दधीच-शाप-हेतु-वर्णनम् / The Cause of Dadhīca’s Curse (Explaining Viṣṇu’s Role at Dakṣa’s Sacrifice)

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विधेरमितधीमतः । पप्रच्छ नारदः प्रीत्या विस्मितस्तं द्विजोत्तमः

सूत उवाच—इत्याकर्ण्य तस्य विधेरमितधीमतः वचः, प्रीत्या विस्मितो द्विजोत्तमो नारदस्तं पप्रच्छ।

Verse 2

नारद उवाच । शिवं विहाय दक्षस्य सुरैर्यज्ञं हरिर्गतः । हेतुना केन तद् ब्रूहि यत्रावज्ञाऽ भवत्ततः

नारद उवाच—शिवं विहाय दक्षस्य यज्ञं सुरैः सह हरिर्गतः; यत्र शिवावज्ञा अभवत्, तत्र स केन हेतुना गत इति मे ब्रूहि।

Verse 3

जानाति किं स शंभुं नो हरिः प्रलयविक्रमम् । रणं कथं च कृतवान् तद्गणैरबुधो यथा

हरिः कथं नाम शंभुं नो जानाति, यः प्रलयविक्रमः; तथा च स कथं तद्गणैः सह रणं कृतवान्, अबुध इव?

Verse 4

एष मे संशयो भूयांस्तं छिंधि करुणानिधे । चरितं ब्रूहि शंभोस्तु चित्तोत्साहकरं प्रभो

एष मे संशयो भूयान् तं छिन्धि करुणानिधे । शम्भोश्चरितमाख्याहि चित्तोत्साहकरं प्रभो ॥

Verse 5

ब्रह्मोवाच । द्विजवर्य शृणु प्रीत्या चरितं शशिमौलिनः । यत्पृच्छते कुर्वतश्च सर्वसंशयहारकम्

ब्रह्मोवाच—हे द्विजवर्य, प्रीत्या शृणु शशिमौलिनः पावनं चरितम्। यत् त्वया पृष्टं यच्च क्रियते, तयोः सर्वेषां संशयानां हरणं तत् भवति॥

Verse 6

दधीचस्य मुनेः शापाद्भ्रष्टज्ञानो हरिः पुरा । सामरो दक्षयज्ञं वै गतः क्षुवसहायकृत्

दधीचिमुनेः शापात् पुरा हरिः भ्रष्टज्ञानोऽभवत्। स देवैः सह दक्षयज्ञं गतः, क्षुवं सहायं कृत्वा॥

Verse 7

नारद उवाच । किमर्थं शप्तवान्विष्णुं दधीचो मुनिसत्तमः । कोपाकारः कृतस्तस्य हरिणा तत्सहायिना

नारद उवाच—किमर्थं मुनिसत्तमो दधीचो विष्णुं शप्तवान्? किमर्थं च हरिः सहायेन सह तस्मिन् कोपाकारं कृतवान्?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । समुत्पन्नो महातेजा राजा क्षुव इति स्मृतः । अभून्मित्रं दधीचस्य मुनीन्द्रस्य महाप्रभोः

ब्रह्मोवाच—महातेजाः क्षुव इति ख्यातो राजा समुत्पन्नः। स महाप्रभोर्मुनीन्द्रस्य दधीचस्य मित्रमभवत्॥

Verse 9

चिरात्तपःप्रसंगाद्वै वादः क्षुवदधीचयोः । महानर्थकरः ख्यातस्त्रिलोकेष्वभवत्पुरा

चिरात् तपःप्रसंगाद्वै क्षुवदधीचयोर्विवादः। महानर्थकरः ख्यातस्त्रिलोकेषु पुराभवत्॥

Verse 10

तत्र त्रिवर्णतः श्रेष्ठो विप्र एव न संशयः । इति प्राह दधीचो हि शिवभक्तस्तु वेदवित्

तत्र त्रिवर्णेषु श्रेष्ठो विप्र एव न संशयः। इति दधीचिर्मुनिः प्राह शिवभक्तो वेदवित्॥

Verse 11

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दधीचस्य महामुने । क्षुवः प्राहेति नृपतिः श्रीमदेन विमोहितः

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दधीचस्य महामुनेः। क्षुवो नृपतिः श्रीमदेन गर्वमोहितः प्राह॥

Verse 12

क्षुव उवाच । अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः । तस्मान्नृपो वरिष्ठो हि वर्णाश्रमपतिः प्रभुः

क्षुव उवाच। अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः। तस्मान्नृपो वरिष्ठो हि वर्णाश्रमपतिः प्रभुः॥

Verse 13

सर्वदेवमयