दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रीब्रह्मेशप्रजेशेन सदैव मुनिना च वै । अनुनीतश्शंभुरासीत्प्रसन्नः परमेश्वरः

ब्रह्मोवाच । श्रीब्रह्मेशप्रजेशेन सदैव मुनिना च वै । अनुनीतः शम्भुरासीत्त्प्रसन्नः परमेश्वरः ॥

Verse 2

आश्वास्य देवान् विष्ण्वादीन्विहस्य करुणानिधिः । उवाच परमेशानः कुर्वन् परमनुग्रहम्

आश्वास्य देवान् विष्ण्वादीन् विहस्य करुणानिधिः । उवाच परमेशानः कुर्वन् परमनुग्रहम् ॥

Verse 3

श्रीमहादेव उवाच । शृणुतं सावधानेन मम वाक्यं सुरोत्तमौ । यथार्थं वच्मि वां तात वां क्रोधं सर्वदासहम्

श्रीमहादेव उवाच—सुरोत्तमौ, मम वाक्यं सावधानेन शृणुतम्। तातौ, यथार्थं वच्मि; वां क्रोधं सर्वदा सोढुं निग्रहीतुं च समर्थोऽहम्॥

Verse 4

नाघं तनौ तु बालानां वर्णमेवानुचिंतये । मम मायाभिभूतानां दंडस्तत्र धृतो मया

नाहं बालानां तनौ दोषं कदाचन चिन्तये; तेषां स्वभावमेवानुचिन्तयामि। ये तु मम मायया अभिभूताः, तेषां निग्रहार्थं तत्र मया दण्डो धृतः।

Verse 5

दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित् । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

दक्षस्य यज्ञभङ्गोऽयं मया कदाचन न कृतः। यः परं परमेश्वरं द्वेष्टि, परेषां प्रति यदात्मनस्तदेव तस्य भविष्यति।

Verse 6

परेषां क्लेदनं कर्म न कार्यं तत्कदाचन । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

परेषां क्लेदनं कर्म कदाचन न कार्यम्। यः परेषां प्रति द्वेषं वा हिंसां वा करोति, तदेवात्मनस्तस्य भविष्यति।

Verse 7

दक्षस्य यज्ञशीर्ष्णो हि भवत्वजमुखं शिरः । मित्रनेत्रेण संपश्येद्यज्ञभागं भगस्सुरः

दक्षस्य यज्ञशीर्षं हि भवत्वजमुखं शिरः। मित्रनेत्रेण संपश्येद्यज्ञभागं भगः सुरः।

Verse 8

पूषाभिधस्सुरस्तातौ दद्भिर्यज्ञसुपिष्टभुक् । याजमानैर्भग्नदंतस्सत्यमेतन्मयोदितम्

हे प्रिये, पूषा नाम देवः याजमानैर्दन्तभङ्गं प्राप्य, यज्ञहविर्दद्भिः पिष्टं कृत्वैव भुक्तवान्; एतत् मया यथोक्तं सत्यं नूनम्।

Verse 9

बस्तश्मश्रुर्भवेदेव भृगुर्मम विरोध कृत् । देवाः प्रकृतिसर्वांगा ये म उच्छेदनं ददुः

मम विरोधकृत् भृगुः खलु बस्तश्मश्रु-ललाटिकः भवतु; ये च देवाः प्रकृतिबद्धसर्वाङ्गाः मम उच्छेदनं ददुः, ते विनाशं यान्तु।

Verse 10

बाहुभ्यामश्विनौ पूष्णो हस्ताभ्यां कृतवाहकौ । भवंत्वध्वर्यवश्चान्ये भवत्प्रीत्या मयोदितम्

अश्विनीकुमारौ तव बाहू भवताम्; पूषा तव पोषकः भवतु; हस्तौ च यज्ञोपकरणवाहकौ भवताम्। अध्वर्यवोऽन्ये च ऋत्विजोऽपि तव प्रीत्यर्थं मयोदितं सेवकत्वेन भवंतु।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा परमेशानो विरराम दयान्वितः । चराचरपतिर्देवः सम्राट् वेदानुसारकृत्

ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा परमेशानो दयान्वितो विरराम। स देवः चराचरपतिः सम्राड् वेदानुसारकृत्।

Verse 12

तदा सर्व सुराद्यास्ते श्रुत्वा शंकरभाषितम् । साधुसाध्विति संप्रोचुः परितुष्टाः सविष्ण्वजाः

तदा सर्वे सुरादयः शंकरभाषितं श्रुत्वा ‘साधु साधु’ इति संप्रोचुः; सविष्ण्वजाः परितुष्टाः अभवन्।

Verse 13

ततश्शंभुं समामंत्र्य मया विष्णुस्सुरर्षिभिः । भूयस्तद्देवयजनं ययौ च परया मुदा

ततः शम्भुं समामन्त्र्य मया विष्णुः सुरर्षिभिः सह । भूयस्तद्देवयजनं परमानन्दमुदा ययौ ॥

Verse 14

एवं तेषां प्रार्थनया विष्णुप्रभृतिभिस्सुरैः । ययौ कनखलं शंभुर्यज्ञवाटं प्रजापतेः

एवं तेषां प्रार्थनया विष्णुप्रभृतिभिः सुरैः । ययौ कनखलं शम्भुर्यज्ञवाटं प्रजापतेः ॥

Verse 15

रुद्रस्तदा ददर्शाथ वीरभद्रेण यत्कृतम् । प्रध्वंसं तं क्रतोस्तत्र देवर्षीणां विशेषतः

रुद्रस्तदा ददर्शाथ वीरभद्रेण यत्कृतम् । प्रध्वंसं तं क्रतोस्तत्र देवर्षीणां विशेषतः ॥

Verse 16

स्वाहा स्वधा तथा पूषा तुष्टिर्धृतिः सरस्वती । तथान्ये ऋषयस्सर्वे पितरश्चाग्नयस्तथा

स्वाहा स्वधा तथा पूषा तुष्टिर्धृतिः सरस्वती । तथान्ये ऋषयः सर्वे पितरश्चाग्नयस्तथा ॥

Verse 17

येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधवर्राक्षसाः । त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे

येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगन्धर्वराक्षसाः । त्रोटिता लुञ्चिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे ॥

Verse 18

यज्ञं तथाविधं दृष्ट्वा समाहूय गणाधिपम् । वीरभद्रं महावीरमुवाच प्रहसन् प्रभुः

यज्ञं तथाविधं दृष्ट्वा समाहूय गणाधिपम्। वीरभद्रं महावीरमुवाच प्रहसन् प्रभुः॥

Verse 19

वीरभद्र महाबाहो किं कृतं कर्म ते त्विदम् । महान्दंडो धृतस्तात देवर्ष्यादिषु सत्वरम्

वीरभद्र महाबाहो किं कृतं कर्म ते त्विदम्। महान्दंडो धृतस्तात देवर्ष्यादिषु सत्वरम्॥

Verse 20

दक्षमानय शीघ्रं त्वं येनेदं कृतमीदृशम् । यज्ञो विलक्षणस्तात यस्येदं फलमीदृशम्

दक्षमानय शीघ्रं त्वं येनेदं कृतमीदृशम्। यज्ञो विलक्षणस्तात यस्येदं फलमीदृशम्॥

Verse 21

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तश्शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः । कबंधमानयित्वाग्रे तस्य शंभोरथाक्षिपत्

ब्रह्मोवाच। एवमुक्तश्शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः। कबंधमानयित्वाग्रे तस्य शंभोरथाक्षिपत्॥

Verse 22

विशिरस्कं च तं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः । वीरभद्रमुवाचाग्रे विहसन्मुनिसत्तम

