संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇanam) — “Narration of Sandhyā’s Austerity and Encounter with Śiva”

Verse 1

ब्रह्मोवाच । सुतवर्य महाप्राज्ञ शृणु संध्यातपो महत् । यच्छ्रुत्वा नश्यते पापसमूहस्तत्क्षणाद्ध्रुवम्

ब्रह्मोवाच। सुतवर्य महाप्राज्ञ शृणु संध्यातपो महत्। यच्छ्रुत्वा नश्यते पापसमूहस्तत्क्षणाद्ध्रुवम्॥

Verse 2

उपविश्य तपोभावं वसिष्ठे स्वगृहं गते । संध्यापि तपसो भावं ज्ञात्वा मोदमवाप ह

उपविश्य तपोभावं वसिष्ठे स्वगृहं गते । संध्यापि तपसो भावं ज्ञात्वा मोदमवाप ह ॥

Verse 3

ततस्सानंदमनसो वेषं कृत्वा तु यादृशम् । तपश्चर्तुं समारेभे बृहल्लोहिततीरगा

ततस्सानन्दमनसो वेषं कृत्वा तु यादृशम् । तपश्चर्तुं समारेभे बृहल्लोहिततीरगा ॥

Verse 4

यथोक्तं तु वशिष्ठेन मंत्रं तपसि साधनम् । मंत्रेण तेन सद्भक्त्या पूजयामास शंकरम्

यथोक्तं तु वशिष्ठेन मन्त्रं तपसि साधनम् । मन्त्रेण तेन सद्भक्त्या पूजयामास शङ्करम् ॥

Verse 5

एकान्तमनसस्तस्याः कुर्वंत्या सुमहत्तपः । शंभौ विन्यस्तचित्ताया गतमेकं चतुर्युगम्

एकान्तमनसा सा सुमहत्तपः कुर्वती, शम्भौ विन्यस्तचित्ता, चतुर्युगपर्यन्तं कालमेकं जगाम।

Verse 6

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे संध्याचरित्रवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां, द्वितीये सतीखण्डे, “सन्ध्याचरित्रवर्णनम्” नाम षष्ठोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 7

यद्रूपं चिंतयंती सा तेन प्रत्यक्षतां गतः

यद्रूपं सा हृदि चिन्तयामास, तेनैव ध्यानबलेन स प्रभुः तस्याः पुरतः प्रत्यक्षतां गतः।

Verse 8

अथ सा पुरतो दृष्ट्वा मनसा चिंतितं प्रभुम् । प्रसन्नवदनं शांतं मुमोदातीव शंकरम्

अथ सा पुरतः दृष्ट्वा मनसा चिन्तितं प्रभुम्। प्रसन्नवदनं शान्तं शङ्करं सा अतिमुदिता बभूव॥

Verse 9

ससाध्वसमहं वक्ष्ये किं कथं स्तौमि वा हरम् । इति चिंतापरा भूत्वा न्यमीलयत चक्षुषी

ससाध्वसा सा चिन्तयामास—किं वक्ष्यामि, कथं वा हरं स्तौमि? इति चिन्तापरा भूत्वा शनैः चक्षुषी न्यमीलयत्।

Verse 10

निमीलिताक्ष्यास्तस्यास्तु प्रविश्य हृदयं हरः । दिव्यं ज्ञानं ददौ तस्यै वाचं दिव्ये च चक्षुषी

निमीलिताक्ष्याः तस्याः हृदयं हरः प्रविश्य तस्यै दिव्यं ज्ञानं ददौ, दिव्यां वाचं दिव्ये च चक्षुषी च।

Verse 11

दिव्यज्ञानं दिव्यचक्षुर्दिव्या वाचमवाप सा । प्रत्यक्षं वीक्ष्य दुर्गेशं तुष्टाव जगतां पतिम्

दिव्यज्ञानं दिव्यचक्षुः दिव्यां वाचम् अवाप सा। प्रत्यक्षं वीक्ष्य दुर्गेशं तुष्टाव जगतां पतिम्।

