं जातम्। अन्ते भाद्रपदकृष्णाष्टम्यां तथा चैत्रमासे एकादशीपर्यन्तं व्रतविधानं निर्दिश्यते—स्नानम्, उपवासः, जागरणम्, विष्णुपूजा, वैष्णवब्राह्मणपूजनं च। श्रवणमात्रेणापि पावनत्वं, पापक्षयः, विष्णुलोकप्राप्तिश्च फलश्रुतिरूपेण प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 63
कंथडेश्वर-गंगेश्वर-वीरेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा वामनकुण्ड-प्रसङ्गः (Kaṇṭhaḍeśvara, Gaṅgeśvara, Vīreśvara Tīrtha-Māhātmya and the Vāmanakuṇḍa Episode)
अध्यायः ६३ द्विधा प्रवहति। प्रथमं सनत्कुमारः अवन्ती-तीर्थानां पुण्य-न्यायं निरूपयति। कण्ठडेश्वरे स्नानं महादेव-दर्शनं च पापक्षयकरं भक्तं चोन्नयति इति प्रशंस्यते। ततः गङ्गेश्वर-समीपे संगम-प्रसङ्गः—गङ्गायाः दिव्यावतरणं, शिवस्य शिरसि तस्याः निग्रहः—इत्येतैः सह स्नानं गङ्गेश-दर्शनं च गङ्गास्नान-सदृशं पुण्यं ददाति, मृत्योः परं विष्णुलोकादि-लोकप्राप्तिं च सूचयति। वीरेश्वरः अपि निवास-पूजनाभ्यां शुद्धिं दत्त्वा ‘वीर’लोकं प्रयच्छतीति कथ्यते। द्वितीयं वामनकुण्डं त्रैलोक्य-प्रसिद्धं वर्ण्यते; तस्य केवल-दर्शनमपि घोर-दोषान् नाशयतीति। तदुत्पत्तिं व्यासः पृच्छति, तदा प्रह्लादस्य सद्गुणाः, बलिराजस्य धर्म्यं राज्यं, नारद-प्रेरणया देवानां प्रति बलिना संग्राम-प्रसङ्गः च विस्तरेणोच्यते। देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; स तान् विशिष्ट-तीर्थेषु विधि-भक्त्युपायान् दर्शयति। विष्णोर्ध्यान-मन्त्रः, विघ्न-निवारणाय गणेश-नमस्कारः, तथा दीर्घ-स्तोत्र-पाठः मोक्ष-हेतुतया निर्दिश्यते। एवं तीर्थं, उपासना-जप-पूजा, तथा अधिकार-नियमः—एतेषां समन्वयेन यात्रा नियत-भक्तिरूपेण प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 64
कालभैरवतीर्थयात्रावर्णनम् / Description of the Pilgrimage to Kālabhairava Tīrtha
अध्यायः ६४ कालभैरवतीर्थस्य सुव्यवस्थितं तीर्थमाहात्म्यं निरूपयति। सनत्कुमारः प्रथमं वीरेश्वरस्य स्नानफलस्य च वर्णनं प्रतिजानीते, ततः नागसम्बद्धेषु तीर्थेषु श्रेष्ठं “कालभैरव” इति ख्यातं तीर्थं निर्दिशति, यत्र केवलदर्शनमात्रेणापि दुःखनाशः कामसिद्धिश्च भवतीति प्रशंसति। व्यासस्य प्रश्नेन तस्य कीर्तेः कारणकथनं प्रवर्तते—भैरवः योगरक्षको रूपेण, योगिनीगणसम्बद्धान् प्रतिकूलान् बलान्, कृत्याः तथा व्यक्तीकृतान् उपद्रवान् च निवारयन् लोकान् पालयतीति। ततः शिप्रातटे, विशेषतः उत्तरपुण्यभागे, भैरवस्य सन्निधिः स्थिरीकृता इति कथ्यते। अष्टमी-नवमी-चतुर्दशीषु, विशेषतः चतुर्दश्यां, तथा आषाढशुक्लपक्षे रविवासरसंयोगे विशेषपूजाविधानं