नरकलोकमार्गयमदूतस्वरूपवर्णनम् / Description of the Path to Naraka and the Nature of Yama’s Messengers
अस्मिन्नध्याये सनत्कुमारः उपदेशरूपेण प्रेतानां यमलोकगमनमार्गं कर्मफलनिर्णयविधानं च वर्णयति। बाल्ययौवनवृद्धावस्थाः स्त्रीपुंसादयश्च सर्वे कर्माधीनाः; चित्रगुप्तादिभिः शुभाशुभकर्मणां लेख्यपरीक्षा कृत्वा फलनिर्णयः क्रियते। कृतकर्मणां भोगोऽवश्यंभावीति सर्वेषां यमविषयप्राप्तिः प्रतिपाद्यते। पुण्यवन्तः दयालवः सौम्येन मार्गेण यान्ति, पापिनः विशेषतः अदातारः दक्षिणदिशि भीषणमार्गेण नीयन्ते। वैवस्वतनगरपर्यन्तं योजनपरिमाणं, मार्गस्य पुण्यवतां समीपत्वं पापिनां दूरत्वं, तीक्ष्णशिलाकण्टकक्षुरधारादिभिः क्लेशकरत्वं च निरूप्यते; अन्ततः मार्गः अन्तःकरणवृत्तीनां सञ्चितकर्मणां च प्रत्यक्षफलयात्रारूपेण बोध्यते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ पापैर्नरा यांति यमलोकं चतुर्विधैः । संत्रासजननं घोरं विवशास्सर्वदेहिनः
सनत्कुमार उवाच। अथ पापैर्नरा यान्ति यमलोकं चतुर्विधैः। संत्रासजननं घोरं विवशाः सर्वदेहिनः॥
Verse 2
गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः । स्त्रीपुन्नपुंसकैर्जीवैर्ज्ञातव्यं सर्वजंतुषु
गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः। स्त्रीपुन्नपुंसकैर्जीवैर्ज्ञातव्यं सर्वजन्तुषु॥
Verse 3
शुभाशुभफलं चात्र देहिनां संविचार्यते । चित्रगुप्तादिभिस्सर्वैर्वसिष्ठप्रमुखैस्तथा
अत्र देहिनां शुभाशुभफलं सम्यग्विचार्यते—चित्रगुप्तादिभिः सर्वैः, वसिष्ठप्रमुखैर्मुनिभिश्च।
Verse 4
न केचित्प्राणिनस्संति ये न यांति यमक्षयम् । अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचार्य्यताम्
न केचित् प्राणिनः सन्ति ये न यान्ति यमक्षयम्; अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं—तद्विचार्यताम्।
Verse 5
तत्र ये शुभकर्माणस्सौम्यचित्ता दयान्विताः । ते नरा यांति सौम्येन पूर्वं यमनिकेतनम्
तत्र ये शुभकर्माणः सौम्यचित्ता दयान्विताः, ते नराः सौम्येन पूर्वं यमनिकेतनं यान्ति।
Verse 6
ये पुनः पापकर्म्माणः पापा दानविवर्जिताः । ते घोरेण पथा यांति दक्षिणेन यमालयम्
ये पुनः पापकर्माणः पापाः दानविवर्जिताः । ते घोरेण पथा यान्ति दक्षिणेन यमालयम् ॥
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां नरकलोकमार्गयमदूतस्वरूपवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्याम् उमासंहितायां नरकलोकमार्ग-यमदूतस्वरूपवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः (समाप्तः) ॥
Verse 8
समीपस्थमिवाभाति नराणां पुण्यकर्मणाम् । पापिनामतिदूरस्थं पथा रौद्रेण गच्छताम्
समीपस्थमिवाभाति नराणां पुण्यकर्मणाम् । पापिनामतिदूरस्थं पथा रौद्रेण गच्छताम् ॥
Verse 9
तीक्ष्णकंटकयुक्तेन शर्कराविचितेन च । क्षुरधारानिभैस्तीक्ष्णैः पाषाणै रचितेन च
तीक्ष्णकण्टकसम्पन्नं शर्कराभिर्विचित्रितम् । क्षुरधारोपमैरुग्रैः पाषाणैश्च विनिर्मितम् ॥
Verse 10
क्वचित्पंकेन महता उरुतोकैश्च पातकैः । लोहसूचीनिभैर्दर्भैस्सम्पन्नेन पथा क्वचित्
क्वचित् महापङ्केन मार्गोऽवगाढः, क्वचिद् उरुतोकैः प्रचण्डैः पातकैश्च बाधितः। क्वचित् लोहसूचीनिभैर्दर्भैः समाकीर्णः—एवं पुनः पुनः संसारे मार्गः प्राप्यते॥
Verse 11
