Sadācāra–Varṇa-lakṣaṇa and Prātaḥkṛtya (Right Conduct, Social Typologies, and Morning Purification)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सदाचारं श्रावयाशु येन लोकाञ्जयेद्बुधः । धर्माधर्ममयान्ब्रूहि स्वर्गनारकदांस्तथा

ऋषय ऊचुः—सदाचारं शीघ्रं श्रावय येन बुधो लोकान् जयेत् । धर्माधर्ममयान् कर्मभेदान् ब्रूहि, स्वर्गनरकप्रदान् च ॥

Verse 2

सूत उवाच । सदाचारयुतो विद्वान्ब्राह्मणो नाम नामतः । वेदाचारयुतो विप्रो ह्येतैरेकैकवान्द्विजः

सूत उवाच—सदाचारसमायुक्तो विद्वान् ‘ब्राह्मण’ इति नामतः । वेदाचारसमायुक्तो ‘विप्र’ इति निगद्यते; एतैर्गुणैः पृथक्पृथग्द्विजो यथार्थतः भवति ॥

Verse 3

अल्पाचारोल्पवेदश्च क्षत्रियो राजसेवकः । किंचिदाचारवान्वैश्यः कृषिवाणिज्यकृत्तया

अल्पाचारोऽल्पवेदश्च क्षत्रियो राजसेवकः । किंचिदाचारवान् वैश्यः कृषिवाणिज्यवृत्तितः ॥

Verse 4

शूद्र ब्राह्मण इत्युक्तः स्वयमेव हि कर्षकः । असूयालुः परद्रो ही चंडालद्विज उच्यते

शूद्रवृत्त्या स्थितो ब्राह्मणः स्वयमेव खलु कर्षक एव। परेषां प्रति असूयालुः परद्रो द्विजश्चण्डाल इति कथ्यते॥

Verse 5

पृथिवीपालको राजा इतरेक्षत्रिया मताः । धान्यादिक्रयवान्वैश्य इतरो वणिगुच्यते

पृथिवीपालको राजा, इतरे क्षत्रिया मताः। धान्यादिक्रयवान् वैश्यः, इतरो वणिगुच्यते॥

Verse 6

ब्रह्मक्षत्रियवैश्यानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते । कर्षको वृषलो ज्ञेय इतरे चैव दस्यवः

ब्रह्मक्षत्रियवैश्यानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते। कर्षको वृषलो ज्ञेयः, इतरे चैव दस्यवः॥

Verse 7

सर्वो ह्युषःप्राचीमुखश्चिन्तयेद्देवपूर्वकान् । धर्मानर्थांश्च तत्क्लेशानायं च व्ययमेव च

सर्वो ह्युषःकाले प्राचीमुखः देवपूर्वकान्। धर्मानर्थांश्च तद्विपर्ययक्लेशान् आयं व्ययं च चिन्तयेत्॥

Verse 8

आयुर्द्वेषश्च मरणं पापं भाग्यं तथैव च । व्याधिः पुष्टिस्तथा शक्तिः प्रातरुत्थानदिक्फलम्

आयुर्द्वेषो मरणं पापं भाग्यं व्याधिः पुष्टिः शक्तिश्च—एतानि प्रातरुत्थानदिक्फलानि प्रकीर्तितानि॥

Verse 9

निशांत्यायामोषा ज्ञेया यामार्धं संधिरुच्यते । तत्काले तु समुत्थाय विण्मूत्रे विसृजेद्द्विजः

निशान्त्यायामुषा ज्ञेया, यामार्धं संधिरुच्यते। तस्मिन्काले समुत्थाय द्विजो विण्मूत्रं विसृजेत्॥

Verse 10

गृहाद्दूरं ततो गत्वा बाह्यतः प्रवृतस्तथा । उदण्मुखः समाविश्य प्रतिबंधेऽन्यदिण्मुखः

गृहाद्दूरं ततः गत्वा बहिः प्रवृत्त एव च। उदङ्मुखः समाविश्य, प्रतिबन्धेऽन्यदिङ्मुखः॥

