भक्तिभेदाः—ज्ञानप्रधानभक्तेः प्रशंसा (Grades of Devotees and the Praise of Knowledge-Centered Devotion)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इति स्तुतो रमेशेन मया चैव सुरर्षिभिः । तथान्यैश्च महादेवः प्रसन्नस्संबभूव ह

ब्रह्मोवाच—एवं रमेशेन मया च सुरर्षिभिश्च तथा अन्यैश्च स्तुतो महादेवः प्रसन्नः सन् सन्तुष्टोऽभवत्।

Verse 2

श्रीः । समाप्तोयं रुद्रसंहितान्तर्गतसतीखण्डो द्वितीयः

श्रीः । समाप्तोऽयं रुद्रसंहितान्तर्गतसतीखण्डो द्वितीयः

Verse 3

महादेव उवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि प्रसन्नोस्मि प्रजापते । भक्ताधीनः सदाहं वै स्वतंत्रोप्यखिलेश्वरः

महादेव उवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि प्रसन्नोऽस्मि प्रजापते । भक्ताधीनः सदाहं वै स्वतंत्रोऽप्यखिलेश्वरः

Verse 4

चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनस्सदा । उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठास्तेषां दक्षप्रजापते

हे दक्षप्रजापते! सुकृतिनो जनाः सदा मां चतुर्विधा भजन्ते; तेषां चतुर्षु प्रकारेषु उत्तरोत्तरः प्रकारः श्रेष्ठतरः।

Verse 5

आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चैव चतुर्थकः । पूर्वे त्रयश्च सामान्याश्चतुर्थो हि विशिष्यते

आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चेति चतुर्थकः; एते चत्वारः—पूर्वे त्रयः सामान्याः, चतुर्थो ज्ञानी तु विशिष्यते।

Verse 6

तत्र ज्ञानी प्रियतर ममरूपञ्च स स्मृतः । तस्मात्प्रियतरो नान्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

तत्र ज्ञानी प्रियतरः ममरूपं च स स्मृतः । तस्मात्प्रियतरो नान्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥

Verse 7

ज्ञानगम्योहमात्मज्ञो वेदांतश्रुतिपारगैः । विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतन्ते चाल्पबुद्धयः

ज्ञानगम्योऽहमात्मज्ञो वेदान्तश्रुतिपारगैः । विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतन्ते चाल्पबुद्धयः ॥

Verse 8

न वेदैश्च न यज्ञैश्च न दानैस्तपसा क्वचित् । न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्मवशा नरा

न वेदैश्च न यज्ञैश्च न दानैस्तपसा क्वचित् । न शक्नुवन्ति मां प्राप्तुं मूढाः कर्मवशा नराः ॥

Verse 9

केवलं कर्म्मणा त्वं स्म संसारं तर्तुमिच्छसि । अत एवाभवं रुष्टो यज्ञविध्वंसकारकः

केवलं कर्मणा त्वं स्म संसारं तर्तुमिच्छसि; अत एवाहं रुष्टोऽभवं यज्ञविध्वंसकारकः।

Verse 10

इतः प्रभृति भो दक्ष मत्वा मां परमेश्वरम् । बुद्ध्या ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म समाहितः

इतः प्रभृति भो दक्ष मत्वा मां परमेश्वरम्; बुद्ध्या ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म समाहितः।

Verse 11

अन्यच्च शृणु सद्बुद्ध्या वचनं मे प्रजापते । वच्मि गुह्यं धर्महेतोः सगुणत्वेप्यहं तव

अन्यच्च शृणु सद्बुद्ध्या वचनं मे प्रजापते । वच्मि गुह्यं धर्महेतोः सगुणत्वेप्यहं तव ॥

Verse 12

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च जगतः कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च जगतः कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः ॥

Verse 13

आत्ममायां समाविश्य सोहं गुणमयीं मुने । सृजन्रक्षन्हरन्विश्वं दधे संज्ञाः क्रियोचिताः

आत्ममायां समाविश्य स गुणमयीं मुने । सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दधे संज्ञाः क्रियोचिताः ॥

Verse 14

अद्वितीये परे तस्मिन् ब्रह्मण्यात्मनि केवले । अज्ञः पश्यति भेदेन भूतानि ब्रह्मचेश्वरम्

अद्वितीये परे तस्मिन् ब्रह्मण्यात्मनि केवले । अज्ञः पश्यति भेदेन भूतानि ब्रह्म चेश्वरम् ॥

Verse 15

शिरः करादिस्वांगेषु कुरुते न यथा पुमान् । पारक्यशेमुषीं क्वापि भूतेष्वेवं हि मत्परः

शिरःकरादिस्वाङ्गेषु कुरुते न यथा पुमान् । पारक्यशेमुषीं क्वापि भूतेष्वेवं हि मत्परः ॥

