Liṅga-pratiṣṭhāvidhiḥ — Installation Standards and Auspicious Parameters for Liṅga Worship
अध्यायः ११ तन्त्ररूपे प्रश्नोत्तरक्रमेण प्रवर्तते। ऋषयः लिङ्गप्रतिष्ठाविधिं, शुभवातलक्षणं (अनुकूलपरिस्थितिनिमित्तं), देशकालानुसारं पूजाविधानं च पृच्छन्ति। सूतः प्रथमं शुभकाले पुण्यतीर्थदेशे च प्रतिष्ठां प्रशंसति, ततः चल-अचललिङ्गभेदं, मृदाशिलाधात्वादिद्रव्यनिर्णयं, स्थैर्यार्थं लिङ्गपीठयोः सम्यग्विन्यासावश्यकतां च वदति। प्रमाणनियमाः निर्दिश्यन्ते—कर्तुः द्वादशाङ्गुलप्रमाणं श्रेष्ठम्; न्यूनता फलहानिकरी, अधिकता तु दोषरहितेति। विमाननिर्माणं, दृढशुद्धगर्भगृहसज्जा च पूर्वकर्मत्वेनोक्ता, यतः रूप-प्रमाण-शुभावस्थासाम्येनैव पूजाफलं सिद्ध्यतीति रहस्यं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं लिंगं प्रतिष्ठाप्यं कथं वातस्य लक्षणम् । कथं वा तत्समभ्यर्च्यं देशे काले च केन हि
ऋषय ऊचुः । कथं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्यं कथं व्रतस्य लक्षणम् । कथं वा तत्समभ्यर्च्यं देशे काले च केन हि ॥
Verse 2
सूत उवाच । युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि बुद्ध्यतामवधानतः । अनुकूले शुभे काले पुण्ये तीर्थे तटे तथा
सूत उवाच । युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि बुद्ध्यतामवधानतः । अनुकूले शुभे काले पुण्ये तीर्थे तटे तथा ॥
Verse 3
यथेष्टं लिंगमारोप्यं यत्र स्यान्नित्यमर्चनम् । पार्थिवेन तथाप्येनं तैजसेन यथारुचि
यथेष्टं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य यत्र नित्यं पूजनं शक्यते, तत्र तद् नित्यं समर्चयेत्—पार्थिवलिङ्गेन वा तैजसलिङ्गेन वा, यथाशक्ति यथारुचि।
Verse 4
कल्पलक्षणसंयुक्तं लिंगं पूजाफलं लभेत् । सर्वलक्षणसंयुक्तं सद्यः पूजाफलप्रदम्
कल्पलक्षणसंयुक्तं लिङ्गं पूजयित्वा पूजाफलं लभेत्। सर्वलक्षणसंयुक्तं तु लिङ्गं सद्य एव पूजाफलप्रदम्।
Verse 5
चरे विशिष्यते सूक्ष्मं स्थावरे स्थूलमेव हि । सलक्षणं सपीठं च स्थापयेच्छिवनिर्मितम्
चरे (चललिङ्गे) सूक्ष्ममेव विशेष्यते; स्थावरे तु स्थूलमेव हि। सलक्षणं सपीठं च शिवनिर्मितं लिङ्गं स्थापयेत्।
Verse 6
मंडलं चतुरस्रं वा त्रिकोणमथवा तथा । खट्वांगवन्मध्यसूक्ष्मं लिंगपीठं महाफलं
मण्डलं चतुरस्रं वा त्रिकोणं वा विधीयते। खट्वाङ्गवन्मध्यसूक्ष्मं लिङ्गपीठं महाफलप्रदम्।
Verse 7
प्रथमं मृच्छिलादिभ्यो लिगं लोहादिभिः कृतम् । येन लिंगं तेन पीठं स्थावरे हि विशिष्यते