Verse 11

जलाग्निब्राह्मणादीनां देवानां नाभिमुख्यतः । लिंगं पिधाय वामेन मुखमन्येन पाणिना

जलाग्निब्राह्मणादीनां देवानां च नाभिमुख्यतः पूजां कुर्यात्। तस्माल्लिङ्गं वामहस्तेन पिधाय, अन्येन पाणिना स्वमुखं पिधायेत्॥

Verse 12

मलमुत्सृज्य चोत्थाय न पश्येच्चैव तन्मलम् । उद्धृतेन जलेनैव शौचं कुर्याज्जलाद्बहिः

मलमुत्सृज्य चोत्थाय तन्मलं नावलोकयेत्। उद्धृतेन जलेनैव जलाद्बहिः शौचं समाचरेत्॥

Verse 13

अथवा देवपित्रार्षतीर्थावतरणं विना । सप्त वा पंच वा त्रीन्वा गुदं संशोधयेन्मृदा

अथवा देवपित्रार्षतीर्थावतरणं विना। सप्त वा पञ्च वा त्रीन् वा गुदं संशोधयेन्मृदा॥

Verse 14

लिंगे कर्कोटमात्रं तु गुदे प्रसृतिरिष्यते । तत उत्थाय पद्धस्तशौचं गण्डूषमष्टकम्

लिङ्गे कर्कोटमात्रं तु गुदे प्रसृतिरिष्यते। तत उत्थाय पादहस्तशौचं गण्डूषमष्टकम्॥

Verse 15

येन केन च पत्रेण काष्ठेन च जलाद्बहिः । कार्यं संत्यज्य तर्ज्जनीं दंतधावनमीरितम्

जलाद् बहिः गत्वा येन केनचिद् पत्रेण काष्ठेन वा दन्तधावनं कुर्यात्; सर्वकार्यं संत्यज्य, तर्जनीं तु न प्रयुञ्जीत।

Verse 16

जलदेवान्नमस्कृत्य मंत्रेण स्नानमाचरेत् । अशक्तः कंठदघ्नं वा कटिदघ्नमथापि वा

जलदेवान् नमस्कृत्य मन्त्रेण स्नानम् आचरेत्; अशक्तः कण्ठदघ्नं वा कटिदघ्नम् अथापि वा।

Verse 17

आजानु जलमाविश्य मंत्रस्नानं समाचरेत् । देवादींस्तर्पयेद्विद्वांस्तत्र तीर्थजलेन च

आजानु जलम् आविश्य मन्त्रस्नानं समाचरेत्; तत्र तीर्थजलेन विद्वान् देवादींस्तर्पयेत्।

Verse 18

धौतवस्त्रं समादाय पंचकच्छेन धारयेत् । उत्तरीयं च किं चैव धार्यं सर्वेषु कर्मसु

धौतवस्त्रं समादाय पञ्चकच्छेन धारयेत्। उत्तरीयं च धार्यं स्यात्—सर्वेषु कर्मसु नियमेन॥

Verse 19

नद्यादितीर्थस्नाने तु स्नानवस्त्रं न शोधयेत् । वापीकूपगृहादौ तु स्नानादूर्ध्वं नयेद्बुधः

नद्यादितीर्थस्नाने तु स्नानवस्त्रं न शोधयेत्। वापीकूपगृहादौ तु स्नानादूर्ध्वं नयेद्बुधः॥

Verse 20

शिलादार्वादिके वापि जले वापि स्थलेपि वा । संशोध्य पीडयेद्वस्त्रं पितृणां तृप्तये द्विजाः

शिलादार्वादिके वापि जले वापि स्थलेऽपि वा। संशोध्य पीडयेद्वस्त्रं पितृणां तृप्तये द्विजाः॥

Verse 21

जाबालकोक्तमंत्रेण भस्मना च त्रिपुंड्रकम् । अन्यथा चेज्जले पात इतस्तन्नरकमृच्छति

जाबालोक्तमन्त्रेण भस्मना च त्रिपुण्ड्रकम्। अन्यथा चेज्जले पात इति तन्नरकं व्रजेत्॥

Verse 22

आपोहिष्ठेति शिरसि प्रोक्षयेत्पापशांतये । यस्येति मंत्रं पादे तु संधिप्रोक्षणमुच्यते

आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण शिरसि प्रोक्षयेत् सदा। पापशान्त्यै ‘यस्य’ मन्त्रं पादयोः सन्धिप्रोक्षणमुच्यते॥

Verse 23

पादे मूर्ध्नि हृदि चैव मूर्ध्नि हृत्पाद एव च । हृत्पादमूर्ध्नि संप्रोक्ष्य मंत्रस्नानं विदुर्बुधाः

पादे मूर्ध्नि हृदि चैव पुनर्मूर्ध्नि हृत्पादयोः । एवं हृत्पादमूर्ध्नि संप्रोक्ष्य यन्मन्त्रैः स्नानं तन्मन्त्रस्नानं बुधा विदुः ॥

Verse 24

ईषत्स्पर्शे च दौः स्वास्थ्ये राजराष्ट्रभयेऽपि च । अत्यागतिकाले च मंत्रस्नानं समाचरेत्

ईषत्स्पर्शे च दौःस्वास्थ्ये राजराष्ट्रभयेऽपि च । अत्यागतिकाले चैव मन्त्रस्नानं समाचरेत् ॥

Verse 25

प्रातः सूर्यानुवाकेन सायमग्न्यनुवाकतः । अपः पीत्वा तथामध्ये पुनः प्रोक्षणमाचरेत्

प्रातः सूर्यानुवाकेन सायमग्न्यनुवाकतः। अपः पीत्वा तथामध्ये पुनः प्रोक्षणमाचरेत्॥

Verse 26

गायत्र् या जपमंत्रांते त्रिरूर्ध्वं प्राग्विनिक्षिपेत् । मंत्रेण सह चैकं वै मध्येऽर्घ्यं तु रवेर्द्विजा

गायत्र्या जपमन्त्रान्ते त्रिरूर्ध्वं प्राग्विनिक्षिपेत्। मन्त्रेण सह चैकं वै मध्येऽर्घ्यं तु रवेर्द्विजाः॥

Verse 27

अथ जाते च सायाह्ने भुवि पश्चिमदिण्मुखः । उद्धृत्य दद्यात्प्रातस्तु मध्याह्नेंगुलिभिस्तथा

अथ जाते च सायाह्ने भुवि पश्चिमदिण्मुखः। उद्धृत्य दद्यात् प्रातस्तु मध्याह्नेऽङ्गुलिभिस्तथा॥

Verse 28

अंगुलीनां च रंध्रेण लंबं पश्येद्दिवाकरम् । आत्मप्रदक्षिणं कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

अङ्गुलीनां रन्ध्रेण दिवाकरं लम्बं पश्येत्। ततः स्वात्मप्रदक्षिणां कृत्वा शुद्धाचमनं समाचरेत्॥

Verse 29

सायं मुहूर्तादर्वाक्तु कृता संध्या वृथा भवेत् । अकालात्काल इत्युक्तो दिनेऽतीते यथाक्रमम्

सायं मुहूर्तात् पूर्वं कृता सन्ध्या वृथा भवेत्। मुहूर्तातीतकाले तु ‘अकालात्काल’ इति कीर्तिता यथाक्रमम्॥

Verse 30

दिवाऽतीते च गायत्रीं शतं नित्ये क्रमाज्जपेत् । आदर्शाहात्पराऽतीते गायत्रीं लक्षमभ्यसेत्

दिवाऽतीते तु नियतं क्रमशः शतवारं गायत्रीं जपेत्। ततः कालान्तरात् परं लक्षजपपर्यन्तं गायत्र्याः साधनां समाचरेत्॥

Verse 31

मासातीते तु नित्ये हि पुनश्चोपनयं चरेत् । ईशो गौरीगुहो विष्णुर्ब्रह्मा चेंद्र श्च वै यमः

मासातीते तु नित्यं पुनरुपनयनविधिं समाचरेत्। अस्य व्रतस्य देवताः ईशो गौरी गुहः विष्णुः ब्रह्मा इन्द्रश्च यमश्च॥

Verse 32

एवं रूपांश्च वै देवांस्तर्पयेदर्थसिद्धये । ब्रह्मार्पणं ततः कृत्वा शुद्धाचमनमाचरेत्

