पञ्चकृत्यलक्षणनिर्णयः (Definition of Śiva’s Five Cosmic Acts—Pañcakṛtya)

Verse 1

ब्रह्मविष्णू ऊचतुः । सर्गादिपंचकृत्यस्य लक्षणं ब्रूहि नौ प्रभो । शिव उवाच । मत्कृत्यबोधनं गुह्यं कृपया प्रब्रवीमि वाम्

ब्रह्मविष्णू ऊचतुः—हे प्रभो, सर्गादिपञ्चकृत्यस्य लक्षणं नौ ब्रूहि। शिव उवाच—मम कृत्यबोधनं गुह्यं, कृपया वां प्रति प्रब्रवीमि॥

Verse 2

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावोऽप्यनुग्रहः । पंचैव मे जगत्कृत्यं नित्यसिद्धमजाच्युतौ

सृष्टिः स्थितिश्च संहारः तिरोभावोऽथ अनुग्रहः। एतानि पञ्च मे नित्यं जगत्कृत्यानि, अजाच्युतौ॥

Verse 3

सर्गः संसारसंरंभस्तत्प्रतिष्ठा स्थितिर्मता । संहारो मर्दनं तस्य तिरोभावस्तदुत्क्रमः

सर्गः संसारस्य प्रादुर्भावः; तत्प्रतिष्ठा स्थितिरिति मता। संहारस्तस्य व्यक्तस्य मर्दनं, तिरोभावस्तु तदुत्क्रमः—प्रकाशात् तिरोधनम्॥

Verse 4

तन्मोक्षोऽनुग्रहस्तन्मे कृत्यमेवं हि पंचकम् । कृत्यमेतद्वहत्यन्यस्तूष्णीं गोपुरबिंबवत्

तन्मोक्षोऽनुग्रहः—मम कृपा; एवं हि मम कृत्यं पञ्चकम्। अन्यस्तु शक्तिर् गोपुरबिम्बवत् तूष्णीं केवलं वहति, न तु कर्ता॥

Verse 5

सर्गादि यच्चतुष्कृत्यं संसारपरिजृंभणम् । पंचमं मुक्तिहेतुर्वै नित्यं मयि च सुस्थिरम्

सर्गादि यच्चतुष्कृत्यं संसारपरिजृंभणम् । पञ्चमं मुक्तिहेतुर्वै नित्यं मयि च सुस्थिरम् ॥

Verse 6

तदिदं पंचभूतेषु दृश्यते मामकैर्जनैः । सृष्टिर्भूमौ स्थितिस्तोये संहारः पावके तथा

तदिदं पञ्चभूतेषु दृश्यते मामकैर्जनैः । सृष्टिर्भूमौ स्थितिस्तोये संहारः पावके तथा ॥

Verse 7

तिरोभावोऽनिले तद्वदनुग्रह इहाम्बरे । सृज्यते धरया सर्वमद्भिः सर्वं प्रवर्द्धते

तिरोभावोऽनिले तद्वदनुग्रह इहाम्बरे । सृज्यते धरया सर्वमद्भिः सर्वं प्रवर्द्धते ॥

Verse 8

अर्द्यते तेजसा सर्वं वायुना चापनीयते । व्योम्नानुगृह्यते सर्वं ज्ञेयमेवं हि सूरिभिः

तेजसा सर्वमर्द्यते पच्यते च, वायुना चापनीयते चलति; व्योम्ना सर्वमनुगृह्यते धार्यते च—एवं हि सूरिभिर्ज्ञेयम्।

Verse 9

पंचकृत्यमिदं वोढुं ममास्ति मुखपंचकम् । चतुर्दिक्षु चतुर्वक्त्रं तन्मध्ये पंचमं मुखम्

पञ्चकृत्यमिदं वोढुं ममास्ति मुखपञ्चकम्। चतुर्दिक्षु चतुर्वक्त्रं, तन्मध्ये पञ्चमं मुखम्॥

