संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा मुनये वरं दत्त्वा मेधातिथेः स्थानं प्रति प्रयाति। शम्भोः प्रसादात् संध्या अन्यैः न ज्ञायते, किन्तु वसिष्ठेन परमेिष्ठिनोऽाज्ञया तपोऽनुशिष्टं ब्राह्मणब्रह्मचारिणं स्मरति, तस्मिन् च पतित्वभावं धारयति। महायज्ञे प्रज्वलिताग्नौ सा मुनिभिरलक्षिता शिवानुग्रहेणैव दृश्यते, यज्ञमध्ये प्रविशति। ‘पुरोडाशमयी’ देहः क्षणेन दह्यते; अग्निः शुद्धावशेषं शिवाज्ञया सूर्य-मण्डलं नयति। सूर्यः तं देहं त्रिधा विभज्य पितृदेवतृप्त्यर्थं नियोजयति; ऊर्ध्वभागः प्रातःसंध्या भवति, एवं संध्यायाः त्रिविधरूपं तस्याः लौकिक-याज्ञिकं च तात्पर्यं व्यवस्थितं भवति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वरं दत्त्वा मुने तस्मिन् शंभावंतर्हिते तदा । संध्याप्यगच्छत्तत्रैव यत्र मेधातिथिर्मुनिः
ब्रह्मोवाच । वरं दत्त्वा मुने तस्मिन् शंभावंतर्हिते तदा । संध्याप्यगच्छत्तत्रैव यत्र मेधातिथिर्मुनिः
Verse 2
तत्र शंभोः प्रसादेन न केनाप्युपलक्षिता । सस्मार वर्णिनं तं वै स्वोपदेशकरं तपः
तत्र शंभोः प्रसादेन न केनाप्युपलक्षिता । सस्मार वर्णिनं तं वै स्वोपदेशकरं तपः
Verse 3
वसिष्ठेन पुरा सा तु वर्णीभूत्वा महामुने । उपदिष्टा तपश्चर्तुं वचनात्परमेष्ठिनः
पुरा सा महामुने वर्णीभूत्वा ब्रह्मचारिणी बभूव। परಮेष्ठिनो वचनात् वसिष्ठेन तपश्चर्यायै उपदिष्टा।
Verse 4
तमेव कृत्वा मनसा तपश्चर्योपदेशकम् । पतित्वेन तदा संध्या ब्राह्मणं ब्रह्मचारिणम्
तमेव मनसा कृत्वा तपश्चर्योपदेशकं संध्या तदा। ब्रह्मचारिणं ब्राह्मणं पतित्वेन जग्राह।
Verse 5
समिद्धेग्नौ महायज्ञे मुनिभिर्नोपलक्षिता । दृष्टा शंभुप्रसादेन सा विवेश विधेः सुता
समिद्धेऽग्नौ महायज्ञे मुनिभिर्नोपलक्षिता। शम्भुप्रसादेन दृष्टा सा विधेः सुता विवेश हुताशनम्।
Verse 6
तस्याः पुरोडाशमयं शरीरं तत्क्षणात्ततः । दग्धं पुरोडाशगंधं तस्तार यदलक्षितम्
तस्याः पुरोडाशमयं शरीरं तत्क्षणादेव दग्धम्। पुरोडाशगन्धः सर्वत्र प्रससार, यत्स्रोतः केनापि नालक्षितम्॥
Verse 7
वह्निस्तस्याः शरीरं तु दग्ध्वा सूर्यस्य मंडलम् । शुद्धं प्रवेशयामास शंभोरेवाज्ञया पुनः
वह्निः तस्याः शरीरं दग्ध्वा शुद्धतत्त्वं पुनः। शंभोरेवाज्ञया सूर्यस्य मण्डले प्रवेशयामास॥
Verse 8
सूर्यो त्र्यर्थं विभज्याथ तच्छरीरं तदा रथे । स्वकेशं स्थापयामास प्रीतये पितृदेवयोः
ततः सूर्योऽथ तच्छरीरं त्र्यंशं विभज्य तदा रथे न्यधात् । पितृदेवयोः प्रीत्यर्थं स्वकेशं च न्यवेशयत् ॥
Verse 9
तदूर्द्ध्वभागस्तस्यास्तु शरीरस्य मुनीश्वर । प्रातस्संध्याभवत्सा तु अहोरात्रादिमध्यगा