Verse 16

सर्वभूतात्मनामेकभावनां यो न पश्यति । त्रिसुराणां भिदां दक्ष स शांतिमधिगच्छति

सर्वभूतात्मनामेकभावनां यो न पश्यति । त्रिसुराणां भिदां दक्ष स शांतिमधिगच्छति ॥

Verse 17

यः करोति त्रिदेवेषु भेदबुद्धिं नराधमः । नरके स वसेन्नूनं यावदाचन्द्रतारकम्

यः करोति त्रिदेवेषु भेदबुद्धिं नराधमः । नरके स वसेन्नूनं यावदाचन्द्रतारकम् ॥

Verse 18

मत्परः पूजयेद्देवान् सर्वानपि विचक्षणः । स ज्ञानं लभते येन मुक्तिर्भवति शाश्वती

मत्परः पूजयेद्देवान् सर्वानपि विचक्षणः । स ज्ञानं लभते येन मुक्तिर्भवति शाश्वती ॥

Verse 19

विधिभक्तिं विना नैव भक्तिर्भवति वैष्णवी । विष्णुभक्तिं विना मे न भक्तिः क्वापि प्रजायते

विधिभक्तिं विना नैव भक्तिर्भवति वैष्णवी । विष्णुभक्तिं विना मे न भक्तिः क्वापि प्रजायते ॥

Verse 20

इत्युक्त्वा शंकरस्स्वामी सर्वेषां परमेश्वरः । सर्वेषां शृण्वतां तत्रोवाच वाणीं कृपाकरः

इत्युक्त्वा शंकरस्स्वामी सर्वेषां परमेश्वरः । सर्वेषां शृण्वतां तत्रोवाच वाणीं कृपाकरः ॥

Verse 21

हरिभक्तो हि मां निन्देत्तथा शैवोभवे द्यदि । तयोः शापा भवेयुस्ते तत्त्वप्राप्तिर्भवेन्न हि

हरिभक्तो यदि मां निन्देत्, शैवो वा हरिनिन्दकः स्यात् । तयोः शापाः प्रवर्तन्ते, न हि तत्त्वप्राप्तिरुद्भवेत् ॥

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं सुखकारकम् । जहृषुस्सकलास्तत्र सुरमुन्यादयो मुने

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं सुखकारकम् । जहृषुः सकलास्तत्र सुरमुन्यादयो मुने ॥

Verse 23

दक्षोभवन्महाप्रीत्या शिवभक्तिरतस्तदा । सकुटुम्बस्सुराद्यास्ते शिवं मत्वाखिलेश्वरम्

दक्षोऽभवन्महाप्रीत्या शिवभक्तिरतः तदा । सकुटुम्बाः सुराद्यास्ते शिवं मत्वाखिलेश्वरम् ॥

Verse 24

यथा येन कृता शंभोः संस्तुतिः परमात्मनः । तथा तस्मै वरो दत्तश्शंभुना तुष्टचेतसा

यथा येन कृता शम्भोः संस्तुतिः परमात्मनः । तथा तस्मै वरो दत्तः शम्भुना तुष्टचेतसा ॥

Verse 25

ज्ञप्तः शिवेनाशु दक्षः शिवभक्तः प्रसन्नधीः । यज्ञं चकार संपूर्णं शिवानुग्रहतो मुने

ज्ञप्तः शिवेनाशु दक्षः शिवभक्तः प्रसन्नधीः । यज्ञं चकार संपूर्णं शिवानुग्रहतो मुने ॥

Verse 26

ददौ भागान्सुरेभ्यो हि पूर्णभागं शिवाय सः । दानं ददौ द्विजेभ्यश्च प्राप्तः शंभोरनुग्रहः

ददौ भागान्सुरेभ्यो हि पूर्णभागं शिवाय सः। दानं ददौ द्विजेभ्यश्च प्राप्तः शंभोरनुग्रहः॥

Verse 27

अथो देवस्य सुमहत्तत्कर्म विधिपूर्वकम् । दक्षः समाप्य विधिवत्सहर्त्विग्भिः प्रजापतिः

अथो देवस्य सुमहत्तत्कर्म विधिपूर्वकम्। दक्षः समाप्य विधिवत्सहर्त्विग्भिः प्रजापतिः॥

Verse 28

एवं दक्षमखः पूर्णोभवत्तत्र मुनीश्वरः । शंकरस्य प्रसादेन परब्रह्मस्वरूपिणः

एवं दक्षमखः पूर्णोऽभवत्तत्र मुनीश्वरः। शंकरस्य प्रसादेन परब्रह्मस्वरूपिणः॥

Verse 29

अथ देवर्षयस्सर्वे शंसंतश्शांकरं यशः । स्वधामानि ययुस्तु ष्टाः परेपि सुखतस्तदा

अथ देवर्षयः सर्वे शंसन्तश्शांकरं यशः। स्वधामानि ययुस्तुष्टाः परेऽपि सुखतस्तदा॥

Verse 30

अहं विष्णुश्च सुप्रीतावपि स्वंस्वं परं मुदा । गायन्तौ सुयशश्शंभोः सर्वमंगलदं सदा

अहं विष्णुश्च स्वस्वपरत्वे सुप्रीतावपि मुदा नित्यं शम्भोः सुयशः गायावः, यत् सर्वमङ्गलप्रदं सदा।