विशिरस्कं तं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः । विहस्याग्रे वीरभद्रं मुनिसत्तम उवाच ॥

Verse 23

शिरः कुत्रेति तेनोक्ते वीरभद्रोऽब्रवीत्प्रभुः । मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर

“शिरः कुत्र?” इति तेनोक्ते, प्रभुर्वीरभद्रोऽब्रवीत्—“हे शंकर, मया तदानीमेव शिरोऽग्नौ हुतम्।”

Verse 24

इति श्रुत्वा वचस्तस्य वीरभद्रस्य शंकरः । देवान् तथाज्ञपत्प्रीत्या यदुक्तं तत्पुरा प्रभुः

इति वीरभद्रवचनं श्रुत्वा शंकरः प्रभुः। प्रीत्या देवान् आज्ञापयामास, यदुक्तं तत्पुरा प्रभुः।

Verse 25

विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भवः । मया विष्ण्वादयः सर्वे भृग्वादीनथ सत्वरम्

भगवता भवेन यथोक्तं तत् सर्वं कार्त्स्न्येन विधाय, मया ततः सत्वरं विष्ण्वादीन् सर्वान् देवान् भृग्वादीन् च मुनीन् समाहूताः।

Verse 26

अथ प्रजापतेस्तस्य सवनीयपशोश्शिरः । बस्तस्य संदधुश्शंभोः कायेनारं सुशासनात्

अथ शंभोः सुशासनात् तस्य प्रजापतेः सवनीयपशोः—बस्तस्य—शिरः शंभोः कायात् किञ्चिद् आदाय संदधुः।

Verse 27

संधीयमाने शिरसि शंभुसद्दृष्टिवीक्षितः । सद्यस्सुप्त इवोत्तस्थौ लब्धप्राणः प्रजापतिः

संधीयमाने शिरसि शंभोः सद्दृष्टिवीक्षितः प्रजापतिः लब्धप्राणः सद्यः सुप्त इवोत्तस्थौ।

Verse 28

उत्थितश्चाग्रतश्शंभुं ददर्श करुणानिधिम् । दक्षः प्रीतमतिः प्रीत्या संस्थितः सुप्रसन्नधीः

उत्थितश्चाग्रतः शंभुं ददर्श करुणानिधिम्। दक्षः प्रीतमतिः प्रीत्या संस्थितः सुप्रसन्नधीः॥

Verse 29

पुरा हर महाद्वेषकलिलात्माभवद्धि सः । शिवावलोकनात्सद्यश्शरच्चन्द्र इवामलः

पुरा हरमहाद्वेषकलिलात्माभवद्धि सः। शिवावलोकनात् सद्यः शरच्चन्द्र इवामलः॥

Verse 30

भवं स्तोतुमना सोथ नाशक्नोदनुरागतः । उत्कंठाविकलत्वाच्च संपरेतां सुतां स्मरन्

तदा भवं स्तोतुमिच्छन्नपि स स्नेहानुरागवशान्नाशक्नोत्। उत्कण्ठया व्याकुलचित्तः संपरेतां स्वसुतां सततं स्मरन्॥

Verse 31

अथ दक्षः प्रसन्नात्मा शिवं लज्जासमन्वितः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्

अथ दक्षः प्रसन्नचित्तः लज्जासमन्वितः। प्रणम्य शंकरं लोकशंकरं शिवं तुष्टाव॥

Verse 32

दक्ष उवाच । नमामि देव वरदं वरेण्यं महेश्वरं ज्ञाननिधिं सनातनम् । नमामि देवाधिपतीश्वरं हरं सदासुखाढ्यं जगदेकबांधवम्

दक्ष उवाच। नमामि देवं वरदं वरेण्यं महेश्वरं ज्ञाननिधिं सनातनम्। नमामि देवाधिपतीश्वरं हरं सदासुखाढ्यं जगदेकबान्धवम्॥

