पिप्पलाद-मुनिना पद्मा-विवाहः (Pippalāda’s Marriage to Padmā and the Establishment of Dharma)
अस्मिन्नध्याये नन्दीश्वरस्योपदेशरूपेण कथा प्रवर्तते। लोकव्यवस्थायां धर्मस्थैर्यार्थं शिवस्य महालीला इति प्रसङ्गः प्रतिपाद्यते। महातपस्वी पिप्पलादो मुनिः शिवांशां मनोहरां पद्मां दृष्ट्वा तां प्रार्थयन् तस्याः पितरं नृपमनरण्यं याचते। राजा मधुपर्कादिभिः सत्कारं कृत्वापि कन्यादानयाचनां श्रुत्वा भयात् स्तब्धो भवति। मुनिः ‘न दास्यसि चेत् सर्वं भस्मसात् करिष्यामि’ इति तपोबलप्रभावं दर्शयन् तीव्रं प्रतिजानाति। ततो राजा विवशः अलङ्कृतां पद्मां वृद्धमुनये समर्पयति; पिप्पलादः तां परिणीय स्वाश्रमं प्रतिनिवर्तते। अत्र रहस्यं—धर्मः केवलं लौकिकाचारः न, किं तु शिवशासनात् तपः, दैवगति, अन्तर्निहितदैवांशश्च जगति क्रमं परिवर्त्य सर्वान् धर्मानुग्रहे नियोजयन्ति।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । अथ लोके व्यवस्थाय धर्मस्य स्थापनेच्छया । महालीलां चकारेशस्तामहो सन्मुने शृणु
नन्दीश्वर उवाच—अथ लोके व्यवस्थां कर्तुं धर्मस्य स्थापनेच्छया ईश्वरः महालीलां चकार; तामहो सन्मुने शृणु।
Verse 2
एकदा पुष्पभद्रायां स्नातुं गच्छन्मुनीश्वरः । ददर्श पद्मां युवतीं शिवांशां सुमनोहराम्
एकदा पुष्पभद्रायां स्नातुं गच्छन् मुनीश्वरः पद्मां युवतीं ददर्श—शिवांशां सुमनोहराम्।
Verse 3
तल्लिप्सुस्तत्पितुः स्थानमनरण्यस्य भूपतेः । जगाम भुवनाचारी लोकतत्त्वविचक्षणः
तल्लिप्सुः स पितुः स्थानम् अनरण्यस्य भूपतेः जगाम—भुवनाचारी लोकतत्त्वविचक्षणः।
Verse 4
राजा नराणां तं दृष्ट्वा प्रणम्य च भयाकुलः । मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः
राजा नराणां तं दृष्ट्वा प्रणम्य भयाकुलः मधुपर्कादिकं दत्त्वा भक्तितः पूजयामास।
Verse 5
स्नेहात्सर्वं गृहीत्वा स ययाचे कन्यकां मुनिः । मौनी बभूव नृपतिः किंचिन्निर्वक्तुमक्षमः
स्नेहेन सर्वं प्रतिगृह्य मुनिः कन्यां ययाचे। नृपतिस्तु मौनी बभूव, किंचिदपि वक्तुमशक्तः॥
Verse 6
मुनिः प्रोवाच नृपतिं कन्यां मे देहि भक्तितः । अन्यथा भस्मसात्सर्वं करिष्येहं त्वया सह
मुनिः प्रोवाच नृपतिं—भक्त्या मे देहि कन्यकाम्। अन्यथा त्वया सहाहं सर्वमिह भस्मसात्करिष्यामि॥
Verse 7
अथो बभूवुराच्छन्नाः सर्वे राजजनास्तदा । तेजसा पिप्पलादस्य दाधीचस्य महामुने
अथ तदा सर्वे राजजनाः समाच्छन्ना बभूवुः। दाधीचतनयस्य श्रीपिप्पलादस्य महामुने तेजसा पराभूताः॥
Verse 8
अथ राजा महाभीतो विलप्य च मुहुर्मुहुः । कन्यामलंकृताम्पद्मां वृद्धाय मुनये ददौ
अथ राजा महाभीतो मुहुर्मुहुर्विलप्य च। अलंकृतां पद्मां कन्यां वृद्धाय मुनये ददौ॥
Verse 9
पद्मां विवाह्य स मुनिश्शिवांशाम्भूपतेः सुताम् । पिप्पलादो गृहीत्वा तां मुदितः स्वाश्रमं ययौ
पद्मां विवाह्य स मुनिः शिवांशभूपतेः सुताम्। पिप्पलादो गृहीत्वा तां मुदितः स्वाश्रमं ययौ॥
Verse 10
तत्र गत्वा मुनिवरो वयसा जर्जरोधिकः । उवाच नार्या स तया तपस्वीनातिलम्पटः
तत्र गत्वा मुनिवरो वयसा जर्जरोऽधिकः । तां नारीं प्रति स उवाच तपस्वी नातिलम्पटः ॥
Verse 11
अथोऽनरण्यकन्या सा सिषेवे भक्तितो मुनिम् । कर्मणा मनसा वाचा लक्ष्मीर्नारायणं यथा
अथोऽनरण्यकन्या सा सिषेवे भक्तितो मुनिम् । कर्मणा मनसा वाचा लक्ष्मीर्नारायणं यथा ॥
Verse 12
इत्थं स पिप्पलादो हि शिवांशो मुनिसत्तमः । रेमे तया युवत्या च युवाभूय स्वलीलया
इत्थं स पिप्पलादो हि शिवांशो मुनिसत्तमः । रेमे तया युवत्या च युवाभूय स्वलीलया ॥
Verse 13
दश पुत्रा महात्मानो बभूवुस्सुतपस्विनः । मुनेः पितुस्समाः सर्वे पद्मायाः सुखवर्द्धनाः
दश पुत्रा महात्मानो बभूवुः सुतपस्विनः । मुनेः पितुः समाः सर्वे पद्मायाः सुखवर्द्धनाः ॥