निर्दिश्यते। पत्र-पुष्प-आर्क-गन्धान्, नैवेद्यं ताम्बूलं वस्त्रं सुगन्धिं च समर्प्य, ब्राह्मणभोजनं, होमं, तर्पणं च कृत्वा सर्वकामसिद्धिः सौभाग्यं च लभ्यते इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं स्तोत्रभागे भैरवस्य रूपलक्षणानि गुणाश्च वर्ण्यन्ते, भैरवाष्टकपाठस्य फलानि च प्रतिज्ञायन्ते—दु स्वप्ननाशः, विवादेषु साहाय्यं, भय-राजकोप-रण-बन्धन-दरिद्रतादिषु रक्षणं, नियमेन जपतः किमपि इष्टं न दुर्लभम् इति। अन्ते संसारभयभीतैः स्नानदानपूजाः प्रयत्नेन कर्तव्याः इति पुनरुक्त्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 65
Nāgatīrtha-Māhātmya and the Settlement of the Nāgas in Mahākālavana (नागतीर्थमाहात्म्यं तथा नागनिवासवर्णनम्)
अध्याय आरभ्यते यत्र व्यासः नागतीर्थस्य माहात्म्यं, तस्य प्रकाशकालं च विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। ततः सनत्कुमारः श्रवणमात्रेणापि मोक्षप्रदां शुद्धिकथां कथयति—मातृशापसमुद्भूतं नागानां दुःखं, जनमेजयस्य सर्पसत्रसंकटं, आस्तीकस्य वाक्येन तस्मात् परित्राणं च। मुक्ताः नागाः निर्भयवासस्थानं याचन्ति; आस्तीकः तान् महाकालवने दक्षिणभागे प्राचीनतीर्थसम्बद्धे नागनिवासे नयति, यत्र हरिः प्रसिद्धः शेषशायी योगनिद्रायां विराजते। तत्र लोमशः, मार्कण्डेयः, कपिलः, हरिश्चन्द्रः, सप्तर्षयश्च इत्यादीनां सिद्धिप्राप्तयः स्मार्यन्ते; महाकालवनस्य प्रभावः कालं स्थिरीकरोति, शापजन्यं दोषं च नाशयतीति प्रतिपाद्यते। एलापत्रः, कम्बलः, कर्कोटकः, धनञ्जयः, वासुकिः, तक्षकः, नीलः, पद्मकः, अर्बुदश्च आगत्य स्वस्वस्थानानि स्थापयन्ति; नवानि तीर्थानि कुण्डानि च निर्माय पुण्यदानी पापनाशिनीं कीर्तिं प्रसारयन्ति, यत्र सिद्धगन्धर्वर्ष्यप्सरसां सञ्चारः। श्वेतद्वीपसदृशा रम्या भूमिः, दिव्यवृक्षाः, पक्षिणः, सुरभयः, निधयश्च वर्ण्यन्ते; स्नानेन वैकुण्ठप्राप्तिः, रमासरे श्रीमान्भावः, बल्याश्रमतीर्थे कर्मणां सद्यः शुद्धिश्चोच्यते। अन्ते विधयः—दानहोमादयः, विशेषतः भूमिदानं, चिरवृद्धिफलप्रदं; श्रावणे, दर्शे, पञ्चम्यां, सोमवारे च नागपूजा विधीयते। दर्शश्राद्धं अक्षयं भवति, इष्टकामान् च शीघ्रं पूरयतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 66
नृसिंहतीर्थ-माहात्म्य तथा सावित्रीव्रत-फलश्रुति (Glory of Nṛsiṃha Tīrtha and the Fruits of the Sāvitrī Vrata)