एवं निर्दिष्टै रूपैर्देवान् तर्पयेदर्थसिद्धये। ततः ब्रह्मार्पणं कृत्वा शुद्धमाचमनं समाचरेत्॥

Verse 33

तीर्थदक्षिणतः शस्ते मठे मंत्रालये बुधः । तत्र देवालये वापि गृहे वा नियतस्थले

तीर्थस्य दक्षिणतः शस्ते मठे मन्त्रालयेऽपि वा। तत्र देवालये वापि गृहे वा नियतस्थले साधनां समाचरेत्॥

Verse 34

सर्वान्देवान्नमस्कृत्य स्थिरबुद्धिः स्थिरासनः । प्रणवं पूर्वमभ्यस्य गायत्रीमभ्यसेत्ततः

सर्वान् देवान् नमस्कृत्य स्थिरबुद्धिः स्थिरासनः। प्रणवं पूर्वमभ्यस्य ततः गायत्रीमभ्यसेत्॥

Verse 35

जीवब्रह्मैक्यविषयं बुद्ध्वा प्रणवमभ्यसेत् । त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमच्युतम्

जीवब्रह्मैक्यविषयं बुद्ध्वा प्रणवमभ्यसेत् । त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमच्युतम् ॥

Verse 36

संहर्तारं तथा रुद्रं स्वप्रकाशमुपास्महे । ज्ञानकर्मेंद्रि याणां च मनोवृत्तीर्धियस्तथा

संहर्तारं तथा रुद्रं स्वप्रकाशमुपास्महे । ज्ञानकर्मेंद्रियाणां च मनोवृत्तीर्धियस्तथा ॥

Verse 37

भोगमोक्षप्रदे धर्मे ज्ञाने च प्रेरयेत्सदा । इत्थमर्थं धियाध्यायन्ब्रह्मप्राप्नोति निश्चयः

भोगमोक्षप्रदे धर्मे ज्ञाने च प्रेरयेत्सदा । इत्थमर्थं धियाध्यायन्ब्रह्मप्राप्नोति निश्चयः ॥

Verse 38

केवलं वा जपेन्नित्यं ब्राह्मण्यस्य च पूर्तये । सहस्रमभ्यसेन्नित्यं प्रातर्ब्राह्मणपुंगवः

केवलं वा जपेन्नित्यं ब्राह्मण्यस्य च पूर्तये । सहस्रमभ्यसेन्नित्यं प्रातर्ब्राह्मणपुंगवः ॥

Verse 39

अन्येषां च यथा शक्तिमध्याह्ने च शतं जपेत् । सायं द्विदशकं ज्ञेयं शिखाष्टकसमन्वितम्

अन्ये तु स्वशक्त्यानुसारं मध्याह्ने शतं जपेयुः। सायं द्वादशजपः कार्यः, शिखाष्टकसमन्वितः॥

Verse 40

मूलाधारं समारभ्य द्वादशांतस्थितांस्तथा । विद्येशब्रह्मविष्ण्वीशजीवात्मपरमेश्वरान्

मूलाधारात् समारभ्य द्वादशान्तस्थितानपि। विद्येशं ब्रह्मविष्ण्वीशं जीवात्मानं परमेेश्वरं च चिन्तयेत्॥

Verse 41

ब्रह्मबुद्ध्या तदैक्यं च सोहं भावनया जपेत् । तानेव ब्रह्मरंध्रादौ कायाद्बाह्ये च भावयेत्

ब्रह्मबुद्ध्या तदैक्यं च ‘सोऽहम्’ भावनया जपेत्। तदेव ब्रह्मरन्ध्रादौ कायान्तर्बाह्यतोऽपि भावयेत्॥

Verse 42

महत्तत्त्वं समारभ्य शरीरं तु सहस्रकम् । एकैकस्माज्जपादेकमतिक्रम्य शनैः शनैः

महत्तत्त्वात् समारभ्य सहस्रकं शरीरं तु। एकैकस्मात् जपादेकमतिक्रम्य शनैः शनैः॥

Verse 43

परस्मिन्योजयेज्जीवं जपतत्त्वमुदाहृतम् । शतद्विदशकं देहं शिखाष्टकसमन्वितम्

परस्मिन्योजयेज्जीवं जपतत्त्वमुदाहृतम्। शतद्विदशकं देहं शिखाष्टकसमन्वितम्॥

Verse 44

मंत्राणां जप एवं हि जपमादिक्रमाद्विदुः । सहस्रं ब्राह्मदं विद्याच्छतमैंद्र प्रदं विदुः