तटप्रायातिविषमैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः । प्रतप्तांगारयुक्तेन यांति मार्गेण दुःखिताः
तटप्रायातिविषमैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः। प्रतप्ताङ्गारयुक्तेन मार्गेण दुःखिता यान्ति॥
Verse 12
क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्टैस्सुदुष्करैः । सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शंकुभिः
क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्टैः सुदुष्करैः। सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शङ्कुभिः॥
Verse 13
अनेक शाखाविततैर्व्याप्तं वंशवनैः क्वचित् । कष्टेन तमसा मार्गे नानालम्बेन कुत्रचित्
अनेकशाखाविततैर्व्याप्तं वंशवनैः क्वचित्। कष्टेन तमसा मार्गे नानालम्बेन कुत्रचित्॥
Verse 14
अयश्शृंगाटकैस्तीक्ष्णैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः । क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन च
अयःशृङ्गाटकैस्तीक्ष्णैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः। क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन च॥
Verse 15
क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकंठांतः प्रवेशया । क्वचिद्दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना
क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकण्ठान्तः प्रवेशया। क्वचिद्दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना॥
Verse 16
क्वचित्सिंहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्मशकैश्च सुदारुणैः । क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैस्तथा
क्वचित्सिंहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्मशकैश्च सुदारुणैः। क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैस्तथा॥
Verse 17
मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सर्पैर्विषोल्बणैः । मत्तमातंगयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः
मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सर्पैर्विषोल्बणैः। मत्तमातङ्गयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः॥
Verse 18
पंथानमुल्लिखद्भिश्च सूकरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रिभिः । तीक्ष्णशृंगैश्च महिषैस्सर्वभूतैश्च श्वापदैः
तीक्ष्णदंष्ट्रिभिः सूकरैः पन्थानमुल्लिखद्भिः, तीक्ष्णशृङ्गैश्च महिषैः, सर्वैश्च श्वापदैः क्रूरैः सर्वतो व्याप्तोऽभवत्।
Verse 19
डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः । व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजंति हि
रौद्राभिर्डाकिनीभिश्च विकरालैश्च राक्षसैः । महाघोरैश्च व्याधिभिः पीड्यमाना व्रजन्ति हि ॥
Verse 20
महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना । महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः
महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना, महापाषाणवर्षेण च हन्यमानाः, ते निराश्रयाः अभवन्।
Verse 21
क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दह्यमाना व्रजन्ति च । महता बाणवर्षेण विध्यमानाश्च सर्वतः
क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दह्यमानाः प्रचलन्ति च। महता बाणवर्षेण सर्वतो विध्यमानाश्च॥
Verse 22
