युद्धप्रस्थान-वर्णनम् (Departure to the Battlefield and the Śaiva Overlordship over the Devas)
अस्मिन्नध्याये मन्त्रणात् कर्मणि संक्रमणं दृश्यते। ईश्वरः समागतं दिव्यपरिवारं कुशलं पृच्छति, स्वशासने जगद्व्यवस्थायाः स्थैर्यं च परिपृच्छति। ब्रह्मविष्ण्वोः आसन्नः संघर्षः देवेषु क्षोभं जनयन् पुनरुक्त्या स्मार्यते, सा पुनरुक्तिः आश्वासनं शासनं च भवति। ततः शिवः अम्बया सह विधिवत् युद्धभूमिं प्रति प्रयाति—गणेशाः सभायां नियोज्यन्ते, वाद्यानि निनदन्ति, प्रणवाकार-चिह्नितं मण्डलालङ्कृतं रथं समारुह्य सः प्रस्थितः। ध्वजचामरपुष्पवृष्टि-नृत्यगीतवाद्यैः शोभिता यात्रा, पश्चात् गूढतया स्थित्वा युद्धदर्शनकाले सहसा मौनं भवति। ब्रह्मा विष्णुश्च परस्परविनाशे प्रवृत्तौ, माहेश्वर-पाशुपतास्त्रादिभिः शैवचिह्नितैः शस्त्रैः युयुधाते; अनेन सर्वं देवकलहं अपि शिवस्य परमाधिकारक्षेत्रे एव प्रवर्तते इति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । वत्सकाः स्वस्तिवः कच्चिद्वर्तते मम शासनात् । जगच्च देवतावंशः स्वस्वकर्मणि किं नवा
ईश्वर उवाच । वत्सकाः स्वस्तिवः कच्चिद्वर्तते मम शासनात् । जगच्च देवतावंशः स्वस्वकर्मणि किं नवा
Verse 2
प्रागेव विदितं युद्धं ब्रह्मविष्ण्वोर्मयासुराः । भवतामभितापेन पौनरुक्त्येन भाषितम्
हे मयासुराः, ब्रह्मविष्ण्वोः युद्धं प्रागेव विदितम्। भवतामभितापेन आग्रहात् पौनरुक्त्येनापि तत् पुनर्भाषितम्।
Verse 3
इति सस्मितया माध्व्या कुमारपरिभाषया । समतोषयदंबायाः स पतिस्तत्सुरव्रजम्
इति सस्मितया माध्व्या कुमारपरिभाषया च, अम्बायाः पतिः स प्रभुः तद् देवव्रजं समतोषयत्।
Verse 4
अथ युद्धांगणं गंतुं हरिधात्रोरधीश्वरः । आज्ञापयद्गणेशानां शतं तत्रैव संसदि
अथ युद्धाङ्गणं गन्तुम्, हरिधात्रोरधीश्वरः स प्रभुः तत्रैव संसदि गणेशानां शतं आज्ञापयत्।
Verse 5
ततो वाद्यं बहुविधं प्रयाणाय परेशितुः । गणेश्वराश्च संनद्धा नानावाहनभूषणाः
ततः परेशितुः प्रयाणार्थं बहुविधं वाद्यं निनादितम् । गणेश्वराश्च संनद्धा नानावाहनभूषणैः समलंकृताः समुपस्थिताः ॥
Verse 6
प्रणवाकारमाद्यंतं पंचमंडलमंडितम् । आरुरोह रथं भद्र मंबिकापतिरीश्वरः । ससूनुगणमिंद्रा द्याः सर्वेप्यनुययुः सुराः
प्रणवाकारमाद्यन्तं पञ्चमण्डलमण्डितम् । रथं भद्र आरुरोहाम्बिकापतीश्वरः । इन्द्राद्याः ससूनुगणाः सर्वेऽप्यनुययुः सुराः ॥
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां सप्तमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां सप्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 8
समीक्ष्यं तु तयोर्युद्धं निगूढोऽभ्रं समास्थितः । समाप्तवाद्यनिर्घोषः शांतोरुगणनिःस्वनः
तयोः समरं समीक्ष्य स निगूढोऽभ्रेषु समास्थितः। वाद्यानां निर्घोषः समाप्तः, उरुगणनिःस्वनः शान्तः।
Verse 9
अथ ब्रह्माच्युतौ वीरौ हंतुकामौ परस्परम् । माहेश्वरेण चाऽस्त्रेण तथा पाशुपतेन च
अथ ब्रह्माच्युतौ वीरौ परस्परं हन्तुकामौ समभवताम्। माहेश्वरेण चास्त्रेण तथा पाशुपतेन च।
Verse 10
अस्त्रज्वालैरथो दग्धं ब्रह्मविष्ण्वोर्जगत्त्रयम् । ईशोपि तं निरीक्ष्याथ ह्यकालप्रलयं भृशम्
अस्त्रज्वालाभिरथो दग्धं जगत्त्रयं ब्रह्मविष्णुसहितम्। तं निरीक्ष्य ईशोऽपि ह्यकालप्रलयमिव भृशं ददर्श।
