भस्म–रुद्राक्ष–शिवनाममाहात्म्य (The Greatness of Bhasma, Rudrākṣa, and the Name of Śiva)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—भस्ममाहात्म्यं, रुद्राक्षमाहात्म्यं, शिवनामशुद्धिप्रभावं च ‘उत्तम’रूपेण कथयेत् इति। सूतः प्रश्नं लोकहितं मन्यते, ऋषीन् शुद्धपरम्परापालकान् प्रशंसति। ततः स प्रतिपादयति—यन्मुखं शिवनामोच्चारणं करोति तत् चलतीर्थं भवति; पापानि भक्ते न लीयन्ते, यथा दग्धाङ्गारे मलः न लिप्यते। तादृशभक्तदर्शनमात्रेणापि तीर्थफलप्राप्तिः स्यात् इति। अन्ते शिवनाम–विभूति(भस्म)–रुद्राक्षत्रयं त्रिवेणीसमं निरूप्य देहधर्मशैवाचारं नित्यतीर्थयात्रारूपं पापक्शयकरं च दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । तदेव व्यासतो ब्रूहि भस्ममाहात्म्यमुत्तमम्
ऋषय ऊचुः। सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते। तदेव व्यासतो ब्रूहि भस्ममाहात्म्यमुत्तमम्॥
Verse 2
तथा रुद्रा क्षमाहात्म्यं नाम माहात्म्यमुत्तमम् । त्रितयं ब्रूहि सुप्रीत्या ममानंदयचेतसम्
तथा, हे रुद्र, ‘क्षमामाहात्म्य’ नामोत्तमं माहात्म्यं सुप्रीत्या ब्रूहि; तद् त्रितयं मे कथय, ममानन्दय चेतसम्।
Verse 3
सूत उवाच । साधुपृष्टं भवद्भिश्च लोकानां हितकारकम् । भवंतो वै महाधन्याः पवित्राः कुलभूषणाः
सूत उवाच—भवद्भिः साधु पृष्टं लोकहितकरम्; यूयं वै महाधन्याः पवित्राः कुलभूषणाश्च।
Verse 4
येषां चैव शिवः साक्षाद्दैवतं परमं शुभम् । सदा शिवकथा लोके वल्लभा भवतां सदा
येषां हि शिवः साक्षात् परमं शुभदैवतं, तेषां लोके सदा शिवकथा नित्यं वल्लभा भवतु।
Verse 5
ते धन्याश्च कृतार्थाश्च सफलं देहधारणम् । उद्धृतञ्च कुलं तेषां ये शिवं समुपासते
ते धन्याः कृतार्थाश्च, सफलं तेषां देहधारणम्; तेषां कुलमपि उद्धृतं, ये भक्त्या शिवं समुपासते।
Verse 6
मुखे यस्य शिवनाम सदाशिवशिवेति च । पापानि न स्पृशंत्येव खदिरांगारंकयथा
मुखे यस्य शिवनाम नित्यं ‘सदाशिव शिव’ इति; तं पापानि न स्पृशन्त्येव, खदिराङ्गारं यथा न ग्राह्यम्।
Verse 7
श्रीशिवाय नमस्तुभ्यं मुखं व्याहरते यदा । तन्मुखं पावनं तीर्थं सर्वपापविनाशनम्
यदा मुखं “श्रीशिवाय नमः” इति व्याहरति, तदेव मुखं पावनं तीर्थं सर्वपापविनाशनं भवति।
Verse 8
तन्मुखञ्च तथा यो वै पश्यतिप्रीतिमान्नरः । तीर्थजन्यं फलं तस्य भवतीति सुनिश्चितम्
तन्मुखं च यः प्रीतिमान् नरः पश्यति, तस्य तीर्थजन्यं फलं भवतीति निश्चितम्।
Verse 9
यत्र त्रयं सदा तिष्ठेदेतच्छुभतरं द्विजा । तस्य दर्शनमात्रेण वेणीस्नानफलंलभेत्
हे द्विजाः, यत्र त्रयं सदा तिष्ठति तत् स्थानं शुभतरम्; तस्य दर्शनमात्रेण वेणीस्नानफलं लभेत्।
Verse 10
शिवनामविभूतिश्च तथा रुद्रा क्ष एव च । एतत्त्रयं महापुण्यं त्रिवेणीसदृशं स्मृतम्
शिवनाम, विभूतिः, रुद्राक्षश्च—एतत्त्रयं महापुण्यं त्रिवेणीसदृशं स्मृतम्।
Verse 11