Verse 33

नमामि विश्वेश्वर विश्वरूपं पुरातनं ब्रह्मनिजात्मरूपम् । नमामि शर्वं भव भावभावं परात्परं शंकरमानतोमि

नमामि विश्वेश्वरं विश्वरूपं पुरातनं ब्रह्मनिजात्मरूपम्। नमामि शर्वं भवभावभावं परात्परं शंकरं नतोऽस्मि॥

Verse 34

देवदेव महादेव कृपां कुरु नमोस्तु ते । अपराधं क्षमस्वाद्य मम शंभो कृपानिधे

देवदेव महादेव कृपां कुरु नमोऽस्तु ते। अपराधं क्षमस्वाद्य मम शम्भो कृपानिधे॥

Verse 35

अनुग्रहः कृतस्ते हि दंडव्याजेन शंकर । खलोहं मूढधीर्देव ज्ञातं तत्त्वं मया न ते

अनुग्रहः कृतस्ते हि दण्डव्याजेन शंकर। खलोऽहं मूढधीर्देव ज्ञातं तत्त्वं मया न ते॥

Verse 36

अद्य ज्ञातं मया तत्त्वं सर्वोपरि भवान्मतः । विष्णुब्रह्मादिभिस्सेव्यो वेदवेद्यो महेश्वरः

अद्य ज्ञातं मया तत्त्वं सर्वोपरि भवान्मतः। विष्णुब्रह्मादिभिः सेव्यो वेदवेद्यो महेश्वरः॥

Verse 37

साधूनां कल्पवृक्षस्त्वं दुष्टानां दंडधृक्सदा । स्वतंत्रः परमात्मा हि भक्ताभीष्टवरप्रदः

साधूनां कल्पवृक्षस्त्वं दुष्टानां दण्डधृक्सदा। स्वतंत्रः परमात्मा हि भक्ताभीष्टवरप्रदः॥

Verse 38

विद्यातपोव्रतधरानसृजः प्रथमं द्विजा । आत्मतत्त्वं समावेत्तुं मुखतः परमेश्वरः

विद्यातपोव्रतधरानसृजः प्रथमं द्विजा। आत्मतत्त्वं समावेत्तुं मुखतः परमेश्वरः॥

Verse 39

सर्वापद्भ्यः पालयिता गोपतिस्तु पशूनिव । गृहीतदंडो दुष्टांस्तान् मर्यादापरिपालकः

सर्वापद्भ्यः पालयिता गोपतिस्तु पशूनिव। गृहीतदंडो दुष्टांस्तान् मर्यादापरिपालकः॥

Verse 40

मया दुरुक्तविशिखैः प्रविद्धः परमेश्वरः । अमरानतिदीनाशान् मदनुग्रहकारकः

मया दुरुक्तविशिखैः प्रविद्धः परमेश्वरः—स एवातिदीनानाममराणां च हितकरः, ममापि अनुग्रहकर्ता।

Verse 41

स भवान् भगवान् शंभो दीनबंधो परात्परः । स्वकृतेन महार्हेण संतुष्टो भक्तवत्सल

स भवान् भगवान् शम्भो दीनबन्धुः परात्परः। स्वकृतेनापि साधेन तुष्टो भक्तवत्सलः॥

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षदुःखनिराकरणवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘दक्षदुःखनिराकरणवर्णनम्’ नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 43

अथ विष्णुः प्रसन्नात्मा तुष्टाव वृषभध्वजम् । बाष्पगद्गदया वाण्या सुप्रणम्य कृतांजलिः

अथ विष्णुः प्रसन्नचित्तः वृषभध्वजं महेश्वरं तुष्टाव। स बाष्पगद्गदया वाचा भक्त्यावेगेन कम्पमानः सुप्रणम्य कृताञ्जलिः उवाच॥

Verse 44

विष्णुवाच । महादेव महेशान लोकानुग्रहकारक । परब्रह्म परात्मा त्वं दीनबंधो दयानिधे

विष्णुरुवाच— महादेव महेशान लोकानुग्रहकारक। परब्रह्म परात्मा त्वं दीनबन्धो दयानिधे॥