Verse 12
महानलस्तंभविभीषणाकृतिर्बभूव तन्मध्यतले स निष्कलः । ते अस्त्रे चापि सज्वाले लोकसंहरणक्षमे । निपतेतुः क्षणे नैव ह्याविर्भूते महानले
महानलस्तम्भविभीषणाकृतिरभवत्, तन्मध्यतले निष्कलः परः शिवः स्थितः। लोकसंहरणक्षमाण्यपि सज्वालान्यस्त्राणि तस्मिन् महानले प्रादुर्भूते क्षणेनैव निपेतुः निष्फलानि।
Verse 13
दृष्ट्वा तदद्भुतं चित्रमस्त्रशांतिकरं शुभम् । किमेतदद्भुताकारमित्यूचुश्च परस्परम्
दृष्ट्वा तदद्भुतं चित्रमस्त्रशान्तिकरं शुभम्। परस्परं ते ऊचुः—किमेतदद्भुताकारम् इति।
Verse 14
अतींद्रि यमिदं स्तंभमग्निरूपं किमुत्थितम् । अस्योर्ध्वमपि चाधश्च आवयोर्लक्ष्यमेव हि
अतीन्द्रियमिदं स्तम्भमग्निरूपं किमुत्थितम्। अस्योर्ध्वमपि चाधश्च आवयोर्लक्ष्यमेव हि।
Verse 15
इति व्यवसितौ वीरौ मिलितौ वीरमानिनौ । तत्परौ तत्परीक्षार्थं प्रतस्थातेऽथ सत्वरम्
इति व्यवसितौ वीरौ मिलितौ वीरमानिनौ। तत्परौ तत्परीक्षार्थं प्रतस्थातेऽथ सत्वरम्।
Verse 16
आवयोर्मिश्रयोस्तत्र कार्यमेकं न संभवेत् । इत्युक्त्वा सूकरतनुर्विष्णुस्तस्यादिमीयिवान्
आवयोर्मिश्रयोस्तत्र कार्यमेकं न संभवेत् इति। इत्युक्त्वा सूकरतनुर्विष्णुस्तस्यादिमीयिवान्।
Verse 17
तथा ब्रह्माहं सतनुस्तदंतं वीक्षितुं ययौ । भित्त्वा पातालनिलयं गत्वा दूरतरं हरिः
तथा ब्रह्माहं सतनुः तदन्तं द्रष्टुं ययौ । भित्त्वा पातालनिलयं हरिः दूरतरं जगाम ॥
Verse 18
नाऽप्श्यात्तस्य संस्थानं स्तंभस्यानलवर्चसः । श्रांतः स सूकरहरिः प्राप पूर्वं रणांगणम्
नापश्यत्तस्य संस्थानं स्तम्भस्यानलवर्चसः । श्रान्तः स सूकरो भूत्वा हरिः पूर्वं समाययौ ॥
Verse 19
अथ गच्छंस्तु व्योम्ना च विधिस्तात पिता तव । ददर्श केतकी पुष्पं किंचिद्विच्युतमद्भुतम्
अथ गच्छन् व्योम्नि विधिः, तात, पिता तव । ददर्श केतकीपुष्पं किञ्चिद्विच्युतमद्भुतम् ॥
Verse 20
अतिसौरभ्यमम्लानं बहुवर्षच्युतं तथा । अन्वीक्ष्य च तयोः कृत्यं भगवान्परमेश्वरः
अतिसौरभ्यमम्लानं बहुवर्षच्युतं च तत् । तयोः कृत्यं निरीक्ष्याथ भगवान् परमेश्वरः ॥
Verse 21
परिहासं तु कृतवान्कंपनाच्चलितं शिरः । तस्मात्तावनुगृह्णातुं च्युतं केतकमुत्तमम्
स परिहासवचोऽब्रवीत्, कम्पनात् चलितं शिरः। तस्मात् तदुत्तमं च्युतं केतकं तावदनुगृह्णातुम् प्रववृते॥
Verse 22
किं त्वं पतसि पुष्पेश पुष्पराट् केन वा धृतम् । आदिमस्याप्रमेयस्य स्तंभमध्याच्च्युतश्चिरम्
किं त्वं पतसि पुष्पेश, पुष्पराट् केन वा धृतम्? आदिमस्याप्रमेयस्य स्तम्भमध्याच्च्युतश्चिरम्॥
Verse 23
न संपश्यामि तस्मात्त्वं जह्याशामंतदर्शने । अस्यां तस्य च सेवार्थं हंसमूर्तिरिहागतः
न सम्पश्यामि तं; तस्मात् त्वं जह्याशां तद्-दर्शने। अस्यां तस्य च सेवार्थं हंसमूर्तिरिहागतः॥
Verse 24
इतः परं सखे मेऽद्य त्वया कर्तव्यमीप्सितम् । मया सह त्वया वाच्यमेतद्विष्णोश्च सन्निधौ
इतः परं सखे मेऽद्य त्वया कर्तव्यमीप्सितम्। मया सह त्वया वाच्यमेतद् विष्णोश्च सन्निधौ॥
Verse 25
स्तंभांतो वीक्षितो धात्रा तत्र साक्ष्यहमच्युत । इत्युक्त्वा केतकं तत्र प्रणनाम पुनः नः । असत्यमपि शस्तं स्यादापदीत्यनुशासनम्