पतद्भिर्वज्रपातैश्च उल्कापातैश्च दारुणैः । प्रदीप्तांगारवर्षेण दह्यमानाश्च संति हि
पतद्भिर्वज्रपातैश्च दारुणैरुल्कापातकैः। प्रदीप्ताङ्गारवर्षेण दह्यमानाश्च ते ध्रुवम्॥
Verse 23
महता पांसुवर्षेण पूर्यमाणा रुदंति च । महामेघरवैर्घोरैस्त्रस्यंते च मुहुर्मुहुः
महता पांसुवर्षेण पूर्यमाणाः प्ररुदन्ति च। महामेघरवैर्घोरैस्त्रस्यन्ते च मुहुर्मुहुः॥
Verse 24
निशितायुधवर्षेण भिद्यमानाश्च सर्वतः । महाक्षाराम्बुधाराभिस्सिच्यमाना व्रजंति च
निशितायुधवर्षेण सर्वतो भिद्यमानाः, महाक्षाराम्बुधाराभिः सिच्यमानाश्च, तेऽपि धैर्येण अग्रे व्रजन्ति।
Verse 25
महीशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च । समंताद्बाध्यमानाश्च शुष्यंते संकुचन्ति च
महीशीतेन रूक्षेण परुषेण मरुता समन्ताद् बाध्यमानाः प्राणिनः शुष्यन्ति, संकुचन्ति च।
Verse 26
इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च । निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समंततः
इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च। निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समन्ततः॥
Verse 27
विषमेणैव महता निर्जनापाश्रयेण च । तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुष्टाश्रयेण च
विषमेणैव महता निर्जनापाश्रयेण च। तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुष्टाश्रयेण च॥
Verse 28
नीयंते देहिनस्सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः । यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात्
ये मूढाः पापकर्मिणो देहिनः सर्वे, ते यमस्य आज्ञाकारिभिर्महाघोरैर्यमदूतैर्बलान्नीयन्ते।
Verse 29
एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः । शोचंतस्स्वानि कर्म्माणि रुदंतश्च मुहुर्मुहुः
एकाकिनः पराधीनाः मित्रबन्धुविवर्जिताः, स्वकर्माणि शोचन्तो रुदन्तश्च मुहुर्मुहुः।
Verse 30
प्रेता भूत्वा विवस्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः । असौम्या भयभीताश्च दह्यमानाः क्षुधान्विताः
प्रेता भूत्वा विवस्त्राश्च शुष्ककण्ठौष्ठतालुकाः, असौम्याः भयभीताश्च दह्यमानाः क्षुधान्विताः।
Verse 31
बद्धाश्शृंखलया केचिदुत्ता नपादका नराः । कृष्यंते कृष्यमाणाश्च यमदूतैर्बलोत्कटैः
केचिद् नराः शृंखलया बद्धाः, उत्तानपादकाः भूमौ निपातिताः, बलोत्कटैः यमदूतैः निर्दयेन कृष्यन्ते, कृष्यमाणाश्च नीयन्ते।
Verse 32
उरसाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणास्सुदुःखिताः । केशपाशनि बंधेन संस्कृष्यंते च रज्जुना
उरसाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणास्सुदुःखिताः । केशपाशनि बंधेन संस्कृष्यंते च रज्जुना
Verse 33
ललाटे चांकुशेनान्ये भिन्ना दुष्यंति देहिनः । उत्तानाः कंटकपथा क्वचिदंगारवर्त्मना
ललाटे चांकुशेनान्ये भिन्ना दुष्यंति देहिनः । उत्तानाः कंटकपथा क्वचिदंगारवर्त्मना
Verse 35
ग्रीवापाशेन कृष्यंते प्रयांत्यन्ये सुदुःखिताः । जिह्वांकुशप्रवेशेन रज्ज्वाकृष्यन्त एव ते
ग्रीवापाशेन कृष्यंते प्रयांत्यन्ये सुदुःखिताः । जिह्वांकुशप्रवेशेन रज्ज्वाकृष्यन्त एव ते
Verse 36
नासाभेदेन रज्ज्वा च त्वाकृश्यन्ते तथापरे । भिन्नाः कपोलयो रज्ज्वाकृष्यंतेऽन्ये तथौष्ठयोः
नासाभेदेन रज्ज्वा च त्वाकृश्यन्ते तथापरे । भिन्नाः कपोलयो रज्ज्वाकृष्यंतेऽन्ये तथौष्ठयोः