प्रथमं मृच्छिलादिभिर्वा लोहादिभिर्वा लिङ्गं कर्तव्यम्। येन द्रव्येण लिङ्गं तेनैव पीठं स्थावरे विशेष्यते।
Verse 8
लिंगं पीठं चरे त्वेकं लिंगं बाणकृतं विना । लिंगप्रमाणं कर्तृणां द्वादशांगुलमुत्तमम्
लिङ्गं पीठं चैकमेव कर्तव्यं, बाणकृतलिङ्गे तु भिन्नं भवेत्। कर्तॄणां लिङ्गप्रमाणे द्वादशाङ्गुलं परमं मानम्॥
Verse 9
न्यूनं चेत्फलमल्पं स्यादधिकं नैव दूष्यते । कर्तुरेकांगुलन्यूनं चरेपि च तथैव हि
न्यूनं चेत् फलमल्पं स्यात्, अधिकं तु न दूष्यते। कर्तुः प्रमाणात् एकाङ्गुलन्यूनं चेत् तदपि तथैव हि॥
Verse 10
आदौ विमानं शिल्पेन कार्यं देवगणैर्युतम् । तत्र गर्भगृहे रम्ये दृढे दर्पणसंनिभे
आदौ शिल्पशास्त्रेण विमानं देवगणैर्युतं कार्यम्; तत्र रम्ये दृढे दर्पणसंनिभे गर्भगृहे (शिवस्य) प्रतिष्ठा कार्या।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायांएकदशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायाम् एकादशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 12
मुक्ताप्रवालगोमेदवज्राणि नवरत्नकम् । मध्ये लिंगं महद्द्रव्यं निक्षिपेत्सहवैदिके
मुक्ताप्रवालगोमेदवज्रादीनि नवरत्नानि वैदिकेन सह विधिना स्थापयेत; तेषां मध्ये महद्द्रव्यं लिङ्गं निक्षिपेत्।
Verse 13
संपूज्य लिंगं सद्याद्यैः पंचस्थाने यथाक्रमम् । अग्नौ च हुत्वा बहुधा हविषास कलं च माम्
लिङ्गं सम्यक् संपूज्य सद्याद्यैः पञ्चोपचारैः पञ्चस्थानेषु यथाक्रमम् । ततः पावके बहुधा हविषा घृतादिभिः हुत्वा मम कलारूपं परमेश्वरं समर्चयेत् ॥
Verse 14
अभ्यर्च्य गुरुमाचार्यमर्थैः कामैश्च बांधवम् । दद्यादैश्वर्यमर्थिभ्यो जडमप्यजडं तथा
अभ्यर्च्य गुरुमाचार्यमर्थैः कामैश्च बान्धवम् । दद्यादैश्वर्यमर्थिभ्यो जडोऽप्यजडतां व्रजेत् ॥
Verse 15
स्थावरं जंगमं जीवं सर्वं संतोष्य यत्नतः । सुवर्णपूरिते श्वभ्रे नवरत्नैश्च पूरिते
स्थावरं जङ्गमं जीवं सर्वं सन्तोष्य यत्नतः । सुवर्णपूरिते श्वभ्रे नवरत्नैश्च पूरिते ॥
Verse 16
सद्यादि ब्रह्म चोच्चार्य ध्यात्वा देवं परं शुभम् । उदीर्य च महामंत्रमओंकारं नादघोषितम्
सद्यादि ब्रह्म चोच्चार्य ध्यात्वा देवं परं शुभम् । उदीर्य च महामन्त्रं ओंकारं नादघोषितम् ॥
Verse 17
लिंगं तत्र प्रतिष्ठाप्य लिगं पीठेन योजयेत् । लिंगं सपीठं निक्षिप्य नित्यलेपेन बंधयेत्
तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पीठेन सह योजयेत् । सपीठं लिङ्गं निक्षिप्य नित्यलेपेन दृढं बन्धयेत् ॥
Verse 18
एवं बेरं च संस्थाप्यं तत्रैव परमं शुभम् । पंचाक्षरेण बेरं तु उत्सवार्थं वहिस्तथा
