कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
अध्यायः ९ ब्रह्मणा मुनीश्वराय निवेदितः। मन्मथः सपरिकरः शिवधाम गत्वा मोहकारकत्वेन स्वप्रभावं विस्तारयति; सह वसन्तः प्रादुर्भूय सर्ववृक्षान् सहसा पुष्पितान् करोति, जगति कामरसो वर्धते। रत्या सह कामः नानोपायैः सामान्यजीवान् वशीकरोति, किन्तु गणेशसहितः शिवः तस्य प्रभावात् पराङ्मुखः। अन्ते तस्य प्रयत्नाः शिवे निष्फलाः; स निवर्त्य ब्रह्मसमीपं गत्वा विनयेन निवेदयति—योगपरायणः शिवः न केनापि कामेन वा अन्येन शक्त्या मोहितुं शक्यः। अनेन शिवस्य योगचैतन्यस्य अवध्यता काममोहोः सीमाश्च उपदिश्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तस्मिन् गते सानुचरे शिवस्थानं च मन्मथे । चरित्रमभवच्चित्रं तच्छृणुष्व मुनीश्वर
ब्रह्मोवाच—तस्मिन् सानुचरे मन्मथे शिवस्थानं गते तत्र चरित्रं चित्रमभवत्; तच्छृणुष्व मुनीश्वर।
Verse 2
गत्वा तत्र महावीरो मन्मथो मोहकारकः । स्वप्रभावं ततानाशु मोहयामास प्राणिनः
तत्र गत्वा महावीरो मन्मथो मोहकारकः स्वप्रभावं शीघ्रं ततान, प्राणिनो मोहयामास च।
Verse 3
वसंतोपि प्रभावं स्वं चकार हरमोहनम् । सर्वे वृक्षा एकदैव प्रफुल्ला अभवन्मुने
वसन्तोऽपि स्वप्रभावं हरमोहनं चकार; सर्वे वृक्षाः एकदैव प्रफुल्ला अभवन्, मुने।
Verse 4
विविधान्कृतवान्यत्नान् रत्या सह मनोभवः । जीवास्सर्वे वशं यातास्सगणेशश्शिवो न हि
विविधान् कृतवान् यत्नान् रत्या सह मनोभवः । जीवाः सर्वे वशं याताः; सगणेशोऽपि शिवो न हि वशं जगाम ॥
Verse 5
समधोर्मदनस्यासन्प्रयासा निप्फला मुने । जगाम स मम स्थानं निवृत्त्य विमदस्तदा
मदनस्य मया सह समधोः प्रयासा निष्फला अभवन् मुने । स तदा निवृत्त्य स्वस्थानं जगाम विमदः ॥
Verse 6
कृत्वा प्रणामं विधये मह्यं गद्गदया गिरा । उवाच मदनो मां चोदासीनो विमदो मुने
विधये मह्यं च प्रणामं कृत्वा मदनो गद्गदया गिरा । उदासीनो विमदो मुने मामुवाच ॥
Verse 7
काम उवाच । ब्रह्मन् शंभुर्मोहनीयो न वै योगपरायणः । न शक्तिर्मम नान्यस्य तस्य शंभोर्हि मोहने
काम उवाच । ब्रह्मन्, शम्भुर्मोहनीयो न वै, योगपरायणः सः । न मम शक्तिर्न चान्यस्य तस्य शम्भोर्हि मोहने ॥
Verse 8
समित्रेण मया ब्रह्मन्नुपाया विविधाः कृताः । रत्या सहाखिलास्ते च निष्फला अभवञ्च्छिवे
समित्रेण मया ब्रह्मन् उपायाः विविधाः कृताः । रत्या सहाखिलास्ते च निष्फला अभवञ्छिवे ॥
Verse 9
शृणु ब्रह्मन्यथाऽस्माभिः कृतां हि हरमोहने । प्रयासा विविधास्तात गदतस्तान्मुने मम
