Śivakṣetra–Tīrtha–Māhātmya (The Salvific Function of Shiva’s Sacred Domains)
अध्यायः १२ सूतवचनरूपेण ऋषीन् प्रति शिवक्षेत्रतीर्थमाहात्म्यं निरूपयति। सर्वस्य जगतः स्थैर्यं शिवाज्ञया भवतीति सिद्धान्तः स्थाप्यते। प्रभुना कृपया मोक्षार्थं क्षेत्राणि ‘कल्पितानि’—विमुक्तिदानीति च कथ्यन्ते; स्वयम्भू-क्षेत्रादीनां भेदः लोक-रक्षार्थं निर्दिश्यते। तीर्थक्षेत्रेषु स्नानं दानं जपश्च नित्यं कर्तव्याः; तेषां त्यागे रोग-दरिद्र्यादि क्लेशाः सम्भवन्ति। पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं दृढं भवतीति सूक्ष्मापराधोऽपि वर्जनीयः। अन्ते सिन्धु-सरस्वती-गङ्गा-प्रणाल्यां बहूनि क्षेत्राणि, काशीप्रमुखानि, यात्रामार्गरूपेण निर्दिश्य ब्रह्मपदप्राप्तिः सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः प्राज्ञाः शिवक्षेत्रं विमुक्तिदम् । तदागमांस्ततो वक्ष्ये लोकरक्षार्थमेव हि
सूत उवाच— शृणुध्वं प्राज्ञा ऋषयः, शिवक्षेत्रं विमुक्तिदम्। तदागमानथ वक्ष्ये लोकरक्षार्थमेव हि॥
Verse 2
पंचाशत्कोटिविस्तीर्णा सशैलवनकानना । शिवाज्ञया हि पृथिवी लोकं धृत्वा च तिष्ठति
पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा सशैलवनकानना। शिवाज्ञया हि पृथिवी लोकं धृत्वा च तिष्ठति॥
Verse 3
तत्र तत्र शिवक्षेत्रं तत्र तत्र निवासिनाम् । मोक्षार्थं कृपया देवः क्षेत्रं कल्पितवान्प्रभुः
तत्र तत्र शिवक्षेत्रं तत्र तत्र निवासिनाम् । मोक्षार्थं कृपया देवः क्षेत्रं कल्पितवान् प्रभुः ॥
Verse 4
परिग्रहादृषीणां च देवानां परिग्रहात् । स्वयंभूतान्यथान्यानि लोकरक्षार्थमेव हि
परिग्रहादृषीणां च देवानां परिग्रहात् । स्वयंभूतान्यथान्यानि लोकरक्षार्थमेव हि ॥
Verse 5
तीर्थे क्षेत्रे सदाकार्यं स्नानदानजपादिकम् । अन्यथा रोगदारिद्र य्मूकत्वाद्याप्नुयान्नरः
तीर्थे क्षेत्रे च नित्यं स्नानदानजपादिकं सदाकार्यं विधीयते। अन्यथा रोगदारिद्र्यमूकत्वादीन् नरः प्राप्नुयात्॥
Verse 6
अथास्मिन्भारते वर्षे प्राप्नोति मरणं नरः । स्वयंभूस्थानवासेन पुनर्मानुष्यमाप्नुयात्
अथास्मिन् भारते वर्षे यदि नरः मरणं प्राप्नोति, स्वयंभूस्थानवासेन स पुनर्मानुष्यमाप्नुयात्॥
Verse 7
क्षेत्रे पापस्य करणं दृढं भवति भूसुराः । पुण्यक्षेत्रे निवासे हि पापमण्वपि नाचरेत्
क्षेत्रे पापस्य करणं दृढं भवति भूसुराः। पुण्यक्षेत्रे निवासे हि पापमण्वपि नाचरेत्॥
Verse 8
येन केनाप्युपायेन पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः । सिंधोः शतनदीतीरे संति क्षेत्राण्यनेकशः
येन केनाप्युपायेन पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः। सिन्धोः शतनदीतीरे सन्ति क्षेत्राण्यनेकशः॥
Verse 9
सरस्वती नदी पुण्या प्रोक्ता षष्टिमुखा तथा । तत्तत्तीरे वसेत्प्राज्ञः क्रमाद्ब्रह्मपदं लभेत्
सरस्वती नदी पुण्या परमपुण्यप्रदा प्रोक्ता, षष्टिमुखा च कथिता। तस्यास्तत्तीरे क्रमशो वसन् प्राज्ञो ब्रह्मपदं लभेत्॥
Verse 10