स्तम्भान्तं वीक्ष्य धाता तत्राह— “अच्युत, अहं साक्षी” इति। इत्युक्त्वा केतकीं तत्र पुनर्नः प्रणनाम सः। आपदि “असत्यमपि शस्तं स्यात्” इत्यनुशासनं प्रादुरभूत्।
Verse 26
समीक्ष्य तत्राऽच्युतमायतश्रमं प्रनष्टहर्षं तु ननर्त हर्षात् । उवाच चैनं परमार्थमच्युतं षंढात्तवादः स विधिस्ततोऽच्युतम्
तत्राच्युतं दीर्घश्रमक्लान्तं प्रनष्टहर्षं समीक्ष्य विधिर्हर्षात् ननर्त। ततः स विधाता अच्युतं परमार्थं ब्रुवाणः शिवपरमपदप्रापकं तत्त्वं न्यवेदयत्।
Verse 27
स्तंभाग्रमेतत्समुदीक्षितं हरे तत्रैव साक्षी ननु केतकं त्विदम् । ततोऽवदत्तत्र हि केतकं मृषा तथेति तद्धातृवचस्तदंतिके
स्तम्भाग्रमेतत्समुदीक्षितं हरे तत्रैव साक्षी ननु केतकं त्विदम् । ततोऽवदत्तत्र हि केतकं मृषा तथेति तद्धातृवचस्तदन्तिके ॥
Verse 28
हरिश्च तत्सत्यमितीव चिंतयंश्चकार तस्मै विधये नमः स्वयम् । षोडशैरुपचारैश्च पूजयामास तं विधिम्
हरिश्च तत्सत्यमितीव चिन्तयन् चकार तस्मै विधये नमः स्वयम् । षोडशैरुपचारैश्च पूजयामास तं विधिम् ॥
Verse 29
विधिं प्रहर्तुं शठमग्निलिंगतः स ईश्वरस्तत्र बभूव साकृतिः । समुत्थितः स्वामि विलोकनात्पुनः प्रकंपपाणिः परिगृह्य तत्पदम्
विधिं प्रहर्तुं शठमग्निलिङ्गतः स ईश्वरस्तत्र बभूव साकृतिः । समुत्थितः स्वामिविलोकनात्पुनः प्रकम्पपाणिः परिगृह्य तत्पदम् ॥
Verse 30
आद्यंतहीनवपुषि त्वयि मोहबुद्ध्या भूयाद्विमर्श इह नावति कामनोत्थः । स त्वं प्रसीद करुणाकर कश्मलं नौ मृष्टं क्षमस्व विहितं भवतैव केल्या
आद्यन्तहीनवपुषि त्वयि मोहबुद्ध्या भूयाद्विमर्श इह नावति कामनोत्थः । स त्वं प्रसीद करुणाकर कश्मलं नौ मृष्टं क्षमस्व विहितं भवतैव केल्या ॥
Verse 31
ईश्वर उवाच । वत्सप्रसन्नोऽस्मि हरे यतस्त्वमीशत्वमिच्छन्नपि सत्यवाक्यम् । ब्रूयास्ततस्ते भविता जनेषु साम्यं मया सत्कृतिरप्यलप्थाः
ईश्वर उवाच—वत्स हरे, अहं त्वयि प्रसन्नोऽस्मि; ईशत्वमिच्छन्नपि त्वं सत्यवाक्यमब्रवीः। अतः प्रजासु मया सह तव साम्यं भविष्यति, सत्कारपूजां च त्वं प्राप्स्यसि।
Verse 32
इतः परं ते पृथगात्मनश्च क्षेत्रप्रतिष्ठोत्सवपूजनं च
इतः परं ते पृथगात्मनः क्षेत्रप्रतिष्ठोत्सवपूजनं च व्याख्यास्यामि॥
Verse 33
इति देवः पुरा प्रीतः सत्येन हरये परम् । ददौ स्वसाम्यमत्यर्थं देवसंघे च पश्यति
इति देवः पुरा प्रीतः सत्येन हरये परम्। ददौ स्वसाम्यमत्यर्थं देवसंघे च पश्यति॥
Frequently Asked Questions
It depicts Śiva’s supervised approach to the Brahmā–Viṣṇu conflict, framing their battle not as an independent duel but as an event governed by Śiva’s command and theological jurisdiction, reinforced by the deployment of Śaiva astras.
The praṇava-shaped, mandala-adorned chariot and the highly ordered procession encode the idea that Śiva’s movement is cosmic ordering itself—ritual form externalizes metaphysical authority, turning a military departure into a liturgical assertion of Śiva-tattva.
Śiva appears as Īśvara/Paśupati—the commanding Lord honored with royal-ritual insignia—while Devī is presented as Ambā/Parā accompanying him, emphasizing Śiva-with-Śakti as the operative, complete divinity in cosmic regulation.