शृणु ब्रह्मन् यथाऽस्माभिः कृतं हि हरमोहने। प्रयासा विविधास्तात गदतो मे मुने शृणु॥
Verse 10
यदा समाधिमाश्रित्य स्थितश्शंभुर्नियंत्रितः । तदा सुगंधिवातेन शीतलेनातिवेगिना
यदा समाधिमाश्रित्य स्थितः शम्भुः संयतः । तदा सुगन्धिवातेन शीतलेनातिवेगिना प्रववौ ॥
Verse 11
उद्वीजयामि रुद्रं स्म नित्यं मोहनकारिणा । प्रयत्नतो महादेवं समाधिस्थं त्रिलोचनम्
रुद्रं स्म नित्यं मोहनकर्मभिः प्रयत्नतः । समाधिस्थं महादेवं त्रिलोचनमुद्वीजयामि ॥
Verse 12
स्वसायकांस्तथा पंच समादाय शरासनम् । तस्याभितो भ्रमंतस्तु मोहयंस्तद्ग णानहम्
स्वसायकान् पञ्च समादाय शरासनम् । तस्याभितो भ्रमन् मोहयामि तद्गणानहम् ॥
Verse 13
मम प्रवेशमात्रेण सुवश्यास्सर्वजंतवः । अभवद्विकृतो नैव शंकरस्सगणः प्रभुः
मम प्रवेशमात्रेण सुवश्याः सर्वजन्तवः । नाभवद्विकृतः शङ्करः सगणः प्रभुः ॥
Verse 14
यदा हिमवतः प्रस्थं स गतः प्रमथाधिपः । तत्रागतस्तदैवाहं सरतिस्समधुर्विधे
यदा स प्रमथाधिपः हिमवतः प्रस्थं गतः, तदैव अहं अपि तत्र आगतः—सरतिः सह, मधुरविधे।
Verse 15
यदा मेरुं गतो रुद्रो यदा वा नागकेशरम् । कैलासं वा यदा यातस्तत्राहं गतवांस्तदा
यदा रुद्रो मेरुं गच्छति, यदा वा नागकेशरं, यदा वा कैलासं प्रयाति—तदा तत्रैवाहमपि तमनुगच्छन्ती गतवती।
Verse 16
यदा त्यक्तसमाधिस्तु हरस्तस्थौ कदाचन । तदा तस्य पुरश्चक्रयुगं रचितवानहम्
यदा कदाचन हरः समाधिं त्यक्त्वा तस्थौ, तदा तस्य पुरतः चक्रयुगलं मया रचितम्।
Verse 17
तच्च भ्रूयुगलं ब्रह्मन् हावभावयुतं मुहुः । नानाभावानकार्षीच्च दांपत्यक्रममुत्तमम्
ब्रह्मन्, तत् भ्रूयुगलं मुहुर्मुहुः हावभावयुतं स्नेहजं ललितं दर्शयामास; नानाभावान् अकार्षीत्, दाम्पत्यक्रममुत्तमं प्रकाशयत्।
Verse 18
नीलकंठं महादेवं सगणं तत्पुरःस्थिताः । अकार्षुमोहितं भावं मृगाश्च पक्षिणस्तथा
नीलकण्ठं महादेवं सगणं पुरतः स्थिताः; मृगाः पक्षिणश्चापि मोहितभावं समापेदिरे।
Verse 19
मयूरमिथुनं तत्राकार्षीद्भावं रसोत्सुकम् । विविधां गतिमाश्रित्य पार्श्वे तस्य पुरस्तथा
तत्र मयूरमिथुनं रसोत्सुकं कामभावमाकार्षीत्; विविधां गतिमाश्रित्य तस्य पार्श्वे पुरस्तथा च क्रीडामकरोत्।
Verse 20
नालभद्विवरं तस्मिन् कदाचिदपि मच्छरः । सत्यं ब्रवीमि लोकेश मम शक्तिर्न मोहने
कदाचिदपि मच्छरः तस्मिन् मम लघुतमं विवरं नालभत्। लोकेश, सत्यं ब्रवीमि—मम शक्तिर्न मोहने।
Verse 21