Verse 12

संध्योवाच । निराकारं ज्ञानगम्यं परं यन्नैव स्थूलं नापि सूक्ष्मं न चोच्चम् । अंतश्चिंत्यं योगिभिस्तस्य रूपं तस्मै तुभ्यं लोककर्त्रे नमोस्तु

सन्ध्योवाच—हे परमे! निराकारं ज्ञानगम्यं यत्ते स्वरूपं न स्थूलं न सूक्ष्मं न चोच्चं न नीचम्। योगिभिरन्तश्चिन्त्यं तद्रूपं; तस्मै तुभ्यं लोककर्त्रे नमोऽस्तु॥

Verse 13

सर्वं शांतं निर्मलं निर्विकारं ज्ञानागम्यं स्वप्रकाशेऽविकारम् । खाध्वप्रख्यं ध्वांतमार्गात्परस्तद्रूपं यस्य त्वां नमामि प्रसन्नम्

हे प्रसन्न प्रभो! सर्वं शान्तं निर्मलं निर्विकारं तव स्वरूपं ज्ञानागम्यं स्वप्रकाशं चाविकारम्। खाध्वप्रख्यं ध्वान्तमार्गात्परं तद्रूपं यस्य; त्वां नमामि॥

Verse 14

एकं शुद्धं दीप्यमानं तथाजं चिदानंदं सहजं चाविकारि । नित्यानंदं सत्यभूतिप्रसन्नं यस्य श्रीदं रूपमस्मै नमस्ते

एकं शुद्धं स्वयंदीप्तमजं चिदानन्दलक्षणम्। सहजं निर्विकारं च नित्यानन्दं नमाम्यहम्॥ सत्यभूतिप्रसन्नं यत् श्रीदं रूपं तस्मै नमः॥

Verse 15

विद्याकारोद्भावनीयं प्रभिन्नं सत्त्वच्छंदं ध्येयमात्मस्वरूपम् । सारं पारं पावनानां पवित्रं तस्मै रूपं यस्य चैवं नमस्ते

विद्याकारोद्भावनीयं प्रभिन्नं सत्त्वच्छन्दं ध्येयमात्मस्वरूपम् । सारं पारं पावनानां पवित्रं तस्मै रूपं यस्य चैवं नमस्ते ॥

Verse 16

यत्त्वाकारं शुद्धरूपं मनोज्ञं रत्नाकल्पं स्वच्छकर्पूरगौरम् । इष्टाभीती शूलमुंडे दधानं हस्तैर्नमो योगयुक्ताय तुभ्यम्

यत्त्वाकारं शुद्धरूपं मनोज्ञं रत्नाकल्पं स्वच्छकर्पूरगौरम् । इष्टाभीती शूलमुंडे दधानं हस्तैर्नमो योगयुक्ताय तुभ्यम् ॥

Verse 17

गगनं भूर्दिशश्चैव सलिलं ज्योतिरेव च । पुनः कालश्च रूपाणि यस्य तुभ्यं नमोस्तु ते

गगनं भूर्दिशश्चैव सलिलं ज्योतिरेव च । पुनः कालश्च रूपाणि यस्य तुभ्यं नमोऽस्तु ते ॥

Verse 18

प्रधानपुरुषौ यस्य कायत्वेन विनिर्गतौ । तस्मादव्यक्तरूपाय शंकराय नमोनमः

प्रधानपुरुषौ यस्य कायत्वेन विनिर्गतौ । तस्मादव्यक्तरूपाय शंकराय नमो नमः ॥

Verse 19

यो ब्रह्मा कुरुते सृष्टिं यो विष्णुः कुरुते स्थितिम् । संहरिष्यति यो रुद्रस्तस्मै तुभ्यं नमोनमः

यो ब्रह्मा सृजति सृष्टिं यो विष्णुः पालयत्यपि। यो रुद्रः संहरत्यन्ते तस्मै तुभ्यं नमो नमः॥

