शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनम् (Description of Shiva’s Pañcabrahma Avatāras)
अध्यायः १ महादेवस्य मङ्गलाचरणेन आरभ्यते। पौराणिकसंवादे शौनकः सूतं पृच्छति—यैः शम्भोः अवतारांशैः धर्मपराः हितं प्राप्नुवन्ति। सूतः पूर्वपरम्परां निवेदयति—सनत्कुमाराय शिवस्मरणपरः नन्दी तदेव व्याचष्टे। नन्दी वदति—कल्पेषु शिवावताराः अनन्ताः, तथापि क्रमशः वर्णयिष्ये। ततः एकोनविंशतितमे कल्पे ‘श्वेतलोहित’ इति ख्याते, सद्योजातसम्बद्धं प्रथमं प्रादुर्भावं स्थापयति। ब्रह्मणः ध्यानात् युवान् शिखण्डी श्वेतलोहितरूपः प्रकटते; ब्रह्मा तं शिवं ज्ञात्वा नमस्करोति, परं ब्रह्म पुनःपुनः चिन्तयति। एवं पञ्चब्रह्मतत्त्वस्य तथा तस्य ब्रह्माण्डस्थितेः प्रतिपादनाय अवतारकथनस्य तात्त्विकं प्रयोजनं दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ‘शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनम्’ नाम प्रथमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 2
सूत उवाच । मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः । अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु
सूत उवाच । मुने शौनक, सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः; शृणु, अहं ते शिवस्यावतारान् वक्ष्यामि।
Verse 3
एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः । सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन्
एतत् पुरा पृष्टः सनत्कुमारमुनिना नन्दी—शिवमूर्तिः सतां गतिः—शिवं स्मरन् प्रत्युवाच।
Verse 4
नन्दीश्वर उवाच । असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्व्वेश्वरस्य वै । अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति
नन्दीश्वर उवाच । असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्वेश्वरस्य अवताराः; तथापीह तान् अहं यथामति वक्ष्यामि।
Verse 5
एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेत लोहितः । सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः
एकोनविंशकः कल्पः श्वेतलोहित इति विज्ञेयः; तस्मिन् सद्योजातावतारः प्रथमः परिकीर्तितः।
Verse 6
तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा । उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः
तस्मिन् परब्रह्मणि ब्रह्मा यदा ध्यानपरायणोऽभवत्, तदा तस्य ध्यानसमुत्थो शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितो दिव्यतेजसा प्रादुरभवत्।
Verse 7
तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् । ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः
तं पुरुषं ब्रह्मरूपिणमीश्वरं दृष्ट्वा ब्रह्मा तं प्रत्यभिज्ञाय हृदि ध्यात्वा प्रयताञ्जलिर्ववन्दे।
Verse 8
सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः । मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्
सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा भुवनेश्वरो जहर्ष; मुहुर्मुहुः सद्बुद्ध्या तं परं तत्त्वं समचिन्तयत्।
Verse 9
ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः । कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः
ततोऽस्य ध्यानतः श्वेतवर्णा यशस्विनः कुमाराः प्रादुर्भूताः, ये परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणो नित्यं परमार्थनिष्ठाः।
Verse 10
सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ । शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्
सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ—एते तस्य महात्मनः शिष्याः; यैस्तत् परब्रह्म परम्परया समावृतं प्रकाशं नीतम्।
Verse 11
सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
सद्योजातश्च वै शम्भुः ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः ॥
Verse 12
ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः । ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत्
ततो विंशतितमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः । ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत् ॥
Verse 13
ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भू तो विधेस्सुतः । रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः
पुत्रकामेन ध्यायतः तस्मै विधातुः सुतः प्रादुर्बभूव। स रक्तमाल्याम्बरधरः रक्ताक्षः रक्तभूषणभूषितश्च॥
Verse 14
स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः । वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृतांजलिः
तं महात्मानं कुमारं ध्याननिष्ठं विलोक्य सः। वामदेवं शिवं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः प्रणनाम ह॥
Verse 15
ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः । विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः
ततः सा चत्वारः पुत्रान् अजनयद्रक्तवाससः। विरजा विवाहश्च विशोकश्च विश्वभावनः॥
Verse 16
वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
वामदेवः स एव शम्भुः वेधसे ज्ञानं ददौ; प्रसन्नः परमेश्वरः प्रीत्या सर्गशक्तिमपि तस्मै दत्तवान्।
Verse 17
एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः । ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह
एकविंशतितमः कल्पः ‘पीतवासा’ इति स्मृतः; यत्र महाभागो ब्रह्मा पीतवासा बभूव ह।
Verse 18
ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः । पीतवस्त्रादिक प्रौढो महातेजा महाभुजः
विधाता पुत्रकामः सन् ध्यानमग्नोऽभवत्; तस्मात् कुमारकः प्रादुरभूत्—पीतवस्त्रादिभूषितः, प्रौढाकृतिः, महातेजाः महाभुजश्च।
Verse 19
तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम् । प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शांकरीं विधिः
तं ध्यानसंयुक्तं दृष्ट्वा, तत्पुरुषं शिवं ज्ञात्वा; विधिः शुद्धबुद्ध्या प्रणनाम, ततः शांकरीं गायत्रीं जजाप।
Verse 20
जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम् । प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा
महादेवीं सर्वलोकनमस्कृतां जपित्वा; महादेवः प्रसन्नोऽभवत्, ध्यानयुक्तेन चेतसा।
Verse 21
ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः । पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः
ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः कुमारकाः प्रादुर्भूताः, सकला पीतवस्त्राः योगमार्गप्रवर्तकाः।
Verse 22
ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयंभुवः । पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स
ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयंभुवः, पुनरन्यः कल्पः प्रवृत्तः स च नाम्ना शिव इति।
Verse 23
एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः
एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः ॥
Verse 24
ततोऽपश्यन्महातेजा प्रादुर्भूतं कुमारकम् । कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा
ततोऽपश्यन्महातेजा प्रादुर्भूतं कुमारकम् । कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा ॥
Verse 25
धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् । कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्
धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् । कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम् ॥
Verse 26
स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् । ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिंगलम्
स तं महात्मानमघोरं घोरविक्रमं दृष्ट्वा देवदेवेशं परमेश्वरमद्भुतं कृष्णपिङ्गलनेत्रं प्रणनाम॥
Verse 27
अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिंतयत् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम्
ततो ब्रह्मा अघोरं ब्रह्मरूपं व्यचिन्तयत्। भक्तवत्सलमव्ययं तं इष्टाभिर्वाग्भिः तुष्टाव॥
Verse 28
अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः । चत्वारस्तु महात्मानः संबभूवुः कुमारकाः
अथास्य पार्श्वयोः कृष्णवर्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः । चत्वारो महात्मानः कुमारकाः संबभूवुः ॥
Verse 29
कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णा स्यः कृष्णकण्ठधृक् । इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः
कृष्णाः कृष्णशिखाश्चैव कृष्णास्याः कृष्णकण्ठधृक् । इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः ॥
Verse 30
एवंभूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे । योगं प्रवर्त्तया मासुर्घोराख्यं महदद्भुतम्
एवंभूताः महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे । योगं प्रवर्तयामासुः घोराख्यं महदद्भुतम् ॥
Verse 31
अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्त्तत मुनीश्वराः । विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः
अथ हे मुनीश्वराः ब्रह्मणः अन्यः कल्पः प्रावर्तत; नामतः परमाद्भुतः ‘विश्वारूप’ इति ख्यातः।
Verse 32
ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् । प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती
ब्रह्मा पुत्रकामः सन् मनसा शिवं ध्यायति स्म; तदा महानादरूपा विश्वरूपा सरस्वती प्रादुर्भूता।
Verse 33
तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः । शुद्धस्फटिकसंकाशः सर्वाभरणभूषितः
तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः; शुद्धस्फटिकसंकाशः सर्वाभरणभूषितः।
Verse 34
तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् । सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम्