मन्त्रजपस्य क्रमं फलभेदं च विद्वांसो विदुः—सहस्रजपेन ब्राह्मफलं स्यात्, शतजपेनैन्द्रफलं प्राप्यते इति।

Verse 45

इतरत्त्वात्मरक्षार्थं ब्रह्मयोनिषु जायते । दिवाकरमुपस्थाय नित्यमित्थं समाचरेत्

इतरत्त्वात्मरक्षार्थं ब्रह्मयोनिषु जायते। दिवाकरमुपस्थाय नित्यमित्थं समाचरेत्॥

Verse 46

लक्षद्वादशयुक्तस्तु पूर्णब्राह्मण ईरितः । गायत्र् या लक्षहीनं तु वेदकार्येन योजयेत्

लक्षद्वादशयुक्तस्तु पूर्णब्राह्मण उच्यते। गायत्र्या लक्षहीनं तु वेदकार्येषु योजयेत्॥

Verse 47

आसप्ततेस्तु नियमं पश्चात्प्रव्राजनं चरेत् । प्रातर्द्वादशसाहस्रं प्रव्राजीप्रणवं जपेत्

आसप्ततेः पर्यन्तं नियमव्रतानि सम्यगनुतिष्ठेत्; ततः परं प्रव्रज्यां चरेत्। प्रव्राजी प्रातःकाले द्वादशसाहस्रं प्रणवम् (ॐ) जपेत्।

Verse 48

दिने दिने त्वतिक्रांते नित्यमेवं क्रमाज्जपेत् । मासादौ क्रमशोऽतीते सार्धलक्षजपेन हि

दिने दिनेऽतिक्रान्ते नित्यमेवं क्रमशो जपेत्। मासादौ क्रमशोऽतीते सार्धलक्षजपेन हि सिद्ध्यति।

Verse 49

अत ऊर्ध्वमतिक्रांते पुनः प्रैषं समाचरेत् । एवं कृत्वा दोषशांतिरन्यथा रौरवं व्रजेत्

अत ऊर्ध्वं कालेऽतिक्रान्ते पुनः प्रायश्चित्तं समाचरेत्। एवं कृत्वा दोषः शान्तिं याति; अन्यथा रौरवं व्रजेत्।

Verse 50

धर्मार्थयोस्ततो यत्नं कुर्यात्कामी न चेतरः । ब्राह्मणो मुक्तिकामः स्याद्ब्रह्मज्ञानं सदाभ्यसेत्

ततो धर्मार्थयोः कार्यो यत्नः कामिनैव हि नान्यथा । ब्राह्मणो मुक्तिकामः स्यात् ब्रह्मज्ञानं सदाभ्यसेत् ॥

Verse 51

धर्मादर्थोऽर्थतो भोगो भोगाद्वैराग्यसंभवः । धर्मार्जितार्थभोगेन वैराग्यमुपजायते

धर्मात् अर्थः समुत्पद्यते, अर्थात् भोगाः प्रवर्तन्ते, भोगपरिपाकात् वैराग्यं जायते। धर्मार्जितार्थभोगेन नूनं वैराग्यमुपजायते॥

Verse 52

विपरीतार्थभोगेन राग एव प्रजायते । धर्मश्च द्विविधः प्रोक्तो द्र व्यदेहद्वयेन च

विपरीतार्थभोगेन राग एव प्रजायते। धर्मश्च द्विविधः प्रोक्तो द्रव्यदेहद्वयेन च॥

Verse 53

द्र व्यमिज्यादिरूपं स्यात्तीर्थस्नानादि दैहिकम् । धनेन धनमाप्नोति तपसा दिव्यरूपताम्

द्रव्यं इज्यादिरूपं स्यात्, तीर्थस्नानादि दैहिकम्। धनेन धनमाप्नोति, तपसा दिव्यरूपताम्॥