मधुरप्यकरोत्कर्म युक्तं यत्तस्य मोहने । तच्छृणुष्व महाभाग सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
मधुरमिव दृश्यतेऽपि, तस्य मोहने युक्तं कर्म अकरोत्। महाभाग, तच्छृणुष्व—अहं सत्यं सत्यं वदामि।
Verse 22
चंपकान्केशरान्वालान्कारणान्पाटलांस्तथा । नागकेशरपुन्नागान्किंशुकान्केतकान्करान्
चम्पकान् केशरान् वालान् कारणान् पाटलान् तथा; नागकेशर-पुन्नागान् किंशुकान् केतकान् करान् (पुष्पगुच्छान्) च समर्पयेत्।
Verse 23
मागंधिमल्लिकापर्णभरान्कुरवकांस्तथा । उत्फुल्लयति तत्र स्म यत्र तिष्ठति वै हरः
यत्र यत्र हरः तिष्ठति तत्रैव मागन्धिमल्लिकापर्णभाराः कुरवकाः च सहसा उत्फुल्लन्ति, तस्य पावनसन्निधिना प्रबुद्धा इव।
Verse 24
सरांस्युत्फुल्लपद्मानि वीजयन् मलयानिलैः । यत्नात्सुगंधीन्यकरोदतीव गिरिशाश्रमे
मलयानिलैः शीतलैः सरांसि उत्फुल्लपद्मानि वीजयन्, गिरिशाश्रमे यत्नात् तानि सुसुगन्धीनि अकरोदतीव।
Verse 25
लतास्सर्वास्सुमनसो दधुरंकुरसंचयान् । वृक्षांकं चिरभावेन वेष्टयंति स्म तत्र च
तत्र सर्वा लताः सुमनस इव अङ्कुरसञ्चयान् दधुः, चिरभावेन च वृक्षाङ्कं वेष्टयन्ति स्म।
Verse 26
तान्वृक्षांश्च सुपुष्पौघान् तैः सुगंधिसमीरणैः । दृष्ट्वा कामवशं याता मुनयोपि परे किमु
तान् वृक्षान् सुपुष्पौघान् तैः सुगन्धिसमीरणैश्च दृष्ट्वा, मुनयोऽपि परे कामवशं याता; अन्ये तु किमु।
Verse 27
एवं सत्यपि शंभोर्न दृष्टं मोहस्य कारणम् । भावमात्रमकार्षीन्नो कोपो मय्यपि शंकरः
एवं सत्यपि शम्भोर्मोहस्य कारणं न दृष्टम्। स केवलं भावमात्रं दर्शयामास; मय्यपि शङ्करस्य कोपो नाभूत्॥
Verse 28
इति सर्वमहं दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्य च भावनाम् । विमुखोहं शंभुमोहान्नियतं ते वदाम्यहम्
इति सर्वं मया दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्य च भावनाम्। शम्भुमोहान्मूढोऽहं नित्यमेव विमुखोऽभवम्; सत्यं ते वदाम्यहम्॥
Verse 29
तस्य त्यक्तसमाधेस्तु क्षणं नो दृष्टिगोचरे । शक्नुयामो वयं स्थातुं तं रुद्रं को विमोहयेत्
तस्य त्यक्तसमाधेस्तु क्षणमपि नो दृष्टिगोचरे भवेत्; वयं तत्र कथं स्थास्यामः—तं रुद्रं को वा विमोहयेत्?
Verse 30
ज्वलदग्निप्रकाशाक्षं जट्टाराशिकरालिनम् । शृंगिणं वीक्ष्य कस्स्थातुं ब्रह्मन् शक्नोति तत्पुरः
हे ब्रह्मन्, ज्वलदग्निप्रकाशाक्षं शृङ्गिणं तं प्रभुं दृष्ट्वा, जटाराशिकरालिनं च—तस्य पुरतः कः स्थातुं शक्नोति?