तं दृष्ट्वा स ब्रह्मा अजं विभुं ब्रह्मेशानं प्रणनाम; सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितं च।
Verse 35
ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः । सशक्तिः कल्पयांचक्रे स बालांश्चतुरः शुभान्
ईशानोऽपि विभुः ब्रह्मणे सन्मार्गं तथादिश्य; सशक्तिः चतुरः शुभान् बालान् कल्पयामास।
Verse 36
जटीमुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे । योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः
जटीमुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे । योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः ॥
Verse 37
एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः । सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया
एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः । सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया ॥
Verse 38
अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् । त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्
अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारो यथायथं व्यवस्थितः। त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डे सम्यक् संस्थितम्॥
Verse 39
ईशानः पुरुषो घोरो वामसंज्ञस्तथैव च । ब्रह्मसंज्ञो महेशस्य मूर्तयः पंच विश्रुताः
ईशानः पुरुषो घोरो वामसंज्ञस्तथैव च। ब्रह्मसंज्ञो महेशस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः॥
Verse 40
ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ईशानः शिवरूपश्च गरीयान् प्रथमः स्मृतः। भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात् क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति॥
Verse 41
शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति
द्वितीयकं स्वरूपं शैवं तत्पुरुषाख्यं; स सर्वज्ञः गुणाश्रयात्मकं भोग्यं अधितिष्ठति।
Verse 42
धर्माय स्वांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यंतस्तृतीयकः
धर्माय पिनाकिनः स्वाङ्गसंयुक्तं बुद्धितत्त्वम्; यः अघोराख्यस्वरूपः अन्तः तृतीयकः तिष्ठति।
Verse 43
वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि । अहंकृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा
शङ्करस्य चतुर्थं रूपं वामदेवाख्यं खलु। अहंकृतेरधिष्ठाता सदा बहुकार्यकरो भवति॥
Verse 44
ईशानाह्वस्वरूपो हि शंकरस्येश्वरः सदा । श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च
ईशानाख्यस्वरूपो हि शंकरस्येश्वरः सदा। श्रोत्रवाक्चाधिदेवश्च विभोर्व्योम्नस्तथैव च॥
Verse 45
त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् । पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते
त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामधिष्ठाता महेश्वरः। पुरुषाख्यं परं रूपं धीमन्तो विदुषो विदुः॥
Verse 46
वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यमधिष्ठानं रूपमाहुर्मनीषिणः
वपुषो रसस्य रूपस्याग्नेस्तथैव च। अघोराख्यमधिष्ठानं रूपमाहुर्मनीषिणः॥
Verse 47
रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शांकरं स्मृतम्
रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च। ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शांकरं स्मृतम्॥
Verse 48
प्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शांकरं विदुः
प्राणस्य चोपस्थस्य गन्धस्य च भुवस्तथा । सद्योजाताभिधं रूपं शांकरमीश्वरं विदुः ॥
Verse 49
इमे स्वरूपाः शंभोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
इमे स्वरूपाः शम्भोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter argues for the innumerability of Śiva’s manifestations across kalpas while offering an ordered account, beginning with the Śveta-Lohita kalpa and the emergence/recognition of a Śveta-Lohita youthful form linked to Sadyojāta, acknowledged and worshiped by Brahmā.
The kalpa-labeling (Śveta-Lohita) and the ‘youthful, top-knotted’ manifestation function as semiotic markers: they encode purity/brightness (śveta), dynamic power/energy (lohita), and tapas/discipline (śikhā) as outward signs of an inward metaphysical principle—Śiva’s self-revelation to contemplative awareness.
The adhyāya foregrounds the first Pañcabrahma-linked manifestation associated with Sadyojāta and the Śveta-Lohita designation; Gaurī is present primarily in the opening maṅgala verse as Śiva’s प्रिय (beloved), establishing the relational-theological frame but not yet driving the narrative.