Pārthiva-Śiva-liṅga-māhātmya (The Excellence of the Earthen Śiva Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं व्यासप्रमाणेन पार्थिव-माहेश-लिङ्गस्य परमं माहात्म्यं पुनरुक्तुं प्रार्थयन्ति। सूतः भक्त्यर्हं निरूपणं प्रतिज्ञाय लिङ्गानां भेदतारतम्यं स्थापयति, पूर्वोक्तेषु सर्वेषु पार्थिवलिङ्गं श्रेष्ठतममिति वदति। ब्रह्मा हरिः ऋषयः प्रजापतयश्च पार्थिवलिङ्गपूजनात् स्वेष्टसिद्धिं प्राप्तवन्त इति दृष्टान्तैः प्रतिपाद्यते; देवा असुरा मनुष्याः गन्धर्वा नागा राक्षसाश्च सर्वलोकव्यापिनी फलप्रदता दर्श्यते। युगधर्मे रत्नलिङ्गं कृतयुगे, सुवर्णं त्रेतायां, पारदं द्वापरे, कलौ तु मृल्लिङ्गमिति पदार्थनियमः कथ्यते, तेन कलियुगानुकूलं पार्थिवलिङ्गं परमोपाय इति निश्चीयते। अष्टमूर्तितत्त्वे पार्थिवीमूर्तेः प्राधान्यं निरूप्य, एकान्तपूजनं महत्तपःफलप्रदमिति वदति। यथा देवेषु महेश्वरः, नदीषु गङ्गा, तथा लिङ्गेषु पार्थिवलिङ्गं प्रधानमिति उपमानैः श्रेष्ठता पुनः दृढीक्रियते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत चिरंजीव धन्यस्त्वं शिवभक्तिमान् । सम्यगुक्तस्त्वया लिंगमहिमा सत्फलप्रदः
ऋषय ऊचुः—सूत सूत, चिरंजीव; धन्योऽसि त्वं शिवभक्तिमान्। त्वया सम्यगुक्तो लिङ्गमहिमा सत्फलप्रदः।
Verse 2
यत्र पार्थिवमाहेशलिंगस्य महिमाधुना । सर्वोत्कृष्टश्च कथितो व्यासतो ब्रूहि तं पुनः
यत्र पार्थिवमाहेशलिङ्गस्य महिमा अधुना सर्वोत्कृष्टः कथितः; व्यासतः तं पुनः अस्मान् प्रति ब्रूहि।
Verse 3
सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे सद्भक्त्या हरतो खिलाः । शिवपार्थिवलिंगस्य महिमा प्रोच्यते मया
सूत उवाच—हे ऋषयः सर्वे, सद्भक्त्या शृणुध्वं, सर्वविघ्नान् परित्यज्य। अहं शिवस्य पार्थिवलिङ्गस्य महिमानं प्रवक्ष्यामि।
Verse 4
उक्तेष्वेतेषु लिंगेषु पार्थिवं लिंगमुत्तमम् । तस्य पूजनतो विप्रा बहवः सिद्धिमागताः
उक्तेषु लिङ्गेषु सर्वेषु पार्थिवं लिङ्गमुत्तमम्। तस्य पूजनतः विप्राः बहवः सिद्धिमवाप्नुवन्॥
Verse 5
हरिर्ब्रह्मा च ऋषयः सप्रजापतयस्तथा । संपूज्य पार्थिवं लिंगं प्रापुःसर्वेप्सितं द्विजाः
हरिर्ब्रह्मा च ऋषयः सप्रजापतयस्तथा; पार्थिवं लिङ्गं सम्यक् संपूज्य, द्विजाः सर्वेप्सितं प्रापुः।
Verse 6
देवासुरमनुष्याश्च गंधर्वोरगराक्षसाः । अन्येपि बहवस्तं संपूज्य सिद्धिं गताः परम्
देवासुरमनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः; अन्येऽपि बहवस्तं सम्यक् संपूज्य परां सिद्धिं गताः।
Verse 7
कृते रत्नमयं लिंगं त्रेतायां हेमसंभवम् । द्वापरे पारदं श्रेष्ठं पार्थिवं तु कलौ युगे
कृते रत्नमयं लिङ्गं, त्रेतायां हेमनिर्मितम्; द्वापरे पारदं श्रेष्ठं, कलौ तु पार्थिवं युगे।
Verse 8
अष्टमूर्तिषु सर्वासु मूर्तिर्वै पार्थिवी वरा । अनन्यपूजिता विप्रास्तपस्तस्मान्महत्फलम्
अष्टमूर्तिषु सर्वासु पार्थिवी मूर्तिरुत्तमा; अनन्यपूजिता विप्राः, तद् तपो महत्फलप्रदम्।
Verse 9
यथा सर्वेषु देवेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठो महेश्वरः । एवं सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्टमुच्यते
यथा सर्वेषु देवेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठो महेश्वरः । एवं सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते ॥
Verse 10
यथा नदीषु सर्वासु ज्येष्ठा श्रेष्ठा सुरापगा । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते
यथा नदीषु सर्वासु ज्येष्ठा श्रेष्ठा सुरापगा । तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते ॥
Verse 11