Verse 31
ब्रह्मोवाच । मनो भववचश्चेत्थं श्रुत्वाहं चतुराननः । विवक्षुरपि नावोचं चिंताविष्टोऽभवं तदा
ब्रह्मोवाच—हे भव, तवैतादृशं वचः श्रुत्वा अहं चतुराननः; विवक्षुरपि न अवोचं, तदा चिन्ताविष्टोऽभवम्।
Verse 32
मोहनेहं समर्थो न हरस्येति मनोभवः । वचः श्रुत्वा महादुःखान्निरश्वसमहं मुने
मनोभवस्य वचः श्रुत्वा—‘अहं नेह हरं मोहयितुं समर्थः’ इति—महादुःखात्, हे मुने, अहं निराश्वसोऽभवम्।
Verse 33
निश्श्वासमारुता मे हि नाना रूपमहाबलः । जाता गता लोलजिह्वा लोलाश्चातिभयंकराः
मम निःश्वासमारुताः खलु नानारूपा महाबलाः; जाता गता लोलजिह्वा लोलाश्चातिभयंकराः।
Verse 34
अवादयंत ते सर्वे नानावाद्यानसंख्यकान् । पटहादिगणास्तांस्तान् विकरालान्महारवान्
अथ ते सर्वे नानावाद्यानामसंख्यकान् अवादयन्। पटहादिगणास्तांस्तान् विकरालान् महारवान् व्यजनयन्॥
Verse 35
अथ ते मम निश्श्वाससंभवाश्च महागणाः । मारयच्छेदयेत्यूचुर्ब्रह्मणो मे पुरः स्थिताः
अथ ते मम निश्श्वाससम्भवाश्च महागणाः। ब्रह्मणो मे पुरः स्थिताः ऊचुः—‘मारय, छेदय’ इति॥
Verse 36
तेषां तु वदतां तत्र मारयच्छेदयेति माम् । वचः श्रुत्वा विधिं कामः प्रवक्तुमुपचक्रमे
तेषां तु वदतां तत्र ‘मारय, छेदय’ इति मे वचः। श्रुत्वा तदभिप्रायं ज्ञात्वा कामः प्रवक्तुमुपचक्रमे॥
Verse 37
मुनेऽथ मां समाभाष्य तान् दृष्ट्वा मदनो गणान् । उवाच वारयन् ब्रह्मन्गणानामग्रतः स्मरः
मुने, अथ मां समाभाष्य तान् मदनो गणान् दृष्ट्वा। ब्रह्मन्, गणानामग्रतः स्थित्वा स्मरः तान् वारयन् उवाच॥
Verse 38
काम उवाच । हे ब्रह्मन् हे प्रजानाथ सर्वसृष्टिप्रवर्तक । उत्पन्नाः क इमे वीरा विकराला भयंकराः
काम उवाच—हे ब्रह्मन्, हे प्रजानाथ, सर्वसृष्टिप्रवर्तक। उत्पन्नाः के इमे वीरा विकराला भयंकराः॥
Verse 39
किं कर्मैते करिष्यंति कुत्र स्थास्यंति वा विधे । किन्नामधेया एते तद्वद तत्र नियोजय
किं कर्मैते करिष्यन्ति कुत्र स्थास्यन्ति वा विधे। किन्नामधेया एते तद्वद तत्र नियोजय॥
Verse 40
नियोज्य तान्निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा च नाम च । मामाज्ञापय देवेश कृपां कृत्वा यथोचिताम्
नियोज्य तान्निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा च नाम च। मामाज्ञापय देवेश कृपां कृत्वा यथोचिताम्॥
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुनेऽहं लोककारकः । तमवोचं ह मदनं तेषां कर्मादिकं दिशन्
ब्रह्मोवाच। इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुनेऽहं लोककारकः। तमवोचं ह मदनं तेषां कर्मादिकं दिशन्॥
Verse 42
ब्रह्मोवाच । एत उत्पन्नमात्रा हि मारयेत्यवदन् वचः । मुहुर्मुहुरतोमीषां नाम मारेति जायताम्