एतत्त्रयं शरीरे च यस्य तिष्ठति नित्यशः । तस्यैव दर्शनं लोके दुर्लभं पापहारकम्
एतत्त्रयं यस्य शरीरे नित्यशः तिष्ठति, तस्य दर्शनमेव लोके दुर्लभं पापहारकम्।
Verse 12
तद्दर्शनं यथा वेणी नोभयोरंतरं मनाक् । एवं योनविजानाति सपापिष्ठो न संशयः
यथा वेण्याः दर्शनकाले केशतन्तुषु मनागप्यन्तरं न लक्ष्यते, तथा सपापिष्ठो नरः निःसन्देहं योनिमेव पश्यति, तत्र परं भेदं न विवेक्तुं शक्नोति।
Verse 13
विभूतिर्यस्य नो भाले नांगे रुद्रा क्षधारणम् । नास्ये शिवमयी वाणी तं त्यजेदधमं यथा
यस्य भाले विभूतिः नास्ति, अङ्गे रुद्राक्षधारणं नास्ति, मुखे च शिवमयी वाणी नास्ति—तं अधमं यथा त्यजेत्।
Verse 14
शैवं नाम यथा गंगा विभूतिर्यमुना मता । रुद्रा क्षं विधिना प्रोक्ता सर्वपापाविनाशिनी
शैवनाम यथा गङ्गा, विभूतिः यमुना मता; रुद्राक्षं च विधिना प्रोक्तं सर्वपापाविनाशिनी।
Verse 15
शरीरे च त्रयं यस्य तत्फलं चैकतः स्थितम् । एकतो वेणिकायाश्च स्नानजंतुफलं बुधैः
शरीरे यस्य शैवचिह्नत्रयं, तस्य तत्फलं चैकतः स्थितम्; तथा स्नानादिशौचजन्यं फलं बुधैः एकीकृतमेवोक्तम्।
Verse 16
तदेवं तुलितं पूर्वं ब्रह्मणाहितकारिणा । समानं चैव तज्जातं तस्माद्धार्यं सदा बुधैः
एवं पूर्वं ब्रह्मणा लोकहितकारिणा तुलितं परीक्षितं च; तत्समानमेव जातम्, तस्माद्बुधैः सदा धार्यं समादेयम्।
Verse 17
तद्दिनं हि समारभ्य ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सरैः । धार्यते त्रितयं तच्च दर्शनात्पापहारकम्
तद्दिनादारभ्य ब्रह्मविष्ण्वादयः सुराः त्रितयं तद्धारयन्ति । तस्य दर्शनमात्रेणापि पापं नश्यति ॥
Verse 18
ऋष्य ऊचुः । ईदृशं हि फलं प्रोक्तं नामादित्रितयोद्भवम् । तन्माहात्म्यं विशेषेण वक्तुमर्हसि सुव्रत
ऋषय ऊचुः—नामादित्रितयोद्भवं फलमिदृशं हि प्रोक्तम्। तस्य तन्माहात्म्यं विशेषेण वक्तुमर्हसि सुव्रत॥
Verse 19
सूत उवाच । ऋषयो हि महाप्राज्ञाः सच्छैवा ज्ञानिनां वराः । तन्माहात्म्यं हि सद्भक्त्या शृणुतादरतो द्विजाः
सूत उवाच—ऋषयो हि महाप्राज्ञाः सच्छैवा ज्ञानिनां वराः। तन्माहात्म्यं हि सद्भक्त्या शृणुतादरतो द्विजाः॥
Verse 20
सुगूढमपि शास्त्रेषु पुराणेषु श्रुतिष्वपि । भवत्स्नेहान्मया विप्राः प्रकाशः क्रियतेऽधुना
सुगूढमपि शास्त्रेषु पुराणेषु श्रुतिष्वपि। भवत्स्नेहान्मया विप्राः प्रकाशः क्रियतेऽधुना॥
Verse 21
कस्तत्त्रितयमाहात्म्यं संजानाति द्विजोत्तमाः । महेश्वरं विना सर्वं ब्रह्माण्डे सदसत्परम्
कस्तत्त्रितयमाहात्म्यं संजानाति द्विजोत्तमाः। महेश्वरं विना सर्वं ब्रह्माण्डे सदसत्परम्॥
Verse 22
वच्म्यहं नाम माहात्म्यं यथाभक्ति समासतः । शृणुत प्रीतितो विप्राः सर्वपापहरं परम्
नाम्नो माहात्म्यं यथाभक्ति समासतो वच्मि; शृणुत प्रीत्या विप्राः, तत् परमं सर्वपापहरम्।