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां दशमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां दशमोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 11

तथा रुद्र महेशाभ्यामन्यत्कृत्यद्वयं परम् । अनुग्रहाख्यं केनापि लब्धुं नैव हि शक्यते

तथा रुद्रमहेशाभ्यामन्यत् कृत्यद्वयं परम् । अनुग्रहाख्यं केनापि लब्धुं नैव हि शक्यते ॥

Verse 12

तत्सर्वं पौर्विकं कर्म युवाभ्यां कालविस्मृतम् । न तद्रुद्र महेशाभ्यां विस्मृतं कर्म तादृशम्

तत्सर्वं पौर्विकं कर्म युवाभ्यां कालविस्मृतम् । न तद्रुद्रमहेशाभ्यां विस्मृतं कर्म तादृशम् ॥

Verse 13

रूपे वेशे च कृत्ये च वाहने चासने तथा । आयुधादौ च मत्साम्यमस्माभिस्तत्कृते कृतम्

रूपे वेशे च कृत्ये च वाहने चासने तथा । आयुधादौ च मत्साम्यमस्माभिस्तत्कृते कृतम् ॥

Verse 14

मद्ध्यानविरहाद्वत्सौ मौढ्यं वामेवमागतम् । मज्ज्ञाने सति नैवं स्यान्मानं रूपे महेशवत्

मद्ध्यानविरहाद्वत्सौ मौढ्यं वामेवमागतम्। मज्ज्ञाने सति नैवं स्यान्मानं रूपे महेशवत्॥

Verse 15

तस्मान्मज्ज्ञानसिद्ध्यर्थं मंत्रमओंकारनामकम् । इतः परं प्रजपतं मामकं मानभंजनम्

तस्मान्मज्ज्ञानसिद्ध्यर्थं मन्त्रं ओंकारनामकम्। इतः परं प्रजपत मामकं मानभञ्जनम्॥

Verse 16

उपादिशं निजं मंत्रमओंकारमुरुमंगलम् । ओंकारो मन्मुखाज्जज्ञे प्रथमं मत्प्रबोधकः

उपादिशं तस्मै मम निजं मन्त्रं—ओंकारं परममङ्गलम्। स ओंकारो मन्मुखात् प्रथमं जातः, मम तत्त्वज्ञानस्य आद्यप्रबोधकः॥

Verse 17

वाचकोऽयमहं वाच्यो मंत्रोऽयं हि मदात्मकः । तदनुस्मरणं नित्यं ममानुस्मरणं भवेत्

अहमेव वाचकः, अहमेव वाच्यः; अयं मन्त्रः खलु मदात्मकः। अतः तदनुस्मरणं नित्यं ममानुस्मरणमेव भवेत्॥

Verse 18

अकार उत्तरात्पूर्वमुकारः पश्चिमाननात् । मकारो दक्षिणमुखाद्बिंदुः प्राण्मुखतस्तथा

अकारः उत्तरदिग्भागात् पूर्वाभिमुखः चिन्त्यः; उकारः पश्चिममुखात्। मकारः दक्षिणमुखात्; तथा बिन्दुः प्राङ्मुखात्। एवं लिङ्गस्य दिक्मुखेषु प्रणवध्यानं विधीयते॥

Verse 19

नादो मध्यमुखादेवं पंचधाऽसौ विजृंभितः । एकीभूतः पुनस्तद्वदोमित्येकाक्षरो भवेत्

नादो मध्यमुखादेव पञ्चधाऽसौ विजृम्भितः। एकीभूतः पुनस्तद्वद् ‘ॐ’ इत्येकाक्षरो भवेत्॥