सनत्कुमारो व्यासं प्रति अवन्त्यां परमं तीर्थं निर्दिशति—महात्मनृसिंहसम्बद्धं, यस्य केवलदर्शनादपि पापक्षयः स्यात्। तत्र हिरण्यकशिपोः प्रसङ्गः देशनिर्देशेन कथ्यते—दैत्यभारपीडिता पृथिवी गौर्वत् ब्रह्माणं शरणं ययौ। ब्रह्मा तस्य घोरतपः, गायत्र्युपासनां च, तथा वरदानं वर्णयति—दिवा न रात्रौ, नभसि न भूमौ, शस्त्रैर्न, शुष्कार्द्रयोर्न, नानायोनिभिर्न इत्यादि निषेधैः प्रायः अवध्यत्वं, किन्तु एकहस्तप्रहारवीरमरणरूपं छिद्रं शेषम्। ततः ब्रह्मा देवान् शिप्रातटे महाकालवने नृसिंहतीर्थं प्रति प्रेषयति—सङ्गमेश्वरसमीपे, कर्कराजादिचिह्नान्तराले, दक्षिणतटसन्निधौ इति स्थाननिर्णयेन। देवाः तत्र स्नानदानार्चनं कृत्वा स्वस्थानानि पुनरवापुः; हरिः नृसिंहरूपेण एकेन प्रहारेण दैत्यं जघान, वरस्य न्यायं पूरयन्। अथ तीर्थे मध्याह्नपूजाविधानं, नृसिंहतिथौ/चतुर्दश्यां पूजनात् लक्ष्मीप्रसादः, अगस्त्येश्वरदर्शनात् दारिद्र्यनाशः, हनूमतः सिद्धस्वरूपेण सन्निधिश्चोच्यते। अन्ते सावित्रीव्रतविधिः, तथा सुवर्णसावित्रीसहितं मङ्गलद्रव्यदानं विदुषे ब्राह्मणाय निर्दिश्यते; तस्य फलम्—समृद्धिः, भोगाः, स्वर्गः, स्त्रीणां च पतिप्रीतिः, वैधव्यरक्षा च इति।
Adhyaya 67
कुटुम्बेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutuṃbeśvara Tīrtha Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् कुटुम्बेश्वरस्य महादेवस्थानस्य तीर्थस्य च माहात्म्यं निरूप्यते। तत् तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदं प्रसिद्धम्। दक्षः प्रजापतिः वंशवृद्ध्यर्थं दीर्घं तपः करोति, ब्रह्मा च घोरतपसा परिष्कृतं पद्मरूपं प्राप्नोतीति पुरावृत्तं कथ्यते। अद्यापि दृश्यते इति चतुर्मुखधारिणा लिङ्गेन स्थानस्य लौकिक-भौगोलिक-निरन्तरता दर्श्यते। भद्रकाली/भद्रापीठधरा देवी तत्र प्रतिष्ठिता, द्वारे च भैरवः क्षेत्रपालः रक्षणकार्ये नियुक्त इति वर्ण्यते। महामारी-उपद्रव-समाजक्षोभादिषु नित्यहोमः विशिष्टैः धान्यबीजैः, क्षेत्रपालपूजनं, नियमयुक्ताचारश्च विधीयते। स्नानं महादेवपूजा च, तपस्विभ्यः ब्राह्मणेभ्यः दानं विशेषतः कूष्माण्डदानं च कृत्वा ऐश्वर्यं कुटुम्बित्वं च लभ्यते। फाल्गुनशुक्लचतुर्दश्यां त्रयोदशीसम्बन्धेन शिवरात्रिव्रतं—रात्रिजागरणं, बिल्वोदकसमर्पणं, गन्धानां पुष्पाणां दीपानां च अर्पणं, सप्तब्राह्मणभोजनं—इत्यादि निर्दिश्यते; फलश्रुतौ महायज्ञतुल्यफलप्राप्तिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 68
अखण्डेश्वरमहिमवर्णनम् | The Glory of Akhaṇḍeśvara and Akhaṇḍa-saras