एवं बेरं च संस्थाप्य तत्रैव परमं शुभम् । पञ्चाक्षरेण बेरं तु उत्सवार्थं वहिर्नयेत् ॥
Verse 19
बेरं गुरुभ्यो गृह्णीयात्साधुभिः पूजितं तु वा । एवं लिंगे च बेरे च पूजा शिवपदप्रदा
बेरं गुरुभ्यः गृह्णीयात् साधुभिः पूजितं वा। एवं लिङ्गे च बेरे च या पूजा सा शिवपदप्रदा॥
Verse 20
पुनश्च द्विविधं प्रोक्तं स्थावरं जंगमं तथा । स्थावरं लिंगमित्याहुस्तरुगुल्मादिकं तथा
पुनश्च द्विविधं प्रोक्तं स्थावरं जङ्गमं तथा। स्थावरं लिङ्गमित्याहुः तरुगुल्मादिकं तथा॥
Verse 21
जंगमं लिंगमित्याहुः कृमिकीटादिकं तथा । स्थावरस्य च शुश्रूषा जंगमस्य च तर्पणम्
जङ्गमं लिङ्गमिति प्राहुः प्राणिनः कृमिकीटादयः अपि। स्थावरलिङ्गस्य शुश्रूषा जङ्गमानां च तर्पणं—उभयमपि पूजारूपमेव॥
Verse 22
तत्तत्सुखानुरागेण शिवपूजां विदुर्बुधाः । पीठमंबामयं सर्वं शिवलिंगं च चिन्मयम्
तत्तत्सुखानुरागेण शिवपूजां बुधा विदुः। पीठं सर्वमम्बामयं, शिवलिङ्गं च चिन्मयमिति मन्यन्ते॥
Verse 23
यथा देवीमुमामंके धृत्वा तिष्ठति शंकरः । तथा लिंगमिदं पीठं धृत्वा तिष्ठति संततम्
यथा देवीमुमामङ्के धृत्वा तिष्ठति शङ्करः। तथा लिङ्गमिदं पीठं धृत्वा तिष्ठति सन्ततम्॥
Verse 24
एवं स्थाप्य महालिंगं पूजयेदुपचारकैः । नित्यपूजा यथा शक्तिध्वजादिकरणं तथा
एवं महालिङ्गं विधिवत् स्थापयित्वा उपचारकैः पूजयेत्। नित्यपूजां यथाशक्ति यथाविधि कुर्यात्, तथा शक्तिध्वजादिकरणं च।
Verse 25
इति संस्थापयेल्लिंगं साक्षाच्छिवपदप्रदम् । अथवा चरलिंगं तु षोडशैरुपचारकैः
इति लिङ्गं संस्थापयेत्, यत् साक्षाच्छिवपदप्रदम्। अथवा चललिङ्गं तु षोडशोपचारकैः पूजयेत्।
Verse 26
पूजयेच्च यथान्यायं क्रमाच्छिवपदप्रदम् । आवाहनं चासनं च अर्घ्यं पाद्यं तथैव च
यथान्यायं क्रमात् पूजयेच्छिवपदप्रदम्। आवाहनं चासनं चार्घ्यं पाद्यं तथैव च।
Verse 27
तदंगाचमनं चैव स्नानमभ्यंगपूर्वकम् । वस्त्रं गंधं तथा पुष्पं धूपं दीपं निवेदनम्
तदङ्गाचमनं चैव स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम्। वस्त्रं गन्धं तथा पुष्पं धूपं दीपं निवेदनम्।
Verse 28
नीराजनं च तांबूलं नमस्कारो विसर्जनम् । अथवाऽर्घ्यादिकं कृत्वा नैवेद्यां तं यथाविधि
नीराजनं च ताम्बूलं नमस्कारो विसर्जनम्। अथवार्घ्यादिकं कृत्वा नैवेद्यं तं यथाविधि।
Verse 29
अथाभिषेकं नैवेद्यं नमस्कारं च तर्पणम् । यथाशक्ति सदाकुर्यात्क्रमाच्छिवपदप्रदम्
अथाभिषेकं नैवेद्यं नमस्कारं च तर्पणम्। यथाशक्ति सदा कुर्यात् क्रमात् शिवपदप्रदम्॥
Verse 30
अथवा मानुषे लिंगेप्यार्षे दैवे स्वयंभुवि । स्थापितेऽपूर्वके लिंगे सोपचारं यथा तथा