Verse 20

नामरूपात्मकं सर्वं वेदभूतकुलद्वयम् । व्याप्तमेतेन मंत्रेण शिवशक्त्योश्च बोधकः

नामरूपात्मकं सर्वं वेदभूतकुलद्वयम्। व्याप्तमेतन्मन्त्रेण, शिवशक्त्योश्च बोधकः॥

Verse 21

अस्मात्पंचाक्षरं जज्ञे बोधकं सकलस्यतत् । आकारादिक्रमेणैव नकारादियथाक्रमम्

अस्मादेव पञ्चाक्षरं मन्त्ररत्नं समुत्पन्नं, यत्सकलतत्त्वानां बोधकं भवति। तदाकारादिक्रमेण ज्ञेयम्, तथा नकारादियथाक्रमं मन्त्राक्षरपरम्परया।

Verse 22

अस्मात्पंचाक्षराज्जाता मातृकाः पंचभेदतः । तस्माच्छिरश्चतुर्वक्त्रात्त्रिपाद्गाय त्रिरेव हि

अस्मात् पञ्चाक्षरात् पञ्चभेदतः मातृकाः समुत्पन्नाः। तस्मादेव चतुर्वक्त्रात् त्रिपाद्गायत्री अपि निष्पन्ना, त्रिरेव हि।

Verse 23

वेदः सर्वस्ततो जज्ञे ततो वै मंत्रकोटयः । तत्तन्मंत्रेण तत्सिद्धिः सर्वसिद्धिरितो भवेत्

ततः सर्व एव वेदः समजनि; ततश्च मन्त्रकोटयः समुत्पन्नाः। यद्यन्मन्त्रेण या सिद्धिः, सा तेनैव साध्यते; इतः सर्वसिद्धिः सम्भवेत्।

Verse 24

अनेन मंत्रकंदेन भोगो मोक्षश्च सिद्ध्यति । सकला मंत्रराजानः साक्षाद्भोगप्रदाः शुभाः

अनेन मन्त्रकन्देन भोगो मोक्षश्च सिद्ध्यति । सकला मन्त्रराजानः साक्षाद्भोगप्रदाः शुभाः ॥

Verse 25

नंदिकेश्वर उवाच । पुनस्तयोस्तत्र तिरः पटं गुरुः प्रकल्प्य मंत्रं च समादिशत्परम् । निधाय तच्छीर्ष्णि करांबुजं शनैरुदण्मुखं संस्थितयोः सहांबिकः

नन्दिकेश्वर उवाच । पुनस्तयोस्तत्र तिरःपटं गुरुः प्रकल्प्य मन्त्रं च समादिशत्परम् । निधाय तच्छीर्ष्णि कराम्बुजं शनैरुदङ्मुखं संस्थितयोः सहाम्बिकः ॥

Verse 26

त्रिरुच्चार्याग्रहीन्मंत्रं यंत्रतंत्रोक्तिपूर्वकम् । शिष्यौ च तौ दक्षिणायामात्मानं च समर्पयत्

त्रिरुच्चार्यागृहीन्मन्त्रं यन्त्रतन्त्रोक्तिपूर्वकम् । शिष्यौ च तौ दक्षिणायामात्मानं च समर्पयत् ॥

Verse 27

प्रबद्धहस्तौ किल तौ तदंतिके तमेव देवं जगतुर्जगद्गुरुम्

तौ किल प्रबद्धहस्तौ तदन्तिके समुपेत्य तमेव देवं जगतो जगद्गुरुं प्रणेमतुः।

Verse 28

ब्रह्माच्युतावूचतुः । नमो निष्कलरूपाय नमो निष्कलतेजसे । नमः सकलनाथाय नमस्ते सकलात्मने

ब्रह्माच्युतावूचतुः— नमो निष्कलरूपाय नमो निष्कलतेजसे। नमः सकलनाथाय नमस्ते सकलात्मने॥