Verse 20

नमोनमः कारणकारणाय दिव्यामृतज्ञानविभूतिदाय । समस्तलोकांतरभूतिदाय प्रकाशरूपाय परात्पराय

नमो नमः कारणकारणाय दिव्यामृतज्ञानविभूतिदाय। समस्तलोकान्तरभूतिदाय प्रकाशरूपाय परात्पराय॥

Verse 21

यस्याऽपरं नो जगदुच्यते पदात् क्षितिर्दिशस्सूर्य इंदुर्मनौजः । बर्हिर्मुखा नाभितश्चान्तरिक्षं तस्मै तुभ्यं शंभवे मे नमोस्तु

यस्य पादात् समुत्पन्नं जगदेतदुदाहृतम्। क्षितिर्दिशः सूर्य इन्दुर्मनौजः। बर्हिर्मुखो नाभितोऽन्तरिक्षं तस्मै तुभ्यं शम्भवे मे नमोऽस्तु॥

Verse 22

त्वं परः परमात्मा च त्वं विद्या विविधा हरः । सद्ब्रह्म च परं ब्रह्म विचारणपरायणः

त्वं परः परमात्मा च त्वं विद्या विविधा हर। सद्ब्रह्म च परं ब्रह्म विचारणपरायणः॥

Verse 23

यस्य नादिर्न मध्यं च नांतमस्ति जगद्यतः । कथं स्तोष्यामि तं देवं वाङ्मनोगोचरं हरम्

यस्य जगदुत्पत्तिहेतोर्न नादिर्न मध्यं न चान्तोऽस्ति। वाङ्मनसोरगोचरं तं हरदेवं कथं सम्यक् स्तोष्यामि॥

Verse 24

यस्य ब्रह्मादयो देव मुनयश्च तपोधनाः । न विप्रण्वंति रूपाणि वर्णनीयः कथं स मे

यस्य ब्रह्मादयो देव मुनयश्च तपोधनाः । न विप्रण्वंति रूपाणि वर्णनीयः कथं स मे ॥

Verse 25

स्त्रिया मया ते किं ज्ञेया निर्गुणस्य गुणाः प्रभो । नैव जानंति यद्रूपं सेन्द्रा अपि सुरासुराः

स्त्रिया मया ते किं ज्ञेया निर्गुणस्य गुणाः प्रभो । नैव जानंति यद्रूपं सेन्द्रा अपि सुरासुराः ॥

Verse 26

नमस्तुभ्यं महेशान नमस्तुभ्यं तमोमय । प्रसीद शंभो देवेश भूयोभूयो नमोस्तु ते

नमस्तुभ्यं महेशान नमस्तुभ्यं तमोमय । प्रसीद शंभो देवेश भूयोभूयो नमोस्तु ते ॥

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्यास्संस्तुतः परमेश्वरः । सुप्रसन्नतरश्चाभूच्छंकरो भक्तवत्सलः

ब्रह्मोवाच—तस्याः वचः श्रुत्वा स्तुतिं च प्राप्य परमेश्वरः। भक्तवत्सलः शंकरः सुप्रसन्नतरः सन् अतितुष्टोऽभवत्॥

Verse 28

अथ तस्याश्शरीरं तु वल्कलाजिनसंयुतम् । परिच्छन्नं जटाव्रातैः पवित्रे मूर्ध्नि राजितैः

अथ तस्याः शरीरं वल्कलाजिनसंयुतम्। जटाव्रातैः परिच्छन्नं मूर्ध्नि पवित्रचिह्नेन राजितम्॥

Verse 29

हिमानीतर्जितांभोजसदृशं वदनं तदा । निरीक्ष्य कृपयाविष्टो हरः प्रोवाच तामिदम्

हिमानीतर्जिताम्भोजसदृशं वदनं तदा । निरीक्ष्य कृपयाविष्टो हरः प्रोवाच तामिदम् ॥

Verse 30

महेश्वर उवाच । प्रीतोस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै । स्तवेन च शुभप्राज्ञे वरं वरय सांप्रतम्