हिमवद्गिरिजा गंगा पुण्या शतमुखा नदी । तत्तीरे चैव काश्यादिपुण्यक्षेत्राण्यनेकशः
हिमवद्गिरिजा गङ्गा पुण्या शतमुखा नदी। तत्तीरे चैव काश्यादिपुण्यक्षेत्राण्यनेकशः॥
Verse 11
तत्र तीरं प्रशस्तं हि मृगे मृगबृहस्पतौ । शोणभद्रो दशमुखः पुण्योभीष्टफलप्रदः
तत्र हि प्रशस्तं तीर्थतटं विद्यते, मृगसंयुक्तं मृगबृहस्पतिनक्षत्रसमन्वितम्। शोणभद्रो दशमुखः पुण्यतमः, भक्तानामभीष्टफलप्रदः॥
Verse 12
तत्र स्नानोपवासेन पदं वैनायकं लभेत् । चतुर्वींशमुखा पुण्या नर्मदा च महानदी
तत्र स्नानोपवासाभ्यां वैनायकं पदं लभेत्। नर्मदा च महानदी चतुर्वींशमुखा पुण्या परमा पुण्यवर्धिनी॥
Verse 13
तस्यां स्नानेन वासेन पदं वैष्णवमाप्नुयात् । तमसा द्वादशमुखा रेवा दशमुखा नदी
तस्यां स्नानेन वासेन वैष्णवं पदमाप्नुयात्। तमसा द्वादशमुखा, रेवा दशमुखा नदी॥
Verse 14
गोदावरी महापुण्या ब्रह्मगोवधनाशिनी । एकविंशमुखा प्रोक्ता रुद्र लोकप्रदायिनी
गोदावरी महापुण्या ब्रह्मगोवधनाशिनी; एकविंशमुखा प्रोक्ता, रुद्रलोकप्रदायिनी।
Verse 15
कृष्णवेणी पुण्यनदी सर्वपापक्षयावहा । साष्टादशमुखाप्रोक्ता विष्णुलोकप्रदायिनी
कृष्णवेणी पुण्यनदी सर्वपापक्षयावहा; साष्टादशमुखा प्रोक्ता, विष्णुलोकप्रदायिनी।
Verse 16
तुंगभद्रा दशमुखा ब्रह्मलोकप्रदायिनी । सुवर्णमुखरी पुण्या प्रोक्ता नवमुखा तथा
तुंगभद्रा दशमुखी ब्रह्मलोकप्रदायिनी । सुवर्णमुखरी पुण्या प्रोक्ता नवमुखी तथा ॥
Verse 17
तत्रैव सुप्रजायंते ब्रह्मलोकच्युतास्तथा । सरस्वती च पंपा च कन्याश्वेतनदी शुभा
तत्रैव सुप्रजायन्ते ब्रह्मलोकच्युतास्तथा । सरस्वती च पंपा च कन्याश्वेतनदी शुभा ॥
Verse 18
एतासां तीरवासेन इंद्र लोकमवाप्नुयात् । सह्याद्रि जा महापुण्या कावेरीति महानदी
एतासां तीरवासेन इन्द्रलोकमवाप्नुयात् । सह्याद्रिजा महापुण्या कावेरीति महानदी ॥
Verse 19
सप्तविंशमुखा प्रोक्ता सर्वाभीष्टं प्रदायिनी । तत्तीराः स्वर्गदाश्चैव ब्रह्मविष्णुपदप्रदाः
सा सप्तविंशतिमुखा इति प्रोक्ता, सर्वाभीष्टप्रदायिनी। तत्तीराः स्वर्गदाः सन्ति, ब्रह्मविष्णुपदप्रदाश्च।
Verse 20
शिवलोकप्रदा शैवास्तथाऽभीष्टफलप्रदाः । नैमिषे बदरे स्नायान्मेषगे च गुरौ रवौ
शिवलोकप्रदाः शैवाः तथा अभिष्टफलप्रदाः। नैमिषे बदरे स्नात्वा, मेषगे रवौ, गुरौ रवौ च यदा संयोगः।
Verse 21
ब्रह्मलोकप्रदं विद्यात्ततः पूजादिकं तथा । सिंधुनद्यां तथा स्नानं सिंहे कर्कटगे रवौ
एतादृशीं पूजां तदङ्गकर्माणि च ब्रह्मलोकप्रदानीति विद्यात्। तथा सिंधुनद्यां सिंहस्थे रवौ कर्कटस्थे चन्द्रे स्नानं महापुण्यप्रदं कथ्यते।
Verse 22
केदारोदकपानं च स्नानं च ज्ञानदं विदुः । गोदावर्यां सिंहमासे स्नायात्सिंहबृहस्पतौ
केदारतीर्थोदकस्य पानं स्नानं च ज्ञानप्रदं विद्वांसो विदुः। तथा सिंहमासे गोदावर्यां स्नायात्, विशेषतः सिंहस्थे बृहस्पतौ—तत् महापुण्यकरम्।
Verse 23
शिवलोकप्रदमिति शिवेनोक्तं तथा पुरा । यमुनाशोणयोः स्नायाद्गुरौ कन्यागते रवौ