Verse 37
छिन्नाग्रपादहस्ताश्च च्छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः । संछिन्नशिश्नवृषणाः छिन्नभिन्नांगसंधयः
छिन्नाग्रपादहस्ताश्च च्छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः । संछिन्नशिश्नवृषणाः छिन्नभिन्नांगसंधयः ॥
Verse 38
आभिद्यमानाः कुंतैश्च भिद्यमानाश्च सायकैः । इतश्चेतश्च धावंतः क्रंदमाना निराश्रयाः
आभिद्यमानाः कुंतैश्च भिद्यमानाश्च सायकैः । इतश्चेतश्च धावन्तः क्रन्दमाना निराश्रयाः ॥
Verse 39
मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः । कंटकैर्विविधैर्घोरैर्ज्वलनार्कसमप्रभैः
मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः । कंटकैर्विविधैर्घोरैर्ज्वलनार्कसमप्रभैः ॥
Verse 40
भिन्दिपालैर्विभियंते स्रवतः पूयशोणितम् । शकृता कृमिदिग्धाश्च नीयंते विवशा नराः
भिन्दिपालैर्विभियंते स्रवतः पूयशोणितम् । शकृता कृमिदिग्धाश्च नीयंते विवशा नराः ॥
Verse 41
याचमानाश्च सलिलमन्नं वापि बुभुक्षिताः । छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ताश्चानलं पुनः
याचमानाश्च सलिलमन्नं वापि बुभुक्षिताः । छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ताश्चानलं पुनः ॥
Verse 42
दानहीनाः प्रयांत्येवं प्रार्थयंतस्सुखं नराः । गृहीतदान पाथेयास्सुखं यांति यमालयम्
दानहीनाः नराः सुखं प्रार्थयन्तो भिक्षया इव लोकादितः प्रयान्ति; ये तु दानं गृहीत्वा दत्त्वा च पाथेयवत् कृत्वा, ते सुखेन यमालयं यान्ति।
Verse 43
एवं न्यायेन कष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं यदा । प्रज्ञापितास्ततो दूतैर्निवेश्यंते यमाग्रतः
एवं न्यायमार्गेण कष्टेन च यदा प्रेतपुरं प्राप्नुवन्ति, तदा यमदूतैः प्रज्ञापिताः सन्तो यमाग्रतः स्थाप्यन्ते निर्णयाय।
Verse 44
तत्र ये शुभकर्म्माणस्तांस्तु सम्मानयेद्यमः । स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण च
तत्र शुभकर्माणः ये सन्ति तान् यमः सम्मानयति; स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्यप्रदानैः प्रियैश्चोपचारैः।
Verse 45
धन्या यूयं महात्मानो निगमोदितकारिणः । यैश्च दिव्यसुखार्थाय भवद्भिस्सुकृतं कृतम्
धन्याः यूयं महात्मानः निगमोदितकारिणः; दिव्यसुखार्थं भवद्भिः सुकृतं कृतं यैः।
Verse 46
दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् । स्वर्गं गच्छध्वममलं सर्वकामसमन्वितम्
दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् । स्वर्गं गच्छध्वममलं सर्वकामसमन्वितम् ॥
Verse 47
तत्र भुक्त्वा महाभोगानंते पुण्यस्य संक्षयात् । यत्किंचिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ
तत्र भुक्त्वा महाभोगानन्ते पुण्यस्य संक्षयात् । यत्किञ्चिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ ॥
Verse 48
धर्म्मात्मानो नरा ये च मित्रभूत्वा इवात्मनः । सौम्यं सुखं प्रपश्यंति धर्मराजत्वमेव च
धर्मात्मानो नरा ये च स्वात्मनः सखिभावमिव प्राप्य सौम्यं शिवमयं सुखं प्रपश्यन्ति, धर्मराजत्वमेव च प्राप्नुवन्ति।
Verse 49
ये पुनः क्रूरकर्म्माणस्ते पश्यंति भयानकम् । दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्
ये पुनः क्रूरकर्माणस्ते भयानकं पश्यन्ति—दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणं च।