यथा सर्वेषु मंत्रेषु प्रणवो हि महान्स्मृतः । तथेदं पार्थिवं श्रेष्ठमाराध्यं पूज्यमेव हि
यथा सर्वेषु मन्त्रेषु प्रणवो हि महान्स्मृतः । तथेदं पार्थिवं श्रेष्ठमाराध्यं पूज्यमेव हि ॥
Verse 12
यथा सर्वेषु वर्णेषु ब्राह्मणःश्रेष्ठ उच्यते । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते
यथा सर्वेषु वर्णेषु ब्राह्मणः श्रेष्ठ उच्यते । तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते ॥
Verse 13
यथा पुरीषु सर्वासु काशीश्रेष्ठतमा स्मृता । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते
यथा सर्वासु पुरीषु काशी श्रेष्ठतमा स्मृता, तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवलिङ्गं श्रेष्ठमिति उच्यते।
Verse 14
यथा व्रतेषु सर्वेषु शिवरात्रिव्रतं परम् । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्थमुच्यते
यथा सर्वेषु व्रतेषु शिवरात्रिव्रतं परम्, तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवलिङ्गं श्रेष्ठमिति उच्यते।
Verse 15
यथा देवीषु सर्वासु शैवीशक्तिः परास्मृता । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते
यथा देवीषु सर्वासु शैवीशक्तिः परास्मृता। तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते॥
Verse 16
प्रकृत्यपार्थिवं लिंगं योन्यदेवं प्रपूजयेत् । वृथा भवति सा पूजा स्नानदानादिकं वृथा
प्रकृत्या यदपार्थिवं लिङ्गं योनिर्वा यददेवता, तयोः पूजनं निष्फलं भवति; तथा स्नानदानादिकमपि वृथा भवति।
Verse 17
पार्थिवाराधनं पुण्यं धन्यमायुर्विवर्धनम् । तुष्टिदं पुष्टिदंश्रीदं कार्यं साधकसत्तमैः
पार्थिवाराधनं पुण्यं धन्यमायुर्विवर्धनम्। तुष्टिदं पुष्टिदं श्रीदं तद् साधकसत्तमैः कार्यम्॥
Verse 18
यथा लब्धोपचारैश्च भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्पार्थिवं लिंगं सर्वकामार्थसिद्धिदम्
यथालब्धोपचारैश्च भक्त्या श्रद्धासमन्वितः। पूजयेत् पार्थिवं लिङ्गं शिवस्य सर्वकामार्थसिद्धिदम्॥
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखंडे पार्थिवशिवलिंगपूजनमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे पार्थिवशिवलिङ्गपूजनमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 20
त्रिसंध्यं योर्चयंल्लिंगं कृत्वा बिल्वेन पार्थिवम् । दशैकादशकंयावत्तस्य पुण्यफलं शृणु
त्रिसन्ध्यं योऽर्चयेल्लिङ्गं कृत्वा बिल्वैः पार्थिवं, दशैकादशकं यावत् तस्य पुण्यफलं शृणु।
Verse 21
अनेनैव स्वदेहेन रुद्र लोके महीयते । पापहं सर्वमर्त्यानां दर्शनात्स्पर्शनादपि
अनेनैव स्वदेहेन रुद्रलोके महीयते; पापहं सर्वमर्त्यानां दर्शनात् स्पर्शनादपि।
Verse 22
जीवन्मुक्तः स वैज्ञानी शिव एव न संशयः । तस्य दर्शनमात्रेण भुक्तिर्मुक्तिश्च जायते
जीवन्मुक्तः स वैज्ञानी शिव एव न संशयः; तस्य दर्शनमात्रेण भुक्तिर्मुक्तिश्च जायते।
Verse 23
शिवं यः पूजयेन्नित्यं कृत्वा लिंगं तु पार्थिवम् । यावज्जीवनपर्यंतं स याति शिवमन्दिरम्
शिवं यः पूजयेद् नित्यं कृत्वा लिङ्गं तु पार्थिवम्; यावज्जीवनपर्यन्तं स याति शिवमन्दिरम्।
Verse 24
मृडेनाप्रमितान्वर्षाञ्छिवलोकेहि तिष्ठति । सकामः पुनरागत्य राजेन्द्रो भारते भवेत्
मृडस्य प्रसादेनाप्रमितान् वर्षान् शिवलोके तिष्ठति; सकामः पुनरागत्य भारते राजेन्द्रो भवेत्।
Verse 25
निष्कामः पूजयेन्नित्यं पार्थिवंलिंगमुत्तमम् । शिवलोके सदा तिष्ठेत्ततः सायुज्यमाप्नुयात्
निष्कामः नित्यं पार्थिवं लिङ्गमुत्तमं पूजयेत्; सदा शिवलोके तिष्ठेत्, ततः सायुज्यमाप्नुयात्।
Verse 26
पार्थिवं शिवलिंगं च विप्रो यदि न पूजयेत् । स याति नरकं घोरं शूलप्रोतं सुदारुणम्
विप्रो यदि पार्थिवं शिवलिङ्गं न पूजयेत्, स घोरं नरकं याति—शूलप्रोतं सुदारुणम्।
Verse 27
यथाकथंचिद्विधिना रम्यं लिंगं प्रकारयेत् । पंचसूत्रविधानां च पार्थिवेन विचारयेत्
यथाकथञ्चिद्विधिना विधिवत् रम्यं लिङ्गं प्रकारयेत्; पार्थिवेन च पञ्चसूत्रविधानं सम्यग्विचारयेत्।
Verse 28
अखण्डं तद्धि कर्तव्यं न विखण्डं प्रकारयेत् । द्विखण्डं तु प्रकुर्वाणो नैव पूजाफलं लभेत्
अखण्डं तद्धि कर्तव्यं, न विखण्डं प्रकारयेत्; द्विखण्डं तु प्रकुर्वाणो नैव पूजाफलं लभेत्।
Verse 29
रत्नजं हेमजं लिंगं पारदं स्फाटिकं तथा । पार्थिवं पुष्परागोत्थमखंडं तु प्रकारयेत्
रत्नजं हेमजं लिङ्गं पारदं स्फाटिकं तथा, पार्थिवं पुष्परागोत्थम् अखण्डं च प्रकारयेत्।
Verse 30
अखंडं तु चरं लिंगं द्विखंडमचरं स्मृतम् । खंडाखंडविचारोयं सचराचरयोः स्मृतः
अखण्डं तु चरं लिङ्गं, द्विखण्डम् अचरं स्मृतम्; खण्डाखण्डविचारोऽयं सचराचरयोः स्मृतः।
Verse 31
वेदिका तु महाविद्या लिंगं देवो महेश्वरः । अतो हि स्थावरे लिंगे स्मृता श्रेष्ठादिखंडिता
वेदिका तु महाविद्या, लिङ्गं देवो महेश्वरः; अतो हि स्थावरे लिङ्गे श्रेष्ठादिखण्डिता स्मृता।
Verse 32
द्विखंडं स्थावरं लिंगं कर्तव्यं हि विधानतः । अखंडं जंगमं प्रोक्तंश् ऐवसिद्धान्तवेदिभिः
द्विखण्डं स्थावरं लिङ्गं कर्तव्यं हि विधानतः; अखण्डं जङ्गमं प्रोक्तं शैवसिद्धान्तवेदिभिः।
Verse 33
द्विखंडं तु चरां लिंगं कुर्वन्त्यज्ञानमोहिताः । नैव सिद्धान्तवेत्तारो मुनयः शास्त्रकोविदाः
अज्ञानमोहिताः केचिच्चरालिङ्गं द्विखण्डं कुर्वन्ति; सिद्धान्तवेत्तारो मुनयः शास्त्रकोविदाश्च तादृशं नाङ्गीकुर्वन्ति।
Verse 34
अखंडं स्थावरं लिंगं द्विखंडं चरमेव च । येकुर्वन्तिनरामूढानपूजाफलभागिनः
अखण्डं स्थावरं लिङ्गं द्विखण्डं चरमेव च। ये कुर्वन्ति नरामूढा न पूजाफलभागिनः॥
Verse 35
तस्माच्छास्त्रोक्तविधिना अखंडं चरसंज्ञकम् । द्विखंडं स्थावरं लिंगं कर्तव्यं परया मुदा
तस्माच्छास्त्रोक्तविधिना अखण्डं चरसंज्ञकम्। द्विखण्डं स्थावरं लिङ्गं कर्तव्यं परया मुदा॥
Verse 36
अखंडे तु चरे पूजा सम्पूर्णफलदायिनी । द्विखंडे तु चरे पूजामहाहानिप्रदा स्मृता
अखण्डे तु चरे पूजा सम्पूर्णफलदायिनी। द्विखण्डे तु चरे पूजा महाहानिप्रदा स्मृता॥
Verse 37
अखंडे स्थावरे पूजा न कामफलदायिनी । प्रत्यवायकरी नित्यमित्युक्तं शास्त्रवेदिभिः
अखण्डे स्थावरे लिङ्गे या पूजा क्रियते नरैः । सा न कामफलप्रदा, नित्यं प्रत्यवायकारिणी—इति शास्त्रवेदिभिरुक्तम् ॥
Frequently Asked Questions
A theological argument of comparative excellence is presented: Sūta, responding to the sages, asserts that among liṅga types the pārthiva liṅga is supreme, supporting the claim by exemplary precedent (Brahmā, Viṣṇu, ṛṣis, Prajāpatis) and by analogical ranking (Śiva among devas; Gaṅgā among rivers).
The chapter’s rahasya is the alignment of material form with cosmic time: earth (pārthiva) becomes the Kali-yuga-appropriate medium, implying that accessibility and immediacy of ritual contact are themselves theological principles; the liṅga here signifies a universally available locus for siddhi when worship is exclusive and devotionally grounded.
Śiva is highlighted primarily as Maheśvara/Viśveśvara accessed through the pārthiva-liṅga; within the aṣṭamūrti framework the pārthivī mūrti is singled out as superior. Gaurī is not foregrounded in the sampled verses for this chapter.