अथवा मानुषे लिङ्गेऽप्यार्षे दैवे स्वयंभुवि। स्थापितेऽपूर्वके लिङ्गे सोपचारं यथा तथा॥
Verse 31
पूजोपकरणे दत्ते यत्किंचित्फलमश्नुते । प्रदक्षिणानमस्कारैः क्रमाच्छिवपदप्रदम्
पूजोपकरणे दत्ते यत्किञ्चित् फलमश्नुते। प्रदक्षिणानमस्कारैः क्रमात् शिवपदप्रदम्॥
Verse 32
लिंगं दर्शनमात्रं वा नियमेन शिवप्रदम् । मृत्पिष्टगोशकृत्पुष्पैः करवीरेण वा फलैः
लिङ्गस्य दर्शनमात्रं अपि यथानियमं कृतं शिवप्रदं भवति। मृत्पिष्टलिङ्गेन, गोशकृत्पुष्पैः, करवीरपुष्पैः अथवा फलैः कृतं पूजनं अपि शिवानुग्रहहेतुः।
Verse 33
गुडेन नवनीतेन भस्मनान्नैर्यथारुचि । लिंगं यत्नेन कृत्वांते यजेत्तदनुसारतः
गुडेन नवनीतेन भस्मना अन्नैर्वा यथारुचि लिङ्गं यत्नेन निर्माय, तस्यैव द्रव्यस्य विधानानुसारतः तदन्ते पूजयेत्।
Verse 34
अंगुष्ठादावपि तथा पूजामिच्छंति केचन । लिंगकर्मणि सर्वत्र निषेधोस्ति न कर्हिचित्
अङ्गुष्ठादावपि तथा पूजां कर्तुमिच्छन्ति केचन; लिङ्गकर्मणि सर्वत्र कदाचिदपि निषेधो नास्ति—सर्वदा अनुमतमेव।
Verse 35
सर्वत्र फलदाता हि प्रयासानुगुणं शिवः । अथवा लिंगदानं वा लिंगमौल्यमथापि वा
सर्वत्र प्रयासानुगुणं शिवः फलदाता; अथवा लिङ्गदानं वा, लिङ्गमूल्यसमर्पणमपि वा—तत् पुण्यकरमेव भवति।
Verse 36
श्रद्धया शिवभक्ताय दत्तं शिवपदप्रदम् । अथवा प्रणवं नित्यं जपेद्दशसहस्रकम्
श्रद्धया शिवभक्ताय दत्तं शिवपदप्रदं भवति; अथवा प्रणवं नित्यं दशसहस्रवारं जपेत्।
Verse 37
संध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । जपकाले मकारांतं मनःशुद्धिकरं भजेत्
सन्ध्ययोः प्रातःसायं सहस्रजपं शिवपदप्रदं ज्ञेयम्। जपकाले मकारान्तं मन्त्रं—“नमः शिवाय”—मनःशुद्ध्यर्थं भजेत्॥
Verse 38
समाधौ मानसं प्रोक्तमुपांशु सार्वकालिकम् । समानप्रणवं चेमं बिंदुनादयुतं विदुः
समाधौ मानसो जपः प्रोक्तः; उपांशु जपः सर्वकाले हितः। एष जपः समानप्रणवेन बिन्दुनादयुतश्चेति विदुः॥
Verse 39
अथ पंचाक्षरं नित्यं जपेदयुतमादरात् । संध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम्
अथ पंचाक्षरं नित्यं जपेदयुतमादरात् । संध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् ॥
Verse 40
प्रणवेनादिसंयुक्तं ब्राह्मणानां विशिष्यते । दीक्षायुक्तं गुरोर्ग्राह्यं मंत्रं ह्यथ फलाप्तये
प्रणवेनादिसंयुक्तं ब्राह्मणानां विशिष्यते । दीक्षायुक्तं गुरोर्ग्राह्यं मंत्रं ह्यथ फलाप्तये ॥
Verse 41
कुंभस्नानं मंत्रदीक्षां मातृकान्यासमेव च । ब्राह्मणः सत्यपूतात्मा गुरुर्ज्ञानी विशिष्यते