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखंडेशिवनममाहात्म्यवर्णनोनामत्रयोविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे शिवनाममाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 24
पापमूलानि दुःखानि विविधान्यपि शौनक । शिवनामैकनश्यानि नान्यनश्यानि सर्वथा
शौनक, पापमूलानि दुःखानि नानाविधानि अपि केवलं शिवनाम्ना एव नश्यन्ति; अन्येन केनचित् उपायेन सर्वथा न नश्यन्ति।
Verse 25
स वैदिकः स पुण्यात्मा स धन्यस्स बुधो मतः । शिवनामजपासक्तो यो नित्यं भुवि मानव
भुवि मानवेषु यः नित्यं शिवनामजपाय आसक्तः, स एव वैदिकः, स एव पुण्यात्मा, स एव धन्यः, स एव बुधः इति मतः।
Verse 26
भवंति विविधा धर्मास्तेषां सद्यः फलोन्मुखाः । येषां भवति विश्वासः शिवनामजपे मुने
मुने, येषां शिवनामजपे विश्वासः भवति, तेषां विविधा धर्माः सद्यः फलोन्मुखा भवन्ति।
Verse 27
पातकानि विनश्यंति यावंति शिवनामतः । भुवि तावंति पापानि क्रियंते न नरैर्मुने
मुने, शिवनामतः यावन्ति पातकानि विनश्यन्ति, भुवि नरैः तावन्ति पापानि न क्रियन्ते।
Verse 28
ब्रह्महत्यादिपापानां राशीनप्रमितान्मुने । शिवनाम द्रुतं प्रोक्तं नाशयत्यखिलान्नरैः
मुने, ब्रह्महत्यादिपापानां अप्रमेयानां राशीन् अपि नरैः शिवनामोच्चारणमात्रेण द्रुतं नाशयति।
Verse 29
शिवनामतरीं प्राप्य संसाराब्धिं तरंति ये । संसारमूलपापानि तानि नश्यंत्यसंशयम्
शिवनामतरीं प्राप्य ये संसाराब्धिं तरन्ति, तेषां संसारमूलपापानि नश्यन्त्यसंशयम्।
Verse 30
संसारमूलभूतानां पातकानां महामुने । शिवनामकुठारेण विनाशो जायते ध्रुवम्
महामुने, संसारमूलभूतानां पातकानां शिवनामकुठारेण ध्रुवं विनाशो जायते।
Verse 31
शिवनामामृतं पेयं पापदावानलार्दितैः । पापदावाग्नितप्तानां शांतिस्तेन विना न हि
शिवनामामृतं पेयं पापदावानलार्दितैः। पापदावाग्नितप्तानां शांतिस्तेन विना न हि॥
Verse 32
शिवेति नामपीयूषवर्षधारापरिप्लुताः । संसारदवमध्येपि न शोचंति कदाचन
शिवेति नामपीयूषवर्षधारापरिप्लुताः। संसारदवमध्येऽपि न शोचन्ति कदाचन॥
Verse 33
शिवनाम्नि महद्भक्तिर्जाता येषां महात्मनाम् । तद्विधानां तु सहसा मुक्तिर्भवति सर्वथा
शिवनाम्नि येषां महात्मनां महद्भक्तिर्जाता, तद्विधानानुष्ठानेन ते सहसा सर्वथा मुक्तिं प्राप्नुवन्ति।
Verse 34
अनेकजन्मभिर्येन तपस्तप्तं मुनीश्वर । शिवनाम्नि भवेद्भक्तिः सर्वपापापहारिणी
अनेकजन्मभिः तपस्तप्तेनैव, हे मुनीश्वर, शिवनाम्नि सर्वपापापहारिणी भक्तिर्भवति।
Verse 35
यस्या साधारणं शंभुनाम्नि भक्तिरखंडिता । तस्यैव मोक्षः सुलभो नान्यस्येति मतिर्मम
यस्य शम्भुनाम्नि साधारण्येनापि भक्तिरखण्डिता, तस्यैव मोक्षः सुलभो; नान्यस्येति मम मतिः।
Verse 36
कृत्वाप्यनेकपापानि शिवनामजपादरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो भवत्येव न संशयः
कृत्वाप्यनेकपापानि शिवनामजपादरः। सर्वपापविनिर्मुक्तो भवत्येव न संशयः॥