तस्याः शरीरस्योर्ध्वभागो मुनीश्वर प्रातःसन्ध्याभवत् । अहोरात्रादिमध्यस्था सा पुण्या सन्धिर्विभाव्यते ॥
Verse 10
तच्छेषभागस्तस्यास्तु अहोरात्रांतमध्यगा । सा सायमभवत्संध्या पितृप्रीतिप्रदा सदा
तस्याः शेषभागोऽपि अहोरात्रान्तमध्यगा । सायंसन्ध्याभवत्सा पितृप्रीतिप्रदा सदा ॥
Verse 11
सूर्योदयात्तु प्रथमं यदा स्यादरुणोदयः । प्रातस्संध्या तदोदेति देवानां प्रीतिकारिणी
सूर्योदयात्पूर्वमेव यदा स्यादरुणोदयः । तदा प्रातःसन्ध्योदेति देवानां प्रीतिकारिणी ॥
Verse 12
अस्तं गते ततः सूर्य्ये शोणपद्मनिभे सदा । उदेति सायं संध्यापि पितॄणां मोदकारिणी
अस्तं गते ततः सूर्ये शोणपद्मनिभे सदा । उदेति सायं संध्यापि पितॄणां मोदकारिणी ॥
Verse 13
तस्याः प्राणास्तु मनसा शंभुनाथ दयालुना । दिव्येन तु शरीरेण चक्रिरे हि शरीरिणः
तस्याः प्राणास्तु मनसा शंभुनाथदयालुना । दिव्येन तु शरीरेण चक्रिरे हि शरीरिणः ॥
Verse 14
मुनेर्यज्ञावसाने तु संप्राप्ते मुनिना तु सा । प्राप्ता पुत्री वह्निमध्ये तप्तकांचनसुप्रभा
मुनेर्यज्ञावसाने तु संप्राप्ते मुनिना तु सा । प्राप्ता पुत्री वह्निमध्ये तप्तकांचनसुप्रभा ॥
Verse 15
तां जग्राह तदा पुत्रीं मुनुरामोदसंयुतः । यज्ञार्थं तान्तु संस्नाप्य निजक्रोडे दधौ मुने
तां जग्राह तदा पुत्रीं मुनुरामोदसंयुतः । यज्ञार्थं तान्तु संस्नाप्य निजक्रोडे दधौ मुने ॥
Verse 16
अरुंधती तु तस्यास्तु नाम चक्रे महामुनिः । शिष्यैः परिवृतस्तत्र महामोदमवाप ह
तदा महामुनिः तस्याः ‘अरुन्धती’ इति नाम चक्रे। शिष्यैः परिवृतः स तत्र परमं मोदमवाप ह॥
Verse 17
विरुणद्धि यतो धर्मं सा कस्मादपि कारणात् । अतस्त्रिलोके विदितं नाम संप्राप तत्स्वयम्
यतः सा कस्मादपि कारणाद् धर्मं विरुणद्धि, अतस्त्रिलोके विदितं नाम तत्स्वयमेव संप्राप।
Verse 18
यज्ञं समाप्य स मुनिः कृतकृत्यभावमासाद्य संपदयुतस्तनया प्रलंभात् । तस्मिन्निजाश्रमपदे सह शिष्यवर्गैस्तामेव सततमसौ दयिते सुरर्षे
यज्ञं समाप्य स मुनिः कृतकृत्यभावमासाद्य संपदं च लेभे, तनयायाḥ सत्याḥ प्रलम्भप्रेरणया च। ततः स्वाश्रमपदे शिष्यवर्गैः सह स सुरर्षिः, हे दयिते, तामेव सततमुपासांचक्रे॥
Verse 19
अथ सा ववृधे देवी तस्मिन्मुनिवराश्रमे । चन्द्रभागानदीतीरे तापसारण्यसंज्ञके
अथ सा देवी तस्मिन्मुनिवराश्रमे ववृधे सम्यक्। चन्द्रभागानदीतीरे तापसारण्यसंज्ञके॥
Verse 20
संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे चन्द्रभागां तदा गुणैः । तापसारण्यमपि सा पवित्रमकरोत्सती
संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे सती स्वगुणैर्महात्मभिः। चन्द्रभागां तथा अरण्यं तापसारण्यमपि च पवित्रमकरोत्॥