Verse 54

निष्कामः शुद्धिमाप्नोति शुद्ध्या ज्ञानं न संशयः । कृतादौ हि तपःश्लोघ्यं द्र व्यधर्मः कलौ युगे

निष्कामः शुद्धिमाप्नोति, शुद्ध्या ज्ञानं न संशयः। कृतादौ हि तपःश्लाघ्यं, द्रव्यधर्मः कलौ युगे॥

Verse 55

कृतेध्यानाज्ज्ञानसिद्धिस्त्रेतायां तपसा तथा । द्वापरे यजनाज्ज्ञानं प्रतिमापूजया कलौ

कृते ध्यानाज्ज्ञानसिद्धिस्त्रेतायां तपसा तथा। द्वापरे यजनाज्ज्ञानं प्रतिमापूजया कलौ॥

Verse 56

यादृशं पुण्यं पापं वा तादृशं फलमेव हि । द्र व्यदेहांगभेदेन न्यूनवृद्धिक्षयादिकम्

यादृशं पुण्यं पापं वा तादृशं फलमेव हि। द्रव्यदेहाङ्गभेदेन न्यूनवृद्धिक्षयादिकम्॥

Verse 57

अधर्मो हिंसिकारूपो धर्मस्तु सुखरूपकः । अधर्माद्दुःखमाप्नोति धर्माद्वै सुखमेधते

अधर्मो हिंसिकारूपो धर्मस्तु सुखरूपकः। अधर्माद्दुःखमाप्नोति धर्माद्वै सुखमेधते॥

Verse 58

विद्यादुर्वृत्तितो दुःखं सुखं विद्यात्सुवृत्तितः । धर्मार्जनमतः कुर्याद्भोगमोक्षप्रसिद्धये

विद्यादुर्वृत्तितो दुःखं सुखं विद्यात्सुवृत्तितः। धर्मार्जनमतः कुर्याद्भोगमोक्षप्रसिद्धये॥

Verse 59

सकुटुंबस्य विप्रस्य चतुर्जनयुतस्य च । शतवर्षस्य वृत्तिं तु दद्यात्तद्ब्रह्मलोकदम्

सकुटुम्बस्य विप्रस्य चतुर्जनसमन्वितस्य शतवर्षपर्यन्तं यापनवृत्तिं यः प्रददाति, तद्दानं ब्रह्मलोकप्रदं भवति।

Verse 60

चांद्रा यणसहस्रं तु ब्रह्मलोकप्रदं विदुः । सहस्रस्य कुटुंबस्य प्रतिष्ठां क्षत्रियश्चरेत्

चांद्रायणसहस्रं तु ब्रह्मलोकप्रदं विदुः । सहस्रस्य कुटुंबस्य प्रतिष्ठां क्षत्रियश्चरेत् ॥

Verse 61

इंद्र लोकप्रदं विद्यादयुतं ब्रह्मलोकदम् । यां देवतां पुरस्कृत्य दानमाचरते नरः

इंद्रलोकप्रदं विद्यादयुतं ब्रह्मलोकदम् । यां देवतां पुरस्कृत्य दानमाचरते नरः ॥

Verse 62

तत्तल्लोकमवाप्नोति इति वेदविदो विदुः । अर्थहीनः सदा कुर्यात्तपसा मार्जनं तथा

तत्तल्लोकमवाप्नोति इति वेदविदो विदुः । अर्थहीनः सदा कुर्यात्तपसा मार्जनं तथा ॥

Verse 63

तीर्थाच्च तपसा प्राप्यं सुखमक्षय्यमश्नुते । अर्थार्जनमथो वक्ष्ये न्यायतः सुसमाहितः

तीर्थसेवनात् तपसा च प्राप्यं सुखम् अक्षयम् अश्नुते। अधुना सुसमाहितः सन् न्यायतः अर्थार्जनविधिं वक्ष्यामि॥

Verse 64

कृतात्प्रतिग्रहाच्चैव याजनाच्च विशुद्धितः । अदैन्यादनतिक्लेशाद्ब्राह्मणो धनमर्जयेत्

कृतात् प्रतिग्रहात् चैव याजनात् विशुद्धितः। अदैन्यात् अनतिक्लेशात् ब्राह्मणो धनम् अर्जयेत्॥