Verse 45

सर्वव्यापी स्वैरवर्ती वेदवेद्ययशाः प्रभोः । अनुग्रहः कृतस्तेन कृताश्चासुकृता वयम्

सर्वव्यापी स्वैरवर्ती वेदवेद्ययशाः प्रभुः। तेनानुग्रहः कृतोऽस्मासु तदनुग्रहात् वयमपि पूर्वमल्पसुकृताः सन्तोऽपि कृतार्थतां नीताः॥

Verse 46

दक्षोयं मम भक्तस्त्वां यन्निनिंद खलः पुरा । तत् क्षंतव्यं महेशाद्य निर्विकारो यतो भवान्

दक्षोऽयं मम भक्तः; यत् खलः पुरा त्वां निनिन्द, तत् क्षन्तव्यं महेश। निर्विकारो हि भवान्, स्पृहाद्वेषाद्यतीतः॥

Verse 47

कृतो मयापराधोपि तव शंकर मूढतः । त्वद्गणेन कृतं युद्धं वीरभद्रेण पक्षतः

शंकर, मया मूढतया तवापराधः कृत एव; त्वद्गणेन च पक्षतः वीरभद्रेण सह युद्धं कृतम्।

Verse 48

त्वं मे स्वामी परब्रह्म दासोहं ते सदाशिव । पोष्यश्चापि सदा ते हि सर्वेषां त्वं पिता यतः

त्वं मे स्वामी परब्रह्म सदाशिव; अहं ते दासः, त्वया सदा पोष्यश्च, यतः सर्वेषां पिता त्वमेव।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । स्वतंत्रः परमात्मा त्वं परमेशो द्वयोव्ययः

ब्रह्मोवाच—देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो, त्वं स्वातन्त्र्येण स्थितः परमात्मा; परमेशोऽसि, द्वयरूपेऽपि अव्ययः।

Verse 50

मम पुत्रोपरि कृतो देवानुग्रह ईश्वर । स्वापमानमगणयन् दक्षयज्ञं समुद्धर

ईश्वर, मम पुत्रोपरि देवानुग्रहः कृतः; स्वापमानमगणयन् दक्षयज्ञं समुद्धर पुनः प्रतिष्ठापय।

Verse 51

प्रसन्नो भव देवेश सर्वशापान्निराकुरु । सबोधः प्रेरकस्त्वं मे त्वमेवं विनिवारकः

देवेश, प्रसन्नो भव; सर्वशापान् निराकुरु। मे सबोधः प्रेरकस्त्वं, त्वमेवैतान् विनिवारय।

Verse 52

इति स्तुत्वा महेशानं परमं च महामुने । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनम्रीकृतमस्तकः

इति महेशानं परमं स्तुत्वा, हे महामुने, कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनम्रीकृतमस्तकः स्थितवान्।

Verse 53

अथ शक्रादयो देवा लोकपालास्सुचेतसः । तुष्टुवुः शंकरं देवं प्रसन्नमुखपंकजम्

अथ शक्रादयो देवा लोकपालाः सुचेतसः। प्रसन्नमुखपङ्कजं शंकरं देवं तुष्टुवुः।

Verse 54

ततः प्रसन्नमनसः सर्वे देवास्तथा परे । सिद्धर्षयः प्रजेशाश्च तुष्टुवुः शंकरं मुदा

ततः प्रसन्नमनसः सर्वे देवास्तथा परे। सिद्धर्षयः प्रजेशाश्च मुदा शंकरं तुष्टुवुः।

Verse 55

तथोपदेवनागाश्च सदस्या ब्राह्मणास्तथा । प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक्

तथोपदेवनागाश्च सदस्या ब्राह्मणास्तथा। परया भक्त्या प्रणम्य पृथक् पृथक् तुष्टुवुः।