Verse 21
विवाहं कारयामासुस्तस्या ब्रह्मसुतेन वै । वसिष्ठेन ह्यरुंधत्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
तस्या विवाहं कारयामासुः ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। ब्रह्मसुतेन वसिष्ठेन अरुन्धत्या सहैव वै॥
Verse 22
तद्विवाहे महोत्साहो वभूव सुखवर्द्धनः । सर्वे सुराश्च मुनयस्सुखमापुः परं मुनो
तद्विवाहे महोत्साहः समभूत् सुखवर्द्धनः। सर्वे सुराश्च मुनयः परमं सुखमापुः, मुने॥
Verse 23
ब्रह्मविष्णुमहेशानां करनिस्सृततोयतः । सप्तनद्यस्समुत्पन्नाश्शिप्राद्यास्सुपवित्रकाः
ब्रह्मविष्णुमहेशानां करनिःसृततोयतः। सप्त नद्यः समुत्पन्नाः शिप्राद्याः सुपवित्रकाः॥
Verse 24
अरुंधती महासाध्वी साध्वीनां प्रवरोत्तमा । वसिष्ठं प्राप्य संरेजे मेधातिथिसुता मुने
अरुन्धती महासाध्वी साध्वीनां प्रवरोत्तमा। वसिष्ठं प्राप्य संरेजे मेधातिथिसुता, मुने॥
Verse 25
यस्याः पुत्रास्समुत्पन्नाः श्रेष्ठाश्शक्त्यादयश्शुभाः । वसिष्ठं प्राप्य तं कांतं संरेजे मुनिसत्तमाः
यस्याः पुत्राः समुत्पन्नाः श्रेष्ठाः शक्त्यादयः शुभाः। वसिष्ठं प्राप्य तं कान्तं संरेजे मुनिसत्तमाः॥
Verse 26
एवं संध्याचरित्रं ते कथितं मुनिसत्तम । पवित्रं पावनं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्
एवं ते मुनिसत्तम संध्याचारित्रं कथितम्। पवित्रं पावनं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्॥
Verse 27
य इदं शृणुयान्नारी पुरुषो वा शुभव्रतः । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
य इदं शृणुयात् स्त्री वा पुरुषो वा शुभव्रतः। स सर्वान् कामान् अवाप्नोति; नात्र विचारणा कार्या॥
Frequently Asked Questions
Sandhyā—by Śiva’s grace—enters the great yajña unnoticed, her ‘puroḍāśa-like’ body is burned by Agni, and she is conveyed into the Sun’s orb where her form is divided into three ritual-temporal functions.
Agni functions as a purifier and transformer, while the solar sphere represents cosmic ordering and illumination; together they encode the doctrine that divine command (Śiva’s ājñā) converts embodied/ritual substance into universal temporal-spiritual regulation.
A tripartite division associated with Sandhyā’s three temporal stations; the sample explicitly notes the upper portion becoming prātaḥ-sandhyā (morning twilight), with the chapter continuing to formalize the remaining portions.