Verse 29

नमः प्रणववाच्याय नमः प्रणवलिंगिने । नमः सृष्ट्यादिकर्त्रे च नमः पंचमुखायते

नमः प्रणववाच्याय नमः प्रणवलिङ्गिने । नमः सृष्ट्यादिकर्त्रे च नमः पञ्चमुखाय ते ॥

Verse 30

पंचब्रह्मस्वरूपाय पंच कृत्यायते नमः । आत्मने ब्रह्मणे तुभ्यमनंतगुणशक्तये

पञ्चब्रह्मस्वरूपाय पञ्चकृत्याय ते नमः । आत्मने ब्रह्मणे तुभ्यमनन्तगुणशक्तये ॥

Verse 31

सकलाकलरूपाय शंभवे गुरवे नमः । इति स्तुत्वा गुरुं पद्यैर्ब्रह्मा विष्णुश्च नेमतुः

सकलाकलरूपाय शम्भवे गुरवे नमः। इति पद्यैर्गुरुं स्तुत्वा ब्रह्मा विष्णुश्च नेमतुः॥

Verse 32

ईश्वर उवाच । वत्सकौ सर्वतत्त्वं च कथितं दर्शितं च वाम् । जपतं प्रणवं मंत्रं देवीदिष्टं मदात्मकम्

ईश्वर उवाच। वत्सकौ सर्वतत्त्वं च कथितं दर्शितं च वाम्। जपतं प्रणवं मन्त्रं देवीदिष्टं मदात्मकम्॥

Verse 33

ज्ञानं च सुस्थिरं भाग्यं सर्वं भवति शाश्वतम् । आद्रा र्यां च चतुर्दश्यां तज्जाप्यं त्वक्षयं भवेत्

ज्ञानं च सुस्थिरं भाग्यं सर्वं भवति शाश्वतम्। आद्रायां च चतुर्दश्यां तज्जाप्यं त्वक्षयं भवेत्॥

Verse 34

सूर्यगत्या महाद्रा र्यामेकं कोटिगुणं भवेत् । मृगशीर्षांतिमो भागः पुनर्वस्वादिमस्तथा

सूर्यगत्या महाद्रायां कालविभागक्रमेणैकं कोटिगुणं भवेत्। मृगशीर्षस्यान्तिमो भागः प्रोक्तः, तथा पुनर्वसोः आदिमोऽपि॥

Verse 35

आद्रा र्समः सदा ज्ञेयः पूजाहोमादितर्पणे । दर्शनं तु प्रभाते च प्रातःसंगवकालयोः

आर्द्रसमः सदा ज्ञेयः पूजाहोमादितर्पणे। दर्शनं तु प्रभाते च प्रातःसंगवकालयोः॥

Verse 36

चतुर्दशी तथा ग्राह्या निशीथव्यापिनी भवेत् । प्रदोषव्यापिनी चैव परयुक्ता प्रशस्यते

चतुर्दशी ग्राह्या या निशीथव्यापिनी स्यात्। प्रदोषव्यापिनी चैव परयुक्ता प्रशस्यते॥

Verse 37

लिंगं बेरं च मेतुल्यं यजतां लिंगमुत्तमम् । तस्माल्लिंगं परं पूज्यं बेरादपि मुमुक्षुभिः

मम तु लिङ्गं बेरं च सममेवोपास्यवस्तुनी; यजतां तु लिङ्गपूजा परमा। तस्मान्मुमुक्षुभिः बेरादपि परं लिङ्गमेव परमपूज्यं।

Verse 38

लिंगमओंकारमंत्रेण बेरं पंचाक्षरेण तु । स्वयमेव हि सद्द्रव्यैः प्रतिष्ठाप्यं परैरपि

लिङ्गं ओंकारमन्त्रेण बेरं तु पञ्चाक्षरेण। स्वयमेव वा परैर्वापि शुद्धैः सद्द्रव्यैः प्रतिष्ठाप्यं।

Verse 39

पूजयेदुपचारैश्च मत्पदं सुलभं भवेत् । इति शास्य तथा शिष्यौ तत्रैवांऽतर्हितः शिवः

पूजयेदुपचारैश्च मत्पदं सुलभं भवेत् । इति शास्य तथा शिष्यौ तत्रैवाऽन्तर्हितः शिवः ॥