सनत्कुमारो व्यासं प्रति अवन्तीक्षेत्रे पवित्राणां तीर्थपदानां क्रमं कथयति। प्रथमं देवप्रयागतीर्थं क्षिप्रातटे सोमतीर्थसमीपे स्थितं परमपावनं निर्दिश्य, तत्र स्नानं माधवदेवदर्शनतुल्यं कामफलप्रदं च इति प्रतिपादयति। अनन्तरम् आनन्दभैरवस्य माहात्म्यं वर्णयति—तस्य केवलदर्शनात् पापक्षयो भवति, दण्डभयश्च निवर्तते; अतः स स्थानो धर्मरक्षणाय शरणं भवति। ततः ज्येष्ठमासे शुक्लपक्षे दशम्यां बुधहस्तयोगे व्यतीपातादिसंयोगे स्नानस्य सर्वतीर्थफलप्रदत्वं निर्दिश्य, उपदेशरूपेण दृष्टान्तं प्रवर्तयति। धर्माशर्मा नाम नियमपरः ब्राह्मणो व्रतभङ्गशङ्कया नारदं पृच्छति; नारदः ब्रह्मदत्तनाम्नः पापाचारिणो ब्राह्मणस्य गोदावरीगौतमीतीरे मरणं, सिंहस्थकाले असंख्यतीर्थानां वायुस्पर्शमात्रेण यमसभायां मोचनं च कथयति। तेन तीर्थभूगोलस्य कर्मफलशमनशक्तिः, तथा तादृशकथासङ्गेन व्रतभङ्गभयस्य कारणं च स्पष्टं भवति। नारदः महाकालवने कोटितीर्थं, तस्योत्तरे अखण्डेश्वरसमीपे अखण्डसरः च उपदिशति; तत्र दर्शनमात्रं यज्ञफलसमं इति। धर्माशर्मः अखण्डसरे स्नात्वा महेश्वरं ददर्श, तत्क्षणमेव पुण्यलोकान् अवाप; अन्ते अखण्डेश्वरस्य परमतीर्थत्वं फलश्रुतिरूपेण प्रशंस्यते।
Adhyaya 69
कर्कराजतीर्थमाहात्म्य एवं चातुर्मास्यस्नानविधिः (Karkarāja Tīrtha Māhātmya and Cāturmāsya Bathing Discipline)
अध्यायः ६९ शिप्रातटे स्थितस्य श्रेष्ठतीर्थस्य—कर्कराजस्य—माहात्म्यं प्रामाण्येन निरूपयति। मार्कण्डेयप्रश्नानन्तरं ब्रह्मणा पूर्वं स्तुतं तीर्थं सन्ततिपरम्परया सनत्कुमारः कथयति, तेन श्रवणपरम्परया तस्य वैधता प्रतिष्ठाप्यते। अत्र तीर्थस्य तारकशक्तिः विशेषतः सीमाकालेषु—चातुर्मास्ये (यदा हरिः शयित इति वर्ण्यते) तथा दक्षिणायने—सम्बध्यते। एतेषु कालेषु मृत्युः क्लेशकरं परलोकगमनं जनयितुं शक्नोतीति, तस्य निवारणाय कर्कराजतीर्थं औषधवत् प्रतिपाद्यते। ब्रह्मोपदेशे चातुर्मास्ये स्नानं, विष्णुस्मरणं, व्रतनियमपालनं निर्णायकं; शुद्धिविहीनकर्माणि निष्फलानीति चोच्यते। रात्रौ स्नानवर्जनं, कतिपयेषु प्रसङ्गेषु उष्णोदकस्नानवर्जनं, अशक्तानां भस्मस्नानं मन्त्रस्नानं वा विकल्परूपेण अनुमन्यते। कर्कराजजलमध्ये बहुतीर्थपुण्यसमाहारः स्थित इति तीर्थस्य महिमा विस्तर्यते। अन्ते फलश्रुत्या अस्य माहात्म्यस्य श्रवणपाठयोः चातुर्मास्यप्रमादजन्यदोषनिवारणं प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 70
तीर्थ-देवयात्रा-प्रशंसा तथा महाकालवन-देवतासूची (Tīrtha and Devayātrā Protocol; Deity Catalog of Mahākālavana)
अध्यायेऽस्मिन् सनत्कुमारः मेरुपार्श्वे स्थितानि पुण्यक्षेत्राणि वर्णयति—रम्यसरः कामदं सरः, बिन्दुसर-तीर्थं च स्नानदानादिभिः इष्टसिद्धिप्रदमिति। भाद्रपदसमये विशेषव्रतानि निर्दिश्य, गणाधिपसम्बद्धा शुभा चतुर्थी तथा मनःकामेश्वर-गणेशस्थलं दर्शनेन स्नानेन च संकल्पसिद्धिकरमिति कथयति। ततः व्यासः अवन्त्यां तीर्थदेवतास्थानानां क्रमबद्धं विवरणं पृच्छति। सनत्कुमारः तेषामनन्तत्वं