कुंभस्नानं मंत्रदीक्षां मातृकान्यासमेव च । ब्राह्मणः सत्यपूतात्मा गुरुर्ज्ञानी विशिष्यते ॥
Verse 42
द्विजानां च नमःपूर्वमन्येषां च नमोन्तकम् । स्त्रीणां च क्वचिदिच्छंति नमो तं च यथाविधि
द्विजानां च नमःपूर्वमन्येषां च नमोन्तकम् । स्त्रीणां च क्वचिदिच्छंति नमो तं च यथाविधि ॥
Verse 43
विप्रस्त्रीणां नमः पूर्वमिदमिच्छंति केचन । पंचकोटिजपं कृत्वा सदा शिवसमो भवेत्
केचन पूर्वं ‘विप्रस्त्रीणां नमः’ इति नमस्कारं कामयन्ते। पञ्चकोटिजपं कृत्वा सदा शिवसमो भवेत्।
Verse 44
एकद्वित्रिचतुःकोट्याब्रह्मादीनां पदं व्रजेत् । जपेदक्षरलक्षंवा अक्षराणां पृथक्पृथक्
एकद्वित्रिचतुःकोट्याब्रह्मादीनां पदं व्रजेत् । जपेदक्षरलक्षंवा अक्षराणां पृथक्पृथक् ॥
Verse 45
अथवाक्षरलक्षं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । सहस्रं तु सहस्राणां सहस्रेण दिनेन हि
अथवाक्षरलक्षं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । सहस्रं तु सहस्राणां सहस्रेण दिनेन हि ॥
Verse 46
जपेन्मंत्रादिष्टसिद्धिर्नित्यं ब्राह्मणभोजनात् । अष्टोत्तरसहस्रं वै गायत्रीं प्रातरेव हि
मन्त्राज्ञातसिद्ध्यर्थं नित्यं जपं समाचरेत् । ब्राह्मणान् भोजयेद् नित्यं; प्रातरेव तु गायत्रीं अष्टोत्तर-सहस्रकृत्वो जपेत् ॥
Verse 47
ब्राह्मणस्तु जपेन्नित्यं क्रमाच्छिवपदप्रदान् । वेदमंत्रांस्तु सूक्तानि जपेन्नियममास्थितः
ब्राह्मणो नित्यजापी स्यात् क्रमाच्छिवपदप्रदान् । वेदमन्त्रान् ससूक्तांश्च नियमस्थो जपेत् सदा ॥
Verse 48
एकं दशार्णं मंत्रं च शतोनं च तदूर्ध्वकम् । अयुतं च सहस्रं च शतमेकं विना भवेत्
दशार्णमन्त्रे शतसंख्यां तदूर्ध्वं च नियोजयेत् । अयुतं सहस्रं वा शतमेकाधिकं तथा; पूर्णसंख्यां विना न स्यात् ॥
Verse 49
वेदपारायणं चैव ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । अन्यान्बहुतरान्मंत्राञ्जपेदक्षरलक्षतः
वेदपारायणं चैव शिवपदप्रदं विदुः। अन्यान् बहुतरान् मन्त्रान् जपेदक्षरलक्षतः॥
Verse 50
एकाक्षरांस्तथा मंत्राञ्जपेदक्षरकोटितः । ततः परं जपेच्चैव सहस्रं भक्तिपूर्वकम्
एकाक्षरान् तथा मन्त्रान् जपेदक्षरकोटितः। ततः परं जपेच्चैव सहस्रं भक्तिपूर्वकम्॥
Verse 51
एवं कुर्याद्यथाशक्ति क्रमाच्छिव पदं लभेत् । नित्यं रुचिकरं त्वेकं मंत्रमामरणांतिकम्
एवं कुर्याद्यथाशक्ति क्रमाच्छिवपदं लभेत्। नित्यं रुचिकरं त्वेकं मन्त्रं आमरणान्तिकम्॥
Verse 52
जपेत्सहस्रमोमिति सर्वाभीष्टं शिवाज्ञया । पुष्पारामादिकं वापि तथा संमार्जनादिकम्