Verse 50
ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुमूर्ध्वप्रस्फुरिताधरम् । अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलांजनचयोपमम्
ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुं ऊर्ध्वप्रस्फुरिताधरम्। अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलाञ्जनचयोपमम्॥
Verse 51
सर्वायुधोद्धतकरं सर्वदण्डेन तर्जयन् । महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम्
स सर्वायुधोद्धतकरः सर्वदण्डेन तर्जयन् । महामहिषमारूढो दीप्ताग्निसमलोचनः ॥
Verse 52
रक्तमाल्यांबरधरं महामेरुमिवोच्छ्रितम् । प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्निव महोदधिम्
रक्तमाल्याम्बरधरो महामेरुमिवोच्छ्रितः । प्रलयाम्बुदनिर्घोषः पिबन्निव महोदधिम् ॥
Verse 53
ग्रसंतमिव शैलेन्द्रमुद्गिरंतमिवानलम् । मृत्युश्चैव समीपस्थः कालानलसमप्रभुः
ग्रसन्तमिव शैलेन्द्रमुद्गिरन्तमिवानलम् । मृत्युश्चैव समीपस्थः कालानलसमप्रभुः ॥
Verse 54
कालश्चांजनसंकाशः कृतांतश्च भयानकः । मारीचोग्रमहामारी कालरात्रिश्च दारुणा
कालश्चाञ्जनसङ्काशः कृतान्तश्च भयानकः । मारीचोग्रमहामारी कालरात्रिश्च दारुणा ॥
Verse 55
विविधा व्याधयः कुष्ठा नानारूपा भयावहाः । शक्तिशूलांकुशधराः पाशचक्रासिपाणयः
विविधा व्याधयः कुष्ठा नानारूपा भयावहाः । शक्तिशूलाङ्कुशधराः पाशचक्रासिपाणयः ॥
Verse 56
वजतुंडधरा रुद्रा क्षुरतूणधनुर्द्धराः । नानायुधधरास्सर्वे महावीरा भयंकराः
वज्रतुण्डधराः रुद्राः क्षुरतूणधनुर्धराः। नानायुधधराः सर्वे महावीराः भयंकराः॥
Verse 57
असंख्याता महावीराः कालाञ्जनसमप्रभाः । सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः
असंख्याता महावीराः कालाञ्जनसमप्रभाः। सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः॥
Verse 58
अनेन परिचारेण वृतं तं घोरदर्शनम् । यमं पश्यंति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं च भीषणम्
अनेन परिचारेण वृतं तं घोरदर्शनम्। यमं पश्यन्ति पापिष्ठाः चित्रगुप्तं च भीषणम्॥
Verse 59
निर्भर्त्सयति चात्यंतं यमस्तान्पापकर्म्मणः । चित्रगुप्तश्च भगवान्धर्म्मवाक्यैः प्रबोधयेत्
निर्भर्त्सयति चात्यन्तं यमस्तान् पापकर्मणः। चित्रगुप्तश्च भगवान् धर्मवाक्यैः प्रबोधयेत्॥
Frequently Asked Questions
The chapter argues for universal karmic accountability: all embodied beings, regardless of status or life-stage, confront Yama’s domain because action necessarily matures into experienced results; the afterlife journey is presented as the operational theater of this moral law.
The road functions as a symbolic projection of karma and mental disposition: merit compresses distance and softens experience, while sin expands distance and intensifies suffering, turning ethics into an experiential geography that teaches causality through imagery.
Citragupta is foregrounded as the record-keeper/assessor, alongside other authorities (including Vasiṣṭha and associated evaluators), under the jurisdiction of Yama (Vaivasvata), forming a judicial metaphor for moral causation.
Read Shiva Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.