शिवलोकप्रदमिति शिवेन पुरा प्रोक्तम्। यमुनाशोणयोः संगमे स्नायात्, गुरौ कन्यागते रवौ च कन्याप्रविष्टे—तत् शिवधामप्राप्त्यै प्रशस्यते।
Verse 24
धर्मलोके दंतिलोके महाभोगप्रदं विदुः । कावेर्यां च तथास्नायात्तुलागे तु रवौ गुरौ
धर्मलोके दन्तिलोके महाभोगप्रदं विदुः । कावेर्यां च तथास्नायात् तुलागे तु रवौ गुरौ॥
Verse 25
विष्णोर्वचनमाहात्म्यात्सर्वाभीष्टप्रदं विदुः । वृश्चिके मासि संप्राप्ते तथार्के गुरुवृश्चिके
विष्णोर्वचनमाहात्म्यात् सर्वाभीष्टप्रदं विदुः । वृश्चिके मासि संप्राप्ते तथार्के गुरुवृश्चिके॥
Verse 26
नर्मदायां नदीस्नानाद्विष्णुलोकमवाप्नुयात् । सुवर्णमुखरीस्नानं चापगे च गुरौ रवौ
नर्मदायां नदीस्नानाद्विष्णुलोकमवाप्नुयात् । सुवर्णमुखरीतीर्थे स्नानं तथा चापगे, गुरौ रवौ च विशेषतः कृतं पुण्यफलप्रदम् ॥
Verse 27
शिवलोकप्रदमिति ब्राह्मणो वचनं यथा । मृगमासि तथा स्नायाज्जाह्नव्यां मृगगे गुरौ
शिवलोकप्रदमित्येवं ब्राह्मणस्य वचो यथा । मृगमासे जाह्नव्यां स्नायान्मृगगे गुरौ, शिवलोकप्राप्तये नियमं समाचरेत् ॥
Verse 28
शिवलोकप्रदमिति ब्रह्मणो वचनं यथा । ब्रह्मविष्ण्वोः पदे भुक्त्वा तदंते ज्ञानमाप्नुयात्
शिवलोकप्रदमित्येवं ब्रह्मणो वचनं यथा । ब्रह्मविष्ण्वोः पदे भुक्त्वा तदन्ते ज्ञानमाप्नुयात्, मोक्षप्रदं शिवानुग्रहात् ॥
Verse 29
गंगायां माघमासे तु तथाकुंभगते रवौ । श्राद्धं वा पिंडदानं वा तिलोदकमथापिवा
गङ्गायां माघमासे तु तथा कुम्भगते रवौ। श्राद्धं वा पिण्डदानं वा तिलोदकमथापि वा॥
Verse 30
वंशद्वयपितृणां च कुलकोट्युद्धरं विदुः । कृष्णवेण्यां प्रशंसंति मीनगे च गुरौ रवौ
वंशद्वयपितॄणां च कुलकोट्युद्धरं विदुः। कृष्णवेण्यां प्रशंसन्ति मीनगे च गुरौ रवौ॥
Verse 31
तत्तत्तीर्थे च तन्मासि स्नानमिंद्र पदप्रदम् । गंगां वा सह्यजां वापि समाश्रित्य वसेद्बुधः
तत्तत्तीर्थे तन्मासि स्नानं कृत्वा इन्द्रपदं लभेत्। गङ्गातटे वा सह्यजायाः सरितस्तटे वा समाश्रित्य बुधो भक्त्या नियमेन वसेत्॥
Verse 32
तत्कालकृतपापस्य क्षयो भवति निश्चितम् । रुद्र लोकप्रदान्येव संति क्षेत्राण्यनेकशः
तत्कालकृतपापानां क्षयो भवति निश्चितम्। रुद्रलोकप्रदान्येव क्षेत्राण्यनेकशः स्मृताः॥
Verse 33
ताम्रपर्णी वेगवती ब्रह्मलोकफलप्रदे । तयोस्तीरे हि संत्येव क्षेत्राणि स्वर्गदानि च
ताम्रपर्णी वेगवती च ब्रह्मलोकफलप्रदे। तयोस्तीरे हि सन्त्येव क्षेत्राणि स्वर्गदानि च॥
Verse 34
संति क्षेत्राणि तन्मध्ये पुण्यदानि च भूरिशः । तत्र तत्र वसन्प्राज्ञस्तादृशं च फलं लभेत्
संति क्षेत्राणि तन्मध्ये पुण्यदानि च भूरिशः । तत्र तत्र वसन्प्राज्ञस्तादृशं च फलं लभेत् ॥
Verse 35
सदाचारेण सद्वृत्त्या सदा भावनयापि च । वसेद्दयालुः प्राज्ञो वै नान्यथा तत्फलं लभेत्
सदाचारेण सद्वृत्त्या सदा भावनयापि च । वसेद्दयालुः प्राज्ञो वै नान्यथा तत्फलं लभेत् ॥
Verse 36