शिवाज्ञया सहस्रवारं “ॐ” इति जपेत्; तेन सर्वाभीष्टं प्राप्नुयात्। पुष्पारामादिसेवा तथा संमार्जन-शौचादिकं कर्मापि कुर्यात्।
Verse 53
शिवाय शिवकार्याथे कृत्वा शिवपदं लभेत् । शिवक्षेत्रे तथा वासं नित्यं कुर्याच्च भक्तितः
शिवाय शिवकार्यं कृत्वा शिवपदं लभेत्। शिवक्षेत्रे च भक्त्या नित्यं वासं कुर्यात्।
Verse 54
जडानामजडानां च सर्वेषां भुक्तिमुक्तिदम् । तस्माद्वासं शिवक्षेत्रे कुर्यदामरणं बुधः
जडानामजडानां च सर्वेषां भुक्तिमुक्तिदम् । तस्माद्वासं शिवक्षेत्रे कुर्यादामरणं बुधः ॥
Verse 55
लिंगाद्धस्तशतं पुण्यं क्षेत्रे मानुषके विदुः । सहस्रारत्निमात्रं तु पुण्यक्षेत्रे तथार्षके
लिङ्गाद्धस्तशतं पुण्यं क्षेत्रे मानुषके विदुः । सहस्रारत्निमात्रं तु पुण्यक्षेत्रे तथार्षके ॥
Verse 56
दैवलिंगे तथा ज्ञेयं सहस्रारत्निमानतः । धनुष्प्रमाणसाहस्रं पुण्यं क्षेत्रे स्वयं भुवि
दैवलिङ्गे तथा ज्ञेयं सहस्रारत्निमानतः । धनुष्प्रमाणसाहस्रं पुण्यं क्षेत्रे स्वयं भुवि ॥
Verse 57
पुण्यक्षेत्रे स्थिता वापी कूपाद्यं पुष्कराणि च । शिवगंगेति विज्ञेयं शिवस्य वचनं यथा
पुण्यक्षेत्रे स्थिता वापी कूपाद्यं पुष्कराणि च । शिवगंगेति विज्ञेयं शिवस्य वचनं यथा ॥
Verse 58
तत्र स्नात्वा तथा दत्त्वा जपित्वा हि शिवं व्रजेत् । शिवक्षेत्रं समाश्रित्य वसेदामरणं तथा
तत्र स्नात्वा यथाविधि दानं कृत्वा जपं च कृत्वा शिवं प्रति गच्छेत्। शिवक्षेत्रं समाश्रित्य तत्रैवामरणं यावत् वसेत्॥
Verse 59
दाहं दशाहं मास्यं वा सपिंडीकरणं तु वा । आब्दिकं वा शिवक्षेत्रे क्षेत्रे पिंडमथापि वा
दाहं दशाहं मास्यं वा सपिण्डीकरणमेव वा, आब्दिकं वा शिवक्षेत्रे कृतं चेत्, तत्र पिण्डदानमपि फलदं भवति।
Verse 60
सर्वपाप विनिर्मुक्तः सद्यः शिवपदं लभेत् । अथवा सप्तरात्रं वा वसेद्वा पंचरात्रकम्
सर्वपापविनिर्मुक्तः सद्यः शिवपदं लभेत्; अथवा सप्तरात्रं पञ्चरात्रकं वा तत्र वसेत्।
Verse 61
त्रिरात्रमेकरात्रं वा क्रमाच्छिवपदं लभेत् । स्ववर्णानुगुणं लोके स्वाचारात्प्राप्नुते नरः
त्रिरात्रेणैकरात्रेण वा क्रमाच्छिवपदं लभेत्; लोके नरः स्ववर्णानुगुणं फलम् स्वाचारात् प्राप्नुते।
Verse 62
वर्णोद्धारेण भक्त्या च तत्फलातिशयं नरः । सर्वं कृतं कामनया सद्यः फलमवाप्नुयात्
वर्णोद्धारेण भक्त्या च तत्फलातिशयं नरः । सर्वं कृतं कामनया सद्यः फलमवाप्नुयात् ॥
Verse 63
सर्वं कृतमकामेन साक्षाच्छिवपदप्रदम् । प्रातर्मध्याह्नसायाह्नमहस्त्रिष्वेकतः क्रमात्
सर्वं कृतमकामेन साक्षाच्छिवपदप्रदम् । प्रातर्मध्याह्नसायाह्नमहस्त्रिष्वेकतः क्रमात् ॥