Verse 65

क्षत्रियो बाहुवीर्येण कृषिगोरक्षणाद्विशः । न्यायार्जितस्य वित्तस्य दानात्सिद्धिं समश्नुते

क्षत्रियः बाहुवीर्येण रक्षण-शासनधर्मतः सिद्धिं प्राप्नोति; कृषिगोरक्षणाद् वैश्यः सिद्धिं समश्नुते। न्यायार्जितवित्तस्य दानात् जनः सिद्धिं लभते, शिवानुग्रहहेतवे।

Verse 66

ज्ञानसिद्ध्या मोक्षसिद्धिः सर्वेषां गुर्वनुग्रहात् । मोक्षात्स्वरूपसिद्धिः स्यात्परानन्दं समश्नुते

ज्ञानसिद्ध्या मोक्षसिद्धिः सर्वेषां गुरोः अनुग्रहात्। मोक्षात् स्वस्वरूपसिद्धिः स्यात्, परमानन्दं समश्नुते॥

Verse 67

सत्संगात्सर्वमेतद्वै नराणां जायते द्विजाः । धनधान्यादिकं सर्वं देयं वै गृहमेधिना

सत्सङ्गात् सर्वमेतद्वै नराणां जायते द्विजाः। धनधान्यादिकं सर्वं देयं वै गृहमेधिना॥

Verse 68

यद्यत्काले वस्तुजातं फलं वा धान्यमेव च । तत्तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो देयं वै हितमिच्छता

यद्यत्काले वस्तुजातं फलं वा धान्यमेव च। तत्तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो देयं वै हितमिच्छता॥

Verse 69

जलं चैव सदा देयमन्नं क्षुद्व्याधिशांतये । क्षेत्रं धान्यं तथाऽऽमान्नमन्नमेवं चतुर्विधम्

जलं चैव सदा देयम् अन्नं क्षुद्व्याधिशान्तये। क्षेत्रं धान्यं तथाऽऽमान्नम् अन्नमेवं चतुर्विधम्॥

Verse 70

यावत्कालं यदन्नं वै भुक्त्वा श्रवणमेधते । तावत्कृतस्य पुण्यस्य त्वर्धं दातुर्न संशयः

यावत्कालं यदन्नं भुक्त्वा श्रवणबुद्धिं पोषयति, तावत्कालं तेन कृतस्य पुण्यस्यार्धं दातुः स्यात्—न संशयः।

Verse 71

ग्रहीताहिगृहीतस्य दानाद्वै तपसा तथा । पापसंशोधनं कुर्यादन्यथा रौरवं व्रजेत्

ग्रहीताहिगृहीतश्च दानेन तपसा च पापशुद्धिं कुर्यात्; अन्यथा स रौरवं नरकं व्रजेत्।

Verse 72

आत्मवित्तं त्रिधा कुर्याद्धर्मवृद्ध्यात्मभोगतः । नित्यं नैमित्तकं काम्यं कर्म कुर्यात्तु धर्मतः

आत्मवित्तं त्रिधा विभजेत्—धर्मवृद्ध्यै, आत्मभोगाय जीवनाय च, स्वकीयावश्यकाय च; तथा धर्मतः नित्यं नैमित्तकं काम्यं च कर्म कुर्यात्।

Verse 73

वित्तस्य वर्धनं कुर्याद्वृद्ध्यंशेन हि साधकः । हितेन मितमे ध्येन भोगं भोगांशतश्चरेत्

साधकः वित्तस्य वर्धनं केवलं वृद्ध्यंशेन धर्म्येण कुर्यात्; हितेन मितमेध्या जीवनं धारेत्, भोगं च भोगांशत एव आचरेत्।

Verse 74

कृष्यर्जिते दशांशं हि देयं पापस्य शुद्धये । शेषेण कुर्याद्धर्मादि अन्यथा रौरवं व्रजेत्

कृष्यर्जिते वित्ते दशांशो दातव्यः पापशुद्धये; शेषेण धर्मादिकं कुर्यात्, अन्यथा रौरवं व्रजेत्।