महेश्वर उवाच । प्रीतोऽस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै । स्तवेन च शुभप्राज्ञे वरं वरय सांप्रतम् ॥

Verse 31

येन ते विद्यते कार्यं वरेणास्मिन्मनोगतम् । तत्करिष्ये च भद्रं ते प्रसन्नोहं तव व्रतैः

येन ते विद्यते कार्यं वरेणास्मिन्मनोगतम् । तत्करिष्ये च भद्रं ते प्रसन्नोऽहं तव व्रतैः ॥

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशस्य प्रसन्नमनसस्तदा । संध्योवाच सुप्रसन्ना प्रणम्य च मुहुर्मुहुः

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशस्य प्रसन्नमनसस्तदा । संध्योवाच सुप्रसन्ना प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ॥

Verse 33

संध्योवाच । यदि देयो वरः प्रीत्या वरयोग्यास्म्यहं यदि । यदि शुद्धास्म्यहं जाता तस्मात्पापान्महेश्वर

संध्योवाच । यदि देयो वरः प्रीत्या वरयोग्यास्म्यहं यदि । यदि शुद्धास्म्यहं जाता तस्मात्पापान्महेश्वर ॥

Verse 34

यदि देव प्रसव्रोऽसि तपसा मम सांप्रतम् । वृतस्तदायं प्रथमो वरो मम विधीयताम्

यदि देव तपसा मम सांप्रतम् प्रसन्नोऽसि, तर्हि मया वृतः अयं प्रथमः वरः मम विधीयताम्॥

Verse 35

उत्पन्नमात्रा देवेश प्राणिनोस्मिन्नभः स्थले । न भवंतु समेनैव सकामास्संभवंतु वै

उत्पन्नमात्राः देवेश अस्मिन्नभःस्थले प्राणिनो न समा भवन्तु। सकामाः स्वस्वेच्छाकर्मानुसारतः एव संभवन्तु॥

Verse 36

यद्धि वृत्ता हि लोकेषु त्रिष्वपि प्रथिता यथा । भविष्यामि तथा नान्या वर एको वृतो मया

यथा त्रिषु लोकेषु वृत्तिः प्रथिता, तथैव अहं भविष्यामि नान्यथा। एष एव एको वरः मया वृतः॥

Verse 37

सकामा मम सृष्टिस्तु कुत्रचिन्न पतिष्यति । यो मे पतिर्भवेन्नाथ सोपि मेऽतिसुहृच्च वै

सकामा मम सृष्टिस्तु कुत्रचिन्न पतिष्यति । यो मे पतिर्भवेन्नाथ सोऽपि मेऽतिसुहृच्च वै ॥

Verse 38

यो द्रक्ष्यति सकामो मां पुरुषस्तस्य पौरुषम् । नाशं गमिष्यति तदा स च क्लीबो भविष्यति

यो द्रक्ष्यति सकामो मां पुरुषस्तस्य पौरुषम् । नाशं गमिष्यति तदा स च क्लीबो भविष्यति ॥

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्यश्शंकरो भक्तवत्सलः । उवाच सुप्रसन्नात्मा निष्पापायास्तयेरिते

ब्रह्मोवाच—इति तस्याः वचः श्रुत्वा भक्तवत्सलः शंकरः सुप्रसन्नात्मा तस्याः निष्पापायाः वाक्यमनुसृत्य उवाच।

Verse 40

महेश्वर उवाच । शृणु देवि च संध्ये त्वं त्वत्पापं भस्मतां गतम् । त्वयि त्यक्तो मया क्रोधः शुद्धा जाता तपःकरात्

महेश्वर उवाच—शृणु देवि; संध्याकाले त्वत्पापं भस्मतां गतम्। त्वयि मया क्रोधो त्यक्तः; तपःप्रभावात् शुद्धा जाता।