Verse 37
भवंति भस्मसाद्वृक्षा दवदग्धा यथा वने । तथा तावंति दग्धानि पापानि शिवनामतः
यथा वने दावदग्धा वृक्षाः भस्मसादं यान्ति, तथा शिवनाममात्रेण पापानि मूलतः दग्धानि नश्यन्ति।
Verse 38
यो नित्यं भस्मपूतांगः शिवनामजपादरः । संतरत्येव संसारं सघोरमपि शौनक
हे शौनक, यो नित्यं भस्मना पूताङ्गः सन् शिवनामजपपरायणः, स घोरमपि संसारं निश्चयेन तरत्येव।
Verse 39
ब्रह्मस्वहरणं कृत्वा हत्वापि ब्राह्मणान्बहून् । न लिप्यते नरः पापैः शिवनामजपादरः
ब्रह्मस्वं हृत्वा बहून् ब्राह्मणान् हत्वापि, शिवनामजपादरः नरः पापैर्न लिप्यते।
Verse 40
विलोक्य वेदानखिलाञ्छिवनामजपः परम् । संसारतारणोपाय इति पूर्वैर्विनिश्चितः
अखिलान् वेदान् विलोक्य पूर्वैर्मुनिभिः विनिश्चितं यत्—शिवनामजपः परमोऽयं संसारतारणोपायः।
Verse 41
किं बहूक्त्या मुनिश्रेष्ठाः श्लोकेनैकेन वच्म्यहम् । शिवनाम्नो महिमानं सर्वपापापहारिणम्
किं बहूक्त्या मुनिश्रेष्ठाः श्लोकेनैकेन वच्म्यहम्। शिवनाम्नो महिमानं सर्वपापापहारिणम्॥
Verse 42
पापानां हरणे शंभोर्नामः शक्तिर्हि पावनी । शक्नोति पातकं तावत्कर्तुं नापि नरः क्वचित्
पापानां हरणे शम्भोर्नाम शक्तिर्हि पावनी। शक्नोति पातकं तावत्कर्तुं नापि नरः क्वचित्॥
Verse 43
शिवनामप्रभावेण लेभे सद्गतिमुत्तमाम् । इन्द्र द्युम्ननृपः पूर्वं महापापः पुरामुने
शिवनामप्रभावेण पूर्वं महापापभारवान् इन्द्रद्युम्ननृपः, हे मुने, उत्तमां सद्गतिं लेभे।
Verse 44
तथा काचिद्द्विजायोषा सौ मुने बहुपापिनी । शिवनामप्रभावेण लेभे सद्गतिमुत्तमाम्
तथैव हे मुने, बहुपापिनी काचिद् द्विजायोषा शिवनामप्रभावेण उत्तमां सद्गतिं लेभे।
Verse 45
इत्युक्तं वो द्विजश्रेष्ठा नाममाहात्म्यमुत्तमम् । शृणुध्वं भस्ममाहात्म्यं सर्वपावनपावनम्
इति वो द्विजश्रेष्ठाः, नाममाहात्म्यमुत्तमम् उक्तम्; इदानीं शृणुध्वं भस्ममाहात्म्यं सर्वपावनपावनम्।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter presents a theological argument for a threefold Śaiva sādhanā—Śiva-nāma, bhasma, and rudrākṣa—asserting their world-benefiting efficacy and their capacity to neutralize pāpa through continual embodied practice.
The “rahasya” is the relocation of pilgrimage into daily life: the devotee’s speech (nāma) sacralizes the body (the mouth becomes tīrtha), while bhasma and rudrākṣa function as portable consecrations that render the practitioner a living confluence (Triveṇī-sadṛśa) of merit.
Śiva is foregrounded primarily as Sadāśiva through the performative potency of his name (e.g., “Sadāśiva, Śiva”), emphasizing the salvific presence of Śiva accessed via nāma rather than via a distinct iconographic avatāra-form in this excerpted portion.