जगदुपमानैः सूचयित्वा ‘देवयात्रा’ नाम नियमयुक्तं तीर्थाटनविधानं प्रतिपादयति—शौचं, प्रातःकृत्यं, विष्णुस्मरणं, रुद्रसरसि स्नानं, ततः तत्-तीर्थे देवतानुसारं अभिषेकपूजादिकं च। अन्ते उमामहेश्वरसंवादेन महाकालवने दिव्यपरिसरः गणितः—मुख्यनद्यः, विनायकभैरवरुद्रादित्यादिदेवसमूहाः, बहवो लिङ्गसमूहाः, चतुर्दिक्षु द्वारपाललिङ्गानि, नवग्रहतीर्थानि च तेषां रक्षोपायात्मकं कर्म। फलश्रुतौ देवयात्रा ग्रहपीडादिदुःखशमनं, धनपुत्रविद्याजयादिस्थैर्यप्रदं, शिवलोकानुगुणं शुभसन्ततिं च जनयतीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 71
महाकालवने तीर्थप्रशंसा (Praise and Enumeration of Tīrthas in Mahākālavana)
अध्यायेऽस्मिन् संवादपरम्परया कथा प्रवहति। व्यासः सनत्कुमारं पृच्छति—अवन्त्याः महाकालवने कियन्ति कीदृशानि च तीर्थानि सन्तीति। सनत्कुमारः पापनाशिनीं कथां प्रवर्तयति, या नारदप्रश्नेन प्रेरिते उमा–महेश्वरसंवादे प्रतिष्ठिता। नारदः महादेवं याचते—शुभे महाकालवने वर्तमानानि तीर्थानि वर्णयतु। महादेवः प्रत्याह—पृथिव्यां प्रसिद्धानि तीर्थानि, पुष्करादिसम्बद्धानि च, सर्वाणि अस्मिन् श्रेष्ठे महाकालवने सन्ति; तत्र तीर्थलिङ्गानां संख्या असंख्याता इव। पैशाचमोचननाम तीर्थादिषु ऋतुप्रभावादिविशेषचित्रणं दृश्यते। गणना तु न शक्या इति स्वीकृत्य, वर्षदिनानां प्रमाणेन प्रसिद्धतीर्थाणां प्रधानसूचीं निर्दिशति। अनन्तरं कालविधानं पुण्यफलञ्चोच्यते—सम्वत्सरपर्यन्ता यात्रा ‘अवन्ती-यात्रिका’ इति परिपूर्णा भवति, सम्यगनुष्ठिता च महत्फलप्रदा। विशेषतः वैशाखे अवन्त्यां पञ्चदिनवासः काश्यां दीर्घकालवाससदृशं फलम् इति कथ्यते। अन्ते फलश्रुतिः—भक्त्या पठने श्रवणे वा शिवभक्तिर्वर्धते, पुण्यं कीर्तिश्च प्रवर्धते, कुलं च शिवपदं प्रति उन्नीयते इति।
FAQs about Avanti Kshetra Mahatmya
It foregrounds Avantī as a Mahākāla-centered kṣetra whose sanctity is described as exceptionally potent, including claims of enduring efficacy and rare accessibility even for celestial beings.
The section repeatedly associates the kṣetra with purification from major transgressions, the granting of bhukti and mukti, and the idea that residence, worship, and contact with the sacred landscape yield heightened merit.
Core legends include the naming and classification of Mahākālavanam (as kṣetra, pīṭha, ūṣara, and śmaśāna), and transmission narratives where sages (notably Sanatkumāra) explain the site’s theological status to authoritative listeners.