Verse 41

यद्यद्वृतं त्वया भद्रे दत्तं तदखिलं मया । सुप्रसन्नेन तपसा तव संध्ये वरेण हि

भद्रे, यद्यद् वृतं त्वया तदखिलं मया दत्तम्; तव सुप्रसन्नतपसा संध्यावरेण च नूनम्।

Verse 42

प्रथमं शैशवो भावः कौमाराख्यो द्वितीयकः । तृतीयो यौवनो भावश्चतुर्थो वार्द्धकस्तथा

प्रथमः शैशवो भावः, द्वितीयः कौमाराख्यः। तृतीयो यौवनो भावः, चतुर्थो वार्द्धकस्तथा।

Verse 43

तृतीये त्वथ संप्राप्ते वयोभागे शरीरिणः । सकामास्स्युर्द्वितीयांतो भविष्यति क्वचित् क्वचित्

तृतीये वयोभागे संप्राप्ते शरीरिणः सकामाः स्युः; द्वितीयस्यापि अन्ते क्वचित् क्वचित् तथा भविष्यति।

Verse 44

तपसा तव मर्यादा जगति स्थापिता मया । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः

तपसा तव मर्यादा जगति मया स्थापिता। यथा देहिनः प्रसूतेः क्षण एव न सकामा भवन्ति॥

Verse 45

त्वं च लोके सतीभावं तादृशं समवाप्नुहि । त्रिषु लोकेषु नान्यस्या यादृशं संभविष्यति

त्वं च लोके सतीभावं तादृशं समवाप्नुहि। त्रिषु लोकेषु नान्यस्याः तादृशी प्रकृतिः संभवेत्॥

Verse 46

यः पश्यति सकामस्त्वां पाणिग्राहमृते तव । स सद्यः क्लीबतां प्राप्य दुर्बलत्वं गमिष्यति

यः सकामः त्वां पश्यति पाणिग्राहमृते तव। स सद्यः क्लीबतां प्राप्य दुर्बलत्वं गमिष्यति॥

Verse 47

पतिस्तव महाभागस्तपोरूपसमन्वितः । सप्तकल्पांतजीवी च भविष्यति सह त्वया

हे महाभागे, तव पतिः तपोरूपसमन्वितो भविष्यति। स सप्तकल्पान्तजीवी च त्वया सहैव नित्यं स्थास्यति॥

Verse 48

इति ते ये वरा मत्तः प्रार्थितास्ते कृता मया । अन्यच्च ते वदिष्यामि पूर्वजन्मनि संस्थितम्

इति मत्तः प्रार्थिताः ये ते वराः, ते मया कृताः प्रदत्ताश्च। अन्यच्च ते वदिष्यामि, यत् पूर्वजन्मनि संस्थितम्॥

Verse 49

अग्नौ शरीत्यागस्ते पूर्वमेव प्रतिश्रुतः । तदुपायं वदामि त्वां तत्कुरुष्व न संशयः

अग्नौ शरीत्यागस्ते पूर्वमेव प्रतिश्रुतः । तदुपायं वदामि त्वां तत्कुरुष्व न संशयः ॥

Verse 50

स च मेधातिथिर्यज्ञे मुने द्वादशवार्षिके । कृत्स्नप्रज्वलिते वह्नावचिरात् क्रियतां त्वया

स च मेधातिथिर्यज्ञे मुने द्वादशवार्षिके । कृत्स्नप्रज्वलिते वह्नावचिरात् क्रियतां त्वया ॥

Verse 51

एतच्छैलोपत्यकायां चंद्रभागानदीतटे । मेधातिथिर्महायज्ञं कुरुते तापसाश्रमे

एतस्मिन्नेव शैलस्योपत्यकायां चन्द्रभागानदीतीरे तापसाश्रमे मेधातिथिर्मुनिर्महायज्ञं करोति।

Verse 52

तत्र गत्वा स्वयं छंदं मुनिभिर्न्नोपलक्षिता । मत्प्रसादाद्वह्निजाता तस्य पुत्री भविष्यसि

तत्र गत्वा स्वेच्छया यज्ञे प्रविश्य मुनिभिरनुपलक्षिता; मत्प्रसादाद्वह्निजाता तस्य पुत्री भविष्यसि।