Verse 64
प्रातर्विधिकरं ज्ञेयं मध्याह्नं कामिकं तथा । सायाह्नं शांतिकं ज्ञेयं रात्रावपि तथैव हि
प्रातःपूजा विधिकरी ज्ञेया, मध्याह्ने कामिकी तथा। सायाह्ने शान्तिकी ज्ञेया, रात्रौऽपि तद्वदेव हि॥
Verse 65
कालो निशीथो वै प्रोक्तोमध्ययामद्वयं निशि । शिवपूजा विशेषेण तत्कालेऽभीष्टसिद्धिदा
निशीथः काल इत्युक्तो निशि मध्ययामद्वयम्। तत्काले विशेषेण शिवपूजा अभीष्टसिद्धिदा॥
Verse 66
एवं ज्ञात्वा नरः कुर्वन्यथोक्तफलभाग्भवेत् । कलौ युगे विशेषेण फलसिद्धिस्तु कर्मणा
एवं ज्ञात्वा नरः कुर्याद् यथोक्तं फलभाग्भवेत्। कलौ युगे विशेषेण कर्मणा फलसिद्धिर्भवेत्॥
Verse 67
उक्तेन केनचिद्वापि अधिकारविभेदतः । सद्वृत्तिः पापभीरुश्चेत्ततत्फलमवाप्नुयात्
उक्तं केनचिदप्येतदधिकारविभेदतः। सद्वृत्तिः पापभीरुश्चेत् ततत्फलमवाप्नुयात्॥
Verse 68
ऋषय ऊचुः । अथ क्षेत्राणि पुण्यानि समासात्कथयस्व नः । सर्वाः स्त्रियश्च पुरुषा यान्याश्रित्य पदं लभेत्
ऋषय ऊचुः। अथ क्षेत्राणि पुण्यानि समासात्कथयस्व नः। सर्वाः स्त्रियश्च पुरुषा यान्याश्रित्य पदं लभेत्॥
Verse 69
सूत योगिवरश्रेष्ठ शिवक्षेत्रागमांस्तथा । सूत उवाच । शृणुत श्रद्धया सर्वक्षेत्राणि च तदागमान्
सूत उवाच— हे योगिवरश्रेष्ठ, श्रद्धया शृणुत सर्वाणि शिवक्षेत्राणि तदागमांश्च।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter presents a theological-ritual argument: Śiva’s worship becomes reliably efficacious when the liṅga is installed and maintained according to śāstric parameters (deśa–kāla suitability, lakṣaṇa, and pramāṇa), converting metaphysical doctrine into verifiable liturgical procedure.
The liṅga–pīṭha ensemble functions as a symbolic and operative axis: the liṅga signifies Śiva’s transcendent presence while the pīṭha stabilizes that presence in the world of form; measurements, shapes (maṇḍala/caturasra/trikoṇa), and sanctum construction encode the principle that cosmic order (ṛta) must be mirrored in ritual geometry for grace and ‘phala’ to manifest.
The emphasis is on Śiva as present through the installed liṅga (a non-anthropomorphic manifestation suited to continuous worship), with no single anthropomorphic form of Śiva or a distinct form of Gaurī foregrounded in the sampled discourse; the chapter’s focus is procedural consecration rather than icon-specific mythology.