ब्रह्मोवाच—एते हि उत्पन्नमात्रा एव ‘मारय’ इति वचः पुनःपुनरुदीरयन्; अत एव तेषां नाम ‘मारा’ इति पुनःपुनर्जज्ञे।
Verse 43
सदैव विघ्नं जंतूनां करिष्यन्ति गणा इमे । विना निजार्चनं काम नाना कामरतात्मनाम्
इमे गणाः सदा जंतूनां विघ्नं करिष्यन्ति; ये नानाकामरतात्मानः कामवशात् निजार्चनं विना स्वकर्मार्थं प्रवर्तन्ते।
Verse 44
तवानुगमने कर्म मुख्यमेषां मनोभव । सहायिनो भविष्यंति सदा तव न संशयः
मनॊभव, तवानुगमने कर्म एषां मुख्यम्। ते सदा तव सहायिनो भविष्यन्ति, न संशयः।
Verse 45
यत्रयत्र भवान् याता स्वकर्मार्थं यदा यदा । गंता स तत्रतत्रैते सहायार्थं तदातदा
यत्र यत्र भवान् यदा यदा स्वकर्मार्थं याति, तत्र तत्र तदा तदैते सहायार्थं गमिष्यन्ति।
Verse 46
चित्तभ्रांतिं करिष्यंति त्वदस्त्रवशवर्तिनाम् । ज्ञानिनां ज्ञानमार्गं च विघ्नयिष्यंति सर्वथा
त्वदस्त्रवशवर्तिनां चित्तभ्रान्तिं करिष्यन्ति। ज्ञानिनां ज्ञानमार्गं च सर्वथा विघ्नयिष्यन्ति।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि सरतिस्समहानुगः । किंचित्प्रसन्नवदनो बभूव मुनिसत्तम
ब्रह्मोवाच—एवं मम वचः श्रुत्वा स सारथिस्समहानुगः । किंचित्प्रसन्नवदनो बभूव, हे मुनिसत्तम ॥
Verse 48
श्रुत्वा तेपि गणास्सर्वे मदनं मां च सर्वतः । परिवार्य्य यथाकामं तस्थुस्तत्र निजाकृतिम्
एतच्छ्रुत्वा गणाः सर्वे मदनं मां च सर्वतः । परिवार्य यथाकामं तस्थुस्तत्र निजाकृतिम् ॥
Verse 49
अथ ब्रह्मा स्मरं प्रीत्याऽगदन्मे कुरु शासनम् । एभिस्सहैव गच्छ त्वं पुनश्च हरमोहने
अथ ब्रह्मा स्मरं प्रीत्या जगाद— “मे शासनं कुरु; एभिः सहैव त्वं पुनः गच्छ, हरमोहने कार्ये प्रवर्तस्व।”
Verse 50
मन आधाय यवाद्धि कुरु मारगणैस्सह । मोहो भवेद्यथा शंभोर्दारग्रहणहेतवे
मनः समाधाय मारगणैः सह यत्नं कुरु; यथा शम्भोः मोहो भवेत्, दारग्रहणहेतवे।
Verse 51
इत्याकर्ण्य वचः कामः प्रोवाच वचनं पुनः । देवर्षे गौरवं मत्वा प्रणम्य विनयेन माम्
इत्याकर्ण्य तद्वचः कामः पुनर्वचनमब्रवीत्। देवर्षेर्गौरवं ज्ञात्वा विनयेन प्रणम्य मां सादरमभाषत॥
Verse 52
काम उवाच । मया सम्यक् कृतं कर्म मोहने तस्य यत्नतः । तन्मोहो नाभवत्तात न भविष्यति नाधुना
काम उवाच। मया सम्यक् कृतं कर्म तस्य मोहने यत्नतः। तन्मोहो नाभवत् तात न भविष्यति नाधुना॥
Verse 53
तव वाग्गौरवं मत्वा दृष्ट्वा मारगणानपि । गमिष्यामि पुनस्तत्र सदारोहं त्वदाज्ञया
तव वाग्गौरवं ज्ञात्वा दृष्ट्वा मारगणानपि। त्वदाज्ञया पुनस्तत्र सदारोहं गमिष्यामि॥
Verse 54
मनो निश्चितमेतद्धि तन्मोहो न भविष्यति । भस्म कुर्यान्न मे देहमिति शंकास्ति मे विधे
मम मनोऽत्र दृढनिश्चितम्; अतः स मोहो पुनर्न न भविष्यति। तथापि मे विधे ब्रह्मन् एका शङ्का वर्तते—“किं स मम देहं भस्म कुर्यात्?”