Verse 53

यस्ते वरो वाञ्छनीयः स्वामी मनसि कश्चन । तं निधाय निजस्वांते त्यज वह्नौ वपुः स्वकम्

यस्ते वरो वाञ्छितः स्वामी मनसि कश्चन, तं निजस्वान्ते निधाय वह्नौ स्वकं वपुस्त्यज।

Verse 54

यदा त्वं दारुणं संध्ये तपश्चरसि पर्वते । यावच्चतुर्युगं तस्य व्यतीते तु कृते युगे

यदा त्वं पर्वते संध्याकालेषु घोरं तपश्चरति, तदा तस्य चतुर्युगपर्यन्तस्य कालस्य व्यतीते कृते युगे नियतं फलम् अवश्यं प्रादुर्भविष्यति।

Verse 55

त्रेतायाः प्रथमे भागे जाता दक्षस्य कन्यका । वाक्पाश्शीलसमापन्ना यथा योग्यं विवाहिताः

त्रेतायुगस्य प्रथमे भागे दक्षस्य कन्यकाः समजायन्त; वाक्पाशशीलसम्पन्नाः सन्तः यथायोग्यं विधिवत् पतिभिः सह विवाहिताः।

Verse 57

तन्मध्ये स ददौ कन्या विधवे सप्तविंशतिः । चन्द्रोऽन्यास्संपरित्यज्य रोहिण्यां प्रीतिमानभूत् । तद्धेतोर्हि यदा चन्द्रश्शप्तो दक्षेण कोपिना । तदा भवत्या निकटे सर्वे देवास्समागताः

तासां मध्ये स दक्षः सप्तविंशतिं कन्याः चन्द्राय ददौ। चन्द्रः अन्याः परित्यज्य रोहिण्यां विशेषप्रीतिमान् अभवत्। तद्धेतोः कोपिना दक्षेण यदा चन्द्रः शप्तः, तदा हे देवि, भवत्याः निकटे सर्वे देवाः समागताः।

Verse 58

न दृष्टाश्च त्वया संध्ये ते देवा ब्रह्मणा सह । मयि विन्यस्तमनसा खं च दृष्ट्वा लभेत्पुनः

हे संध्ये, ब्रह्मणा सह ते देवा त्वया न दृष्टाः। मयि विन्यस्तमनसा, खं मम सर्वव्यापकं स्वरूपं दृष्ट्वा, तान् पुनर्लप्स्यसे।

Verse 59

चंद्रस्य शापमोक्षार्थं जाता चंद्रनदी तदा । सृष्टा धात्रा तदैवात्र मेधातिथिरुपस्थितः

चन्द्रस्य शापमोक्षार्थं तदा चन्द्रनदी नाम नदी जाता। तदैव धात्रा मेधातिथिरपि सृष्टः सन् अत्रोपस्थितः।

Verse 60

तपसा सत्समो नास्ति न भूतो न भविष्यति । येन यज्ञस्समारब्धो ज्योतिष्टोमो महाविधिः

तपसा सत्समो नास्ति न भूतो न भविष्यति । येन यज्ञः समारब्धो ज्योतिष्टोमो महाविधिः ॥

Verse 61

तत्र प्रज्वलितो वह्निस्तस्मिन्त्यज वपुः स्वकम् । सुपवित्रा त्वमिदानीं संपूर्णोस्तु पणस्तव

तत्र प्रज्वलितो वह्निस्तस्मिन्त्यज वपुः स्वकम् । सुपवित्रा त्वमिदानीं संपूर्णोस्तु पणस्तव

Verse 62

एतन्मया स्थापितन्ते कार्यार्थं भो तपस्विनि । तत्कुरुष्व महाभागे याहि यज्ञे महामुनेः । तस्याहितं च देवेशस्तत्रैवांतरधीयत

एतन्मया स्थापितन्ते कार्यार्थं भो तपस्विनि । तत्कुरुष्व महाभागे याहि यज्ञे महामुनेः । तस्याहितं च देवेशस्तत्रैवांतरधीयत