Verse 14
एवं लीलावतारो हि शंकरस्य महाप्रभोः । पिप्पलादो मुनिवरो नानालीलाकरः प्रभुः
एवं लीलावतारो हि शंकरस्य महाप्रभोः । पिप्पलादो मुनिवरो नानालीलाकरः प्रभुः ॥
Verse 15
येन दत्तो वरः प्रीत्या लोकेभ्यो हि दयालुना । दृष्ट्वा लोके शनेः पीडां सर्वेषामनिवारिणीम्
दयालुना प्रीत्या येन लोकेभ्यो वरः प्रदत्तः। लोके शनेः पीडां दृष्ट्वा सर्वेषामनिवारिणीम्॥
Verse 16
षोडशाब्दावधि नृणां जन्मतो न भवेच्च सा । तथा च शिवभक्तानां सत्यमेतद्धि मे वचः
जन्मतः षोडशवर्षपर्यन्तं नृणां पापदायित्वं न जायते; शिवभक्तानां च तथैव—एतन्मम सत्यं वचनम्।
Verse 17
अथानादृत्य मद्वाक्यं कुर्यात्पीडां शनिः क्वचित् । तेषां नृणां तदा स स्याद्भस्मसान्न हि संशयः
मद्वाक्यमनादृत्य यदि शनिः कदाचित् पीडां कुर्यात्, तदा तेषां नृणां स भस्मतुषतुल्यो भविष्यति—न संशयः।
Verse 18
इति तद्भयतस्तात विकृतोपि शनैश्चरः । तेषां न कुरुते पीडां कदाचिद्ग्रहसत्तमः
एवं तद्भयात् तात, विकृतोऽपि शनैश्चरः; तेषां कदाचित् पीडां न करोति, स ग्रहसत्तमः।
Verse 19
इति लीलामनुष्यस्य पिप्पलादस्य सन्मुने । कथितं सुचरित्रन्ते सर्वकामफलप्रदम्
एवं सन्मुने, पिप्पलादस्य लीलामनुष्यस्य सुचरित्रं ते कथितम्; यत् सर्वकामफलप्रदम्।
Verse 20
गाधिश्च कौशिकश्चैव पिप्पलादो महामुनिः । शनैश्चरकृतां पीडां नाशयन्ति स्मृतास्त्रयः
गाधिश्च कौशिकश्चैव पिप्पलादो महामुनिः । शनैश्चरकृतां पीडां नाशयन्ति स्मृतास्त्रयः ॥
Verse 21
पिप्पलादस्य चरितं पद्माचरितसंयुतम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सुभक्त्या भुवि मानवः
पिप्पलादस्य चरितं पद्माचरितसंयुतम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सुभक्त्या भुवि मानवः ॥
Verse 22
शनिपीडाविनाशार्थमेतच्चरितमुत्तमम् । यः पठेच्छणुयाद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
शनिपीडाविनाशार्थमेतच्चरितमुत्तमम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥
Verse 23
धन्यो मुनिवरो ज्ञानी महाशैवः सताम्प्रियः । अस्य पुत्रो महेशानः पिप्पलादाख्य आत्मवान्
धन्यो मुनिवरो ज्ञानी महाशैवः सतां प्रियः । अस्य पुत्रो महेशानः पिप्पलादाख्य आत्मवान् ॥
Verse 24
इदमाख्यानमनघं स्वर्ग्यं कुग्रहपोषहृत् । सर्वकामप्रदन्तात शिवभक्तिविवर्द्धनम्
इदमाख्यानमनघं स्वर्ग्यं कुग्रहपोषहृत् । सर्वकामप्रदं दानं शिवभक्तिविवर्द्धनम् ॥
Verse 25
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां पिप्पलादावतारचरितवर्णनं नाम पंचविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां “पिप्पलादावतारचरितवर्णनम्” नाम पञ्चविंशोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
Nandīśvara narrates a dharma-stabilizing līlā in which the ascetic Pippalāda seeks and marries Padmā (described as śivāṃśā), compelling King Anaraṇya’s compliance; the episode argues that worldly order is subordinated to Śiva’s providence expressed through tapas-born authority.
The chapter uses tejas (ascetic radiance) and the threat of bhasmasāt (reduction to ash) as symbols of Rudra’s purifying sovereignty: tapas is not merely personal austerity but a cosmic force that burns adharmic resistance, while śivāṃśa indicates divine immanence guiding events beyond ordinary social calculus.
Rather than an explicit iconographic form, the chapter highlights Śiva’s operative presence as īśa orchestrating mahālīlā and as immanence (śivāṃśa) within Padmā, signaling divine agency working through human actors to re-establish dharma.