Verse 55
इत्युक्त्वा समधुः कामस्सरतिस्सभयस्तदा । ययौ मारगणैः सार्द्धं शिवस्थानं मुनीश्वर
इत्युक्त्वा मदुना सरत्या च सह कामः स भयाकुलोऽभवत्। हे मुनीश्वर, स मारगणैः सार्धं शिवस्थानं ययौ।
Verse 56
पूर्ववत् स्वप्रभावं च चक्रे मनसिजस्तदा । बहूपायं स हि मधुर्विविधां बुद्धिमावहन्
ततः पूर्ववत् स्वप्रभावं मनसिजस्तदा प्रदर्शयामास। मधुश्च बहूपायं कृत्वा विविधां बुद्धिमावहन्।
Verse 57
उपायं स चकाराति तत्र मारगणोऽपि च । मोहोभवन्न वै शंभोरपि कश्चित्परात्मनः
तत्र स उपायं चकार, मारगणोऽपि समागमत्। किन्तु शम्भोः परात्मनः कश्चिदपि मोहो नाभवत्; तं हि को मोहयेत्?
Verse 58
निवृत्त्य पुनरायातो मम स्थानं स्मरस्तदा । आसीन्मारगणोऽगर्वोऽहर्षो मेपि पुरस्थितः
निवृत्त्य स्मरस्तदा पुनरायातो मम स्थानं स्मरन्। मारगणोऽपि तत्र निरहङ्कारो निरहर्षो मम द्वारि स्थितः।
Verse 59
कामः प्रोवाच मां तात प्रणम्य च निरुत्सवः । स्थित्वा मम पुरोऽगर्वो मारैश्च मधुना तदा
कामः प्रोवाच— तात, निरुत्सवः सन् मां प्रणम्य, मम पुरः स्थित्वा अगर्वः, तदा मरुद्भिः मधुना च सह उवाच।
Verse 60
कृतं पूर्वादधिकतः कर्म तन्मोहने विधे । नाभवत्तस्य मोहोपि कश्चिद्ध्यानरतात्मनः
विधे, पूर्वादधिकतरं कर्म तन्मोहने कृतम्। तथापि ध्यानरतात्मनः तस्य कश्चिदपि मोहो नाभवत्।
Verse 61
न दग्धा मे तनुश्चैव तत्र तेन दयालुना । कारणं पूर्वपुण्यं च निर्विकारी स वै प्रभुः
तत्र तेन दयालुना मे तनुः न दग्धा। कारणं पूर्वपुण्यं; स एव प्रभुः निर्विकारी निश्चलः।
Verse 62
चेद्वरस्ते हरो भार्यां गृह्णीयादिति पद्मज । परोपायं कुरु तदा विगर्व इति मे मतिः
हे पद्मज (ब्रह्मन्), यदि एष वरः स्यात्—यत् हरो तव भार्यां गृह्णीयात्—तदा तत्क्षणे परोपायं कुरु, इति मे निश्चिता मतिः।
Verse 63
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सपरीवारो ययौ कामस्स्वमाश्रमम् । प्रणम्य मां स्मरन् शंभुं गर्वदं दीनवत्सलम्
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा सपरीवारः कामः स्वमाश्रमं ययौ। मां प्रणम्य, शम्भुं स्मरन्—गर्वदं दीनवत्सलं—स जगाम।
Frequently Asked Questions
Kāma (Manmatha), aided by Rati and amplified by Vasanta’s springtime power, attempts multiple methods to enchant beings and to delude Śiva at Śiva’s abode, but fails; he then returns to Brahmā and admits Śiva cannot be mohanīya due to yogic steadfastness.
The episode encodes a hierarchy of forces: kāma/moha can dominate conditioned beings, but cannot penetrate yogic sovereignty. Śiva exemplifies consciousness established in yoga, where sensory-aesthetic stimuli do not compel action—an allegory for liberation through inner mastery.
Vasanta’s sudden universal blossoming and Kāma’s wide-ranging influence over prāṇins/jīvas illustrate desire’s expansive reach; the explicit exception—Śiva (and Gaṇeśa)—marks the boundary where yogic transcendence nullifies enchantment.