पुण्यक्षेत्रे कृतं पुण्यं बहुधा ऋद्धिमृच्छति । पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं महदण्वपि जायते
पुण्यक्षेत्रे कृतं पुण्यं बहुधा ऋद्धिमृच्छति । पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं महदण्वपि जायते ॥
Verse 37
तत्कालं जीवनार्थश्चेत्पुण्येन क्षयमेष्यति । पुण्यमैश्वर्यदं प्राहुः कायिकं वाचिकं तथा
तत्क्षणजीवनार्थं यः केवलं यतते, तस्य जीवनं पुण्येनैव क्षयमुपैति। पुण्यं हि ऐश्वर्यप्रदं इति प्राज्ञाः प्राहुः—कायिकं वाचिकं च।
Verse 38
मानसं च तथा पापं तादृशं नाशयेद्द्विजाः । मानसं वज्रलेपं तु कल्पकल्पानुगं तथा
यथा बाह्यं पापं नश्यति, तथा मानसं पापमपि नाशयेत्, हे द्विजाः। किन्तु मनसो वज्रलेपः कल्पकल्पानुगः सन्, स एव दीर्घसाधनया शिवानुग्रहेण च विलीयते।
Verse 39
ध्यानादेव हि तन्नश्येन्नान्यथा नाशमृच्छति । वाचिकं जपजालेन कायिकं कायशोषणात्
ध्यानादेव हि तन्नश्येत्, नान्यथा नाशमृच्छति। वाचिकं जपजालेन, कायिकं कायशोषणात्।
Verse 40
दानाद्धनकृतं नश्येन्नाऽन्यथाकल्पकोटिभिः । क्वचित्पापेन पुण्यं च वृद्धिपूर्वेण नश्यति
दानाद्धनकृतं नश्येत्, नान्यथा कल्पकोटिभिः। क्वचित् पापेन पुण्यं च वृद्धिपूर्वेण नश्यति।
Verse 41
बीजांशश्चैव वृद्ध्यंशो भोगांशः पुण्यपापयोः । ज्ञाननाश्यो हि बीजांशो वृद्धिरुक्तप्रकारतः
बीजांशो वृद्ध्यंशो भोगांशः पुण्यपापयोः। ज्ञाननाश्यो हि बीजांशो, वृद्धिरुक्तप्रकारतः।
Verse 42
भोगांशो भोगनाश्यस्तु नान्यथा पुण्यकोटिभिः । बीजप्ररोहे नष्टे तु शेषो भोगाय कल्पते
भोगांशो भोगेनैव क्षीयते नान्यथा कदाचन, पुण्यकोटिभिरपि न। कर्मबीजस्य प्ररोहे नष्टे तु यः शेषः स केवलं शेषभोगाय कल्पते, न पुनर्बन्धहेतुः।
Verse 43
देवानां पूजया चैव ब्रह्मणानां च दानतः । तपोधिक्याच्च कालेन भोगः सह्यो भवेन्नृणाम् । तस्मात्पापमकृत्वैव वस्तव्यं सुखमिच्छता
देवपूजनैर्ब्राह्मणदानैस्तपसोऽधिक्येन च कालेन नृणां भोगः सह्यो भवति। तस्मात् सुखमिच्छता पापमकृत्वैव निवसितव्यम्।
Frequently Asked Questions
It anchors sacred geography in Śiva’s sovereignty: the earth and its stability are upheld by Śiva’s ājñā, and kṣetras are instituted by the Lord as intentional mechanisms of grace for mokṣa and for loka-rakṣā.
The chapter implies that sacred space amplifies moral causality: because kṣetra is a concentrated field of sanctity and vow-bound practice, violations harden karmic residues rather than dissipate them, making ethical restraint an intrinsic component of kṣetra-based liberation.
River systems and their banks are foregrounded—Sindhu with many kṣetras, Sarasvatī described as multi-mouthed, and Gaṅgā arising from Himavat with many sacred domains including Kāśī—signifying a networked pilgrimage map where residence/observance along tīras is portrayed as a progressive route toward brahma-pada.