Verse 75

अथवा पापबुद्धिः स्यात्क्षयं वा सत्यमेष्यति । वृद्धिवाणिज्यके देयष्षडंशो हि विचक्षणैः

अन्यथा पापबुद्धिः स्यात्, अथवा सत्यं क्षयोऽपि आगच्छेत्; तस्माद् वृद्धिवाणिज्यके विचक्षणैः षडंशो देयः, यथा धनं धर्मानुगं भवेत्।

Verse 76

शुद्धप्रतिग्रहे देयश्चतुर्थांशो द्विजोत्तमैः । अकस्मादुत्थितेऽर्थे हि देयमर्धं द्विजोत्तमैः

शुद्धप्रतिग्रहे द्विजोत्तमैः चतुर्थांशो देयः; अकस्मादुत्थितेऽर्थे तु द्विजोत्तमैरेव अर्धं देयम्।

Verse 77

असत्प्रतिग्रहसर्वं दुर्दानं सागरे क्षिपेत् । आहूय दानं कर्तव्यमात्मभोगसमृद्धये

असत्प्रतिग्रहसमस्तं दुर्दानं च सागरे क्षिपेत्; आहूयैव दानं कर्तव्यं, आत्मभोगसमृद्धये।

Verse 78

पृष्टं सर्वं सदा देयमात्मशक्त्यनुसारतः । जन्मांतरे ऋणी हि स्याददत्ते पृष्टवस्तुनि

यत् किञ्चिद् याचितं स्यात् तत् सर्वं स्वशक्त्यनुसारतः सदा दातव्यम्। याचितवस्त्वदाने तु जन्मान्तरे नूनं ऋणी भवेत्॥

Verse 79

परेषां च तथा दोषं न प्रशंसेद्विचक्षणः । विशेषेण तथा ब्रह्मञ्छ्रुतं दृष्टं च नो वदेत्

परेषां दोषं तथा न प्रशंसेद् विचक्षणः। विशेषेण हे ब्रह्मन् श्रुतं दृष्टं च न वदेत्॥

Verse 80

न वदेत्सर्वजंतूनां हृदि रोषकरं बुधः । संध्ययोरग्निकार्यं च कुर्यादैश्वर्यसिद्धये

न वदेत्सर्वजन्तूनां हृदि रोषकरं बुधः । संध्ययोरग्निकार्यं च कुर्यादैश्वर्यसिद्धये ॥

Verse 81

अशक्तस्त्वेककाले वा सूर्याग्नी च यथाविधि । तंडुलं धान्यमाज्यं वा फलं कंदं हविस्तथा

अशक्तस्त्वेककाले वा सूर्याग्नी च यथाविधि । तण्डुलं धान्यमाज्यं वा फलं कन्दं हविस्तथा ॥

Verse 82

स्थालीपाकं तथा कुर्याद्यथान्यायं यथाविधि । प्रधानहोममात्रं वा हव्याभावे समाचरेत्

स्थालीपाकं तथा कुर्याद्यथान्यायं यथाविधि । प्रधानहोममात्रं वा हव्याभावे समाचरेत् ॥

Verse 83

नित्यसंधानमित्युक्तं तमजस्रं विदुर्बुधाः । अथवा जपमात्रं वा सूर्यवंदनमेव च

नित्यसन्धानमित्युक्तं यदजस्रं प्रवर्तते, तदेव बुधैर्नित्यव्रतमिति विदितम्। अथवा जपमात्रेणैव, सूर्यवन्दनमेव च, तद्व्रतं समाप्यते।

Verse 84

एवमात्मार्थिनः कुर्युरर्थार्थी च यथाविधि । ब्रह्मयज्ञरता नित्यं देवपूजारतास्तथा

एवमात्मार्थिनः कुर्युः, अर्थार्थी च यथाविधि। ब्रह्मयज्ञे नित्यरता, देवपूजापरास्तथा॥

Verse 85

अग्निपूजापरा नित्यं गुरुपूजारतास्तथा । ब्राह्मणानां तृप्तिकराः सर्वे स्वर्गस्य भागिनः

अग्निपूजापरा नित्यं गुरुपूजारतास्तथा। ब्राह्मणानां तृप्तिकराः सर्वे स्वर्गस्य भागिनः॥