Verse 31

दक्ष संमानितः प्रीत्या महादेवोपि सद्गतिः । कैलासं स ययौ शैलं सुप्रीतस्सगणो निजम्

दक्षेण प्रीत्या संमानितः सद्गतिः महादेवोऽपि। स स्वकैलासशैलं ययौ सुप्रीतः सगणो निजम्॥

Verse 32

आगत्य स्वगिरिं शंभुस्सस्मार स्वप्रियां सतीम् । गणेभ्यः कथयामास प्रधानेभ्यश्च तत्कथाम्

आगत्य स्वगिरिं शम्भुः स्वप्रियां सतीं सस्मार। गणेभ्यः कथयामास तत्कथां प्रधानेभ्यश्च॥

Verse 33

कालं निनाय विज्ञानी बहु तच्चरितं वदन् । लौकिकीं गतिमाश्रित्य दर्शयन् कामितां प्रभुः

कालं निनाय विज्ञानी बहु तच्चरितं वदन्। लौकिकीं गतिमाश्रित्य प्रभुः कामितां गतिं दर्शयन्॥

Verse 34

नानीतिकारकः स्वामी परब्रह्म सतां गतिः । तस्य मोहः क्व वा शोकः क्व विकारः परो मुने

स्वामी न नीत्यनीतिकर्मकर्ता; स परब्रह्म सतां परा गतिः। तस्मिन् मोहः क्व, शोकः क्व, विकारः क्व वा, हे मुनिवर।

Verse 35

अहं विष्णुश्च जानीवस्तद्भेदं न कदाचन । केपरे मुनयो देवा मनुषाद्याश्च योगिनः

अहं विष्णुश्च एतज्जानीवः; तद्भेदं न कदाचन ददृशिव। अन्ये तु मुनयो देवा मनुष्यादयश्च योगिनः किमु।

Verse 36

महिमा शांकरोनंतो दुर्विज्ञेयो मनीषिभिः । भक्तज्ञातश्च सद्भक्त्या तत्प्रसादाद्विना श्रमम्

महिमा शाङ्करोऽनन्तो दुर्विज्ञेयो मनीषिभिः। भक्तैस्तु सद्भक्त्या ज्ञातः प्रसादात् विना श्रमम्॥

Verse 37

एकोपि न विकारो हि शिवस्य परमात्मनः । संदर्शयति लोकेभ्यः कृत्वा तां तादृशीं गतिम्

शिवस्य परमात्मनः कश्चिदपि विकारो न जायते; तथापि तादृशीं गतिं कृत्वा स लोकानां बोधाय तां लोकेषु संदर्शयति।

Verse 38

यत्पठित्वा च संश्रुत्य सर्वलोकसुधीर्मुने । लभते सद्गतिं दिब्यामिहापि सुखमुत्तमम्

एतत् पठित्वा श्रुत्वा च श्रद्धया सर्वलोकसुधीर्मुने, स जनः सत्गतिं दिव्यां लभते, इहापि चोत्तमं सुखं प्राप्नोति।

Verse 39

इत्थं दाक्षायणी हित्वा निजदेहं सती पुनः । जज्ञे हिमवतः पत्न्यां मेनायामिति विश्रुतम्

एवं दाक्षायणी सती निजदेहं परित्यज्य पुनः हिमवतः पत्न्यां मेनायां जज्ञे इति प्रसिद्धम्।

Verse 40

पुनः कृत्वा तपस्तत्र शिवं वव्रे पतिं च सा । गौरी भूत्वार्द्धवामांगी लीलाश्चक्रेद्भुताश्शिवा

तत्र पुनस्तपः कृत्वा सा शिवमेव पतिं वव्रे; गौरी भूत्वा अर्द्धवामाङ्गी शिवा अद्भुताः लीलाः चकार।

Verse 41

इत्थं सतीचरित्रं ते वर्णितं परमाद्भुतम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामप्रदायकम्

इत्थं सतीचरित्रं ते वर्णितं परमाद्भुतम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामप्रदायकम् ॥

Verse 42

इदमाख्यानमनघं पवित्रं परपावनम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रफलप्रदम्

इदमाख्यानमनघं पवित्रं परपावनम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रफलप्रदम् ॥

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षय ज्ञानुसंधानवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां, द्वितीये सतीखण्डे, “दक्षस्य ज्ञानानुसन्धानवर्णनम्” नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः।

Verse 44

यः पठेत्पाठयेद्वापि समाख्यानमिदं शुभम् । सोपि भुक्त्वाखिलान् भोगानंते मोक्षमवाप्नुयात्

यः पठेत् पाठयेद्वापि समाख्यानमिदं शुभम्। सोऽपि भुक्त्वाखिलान् भोगानन्ते मोक्षमवाप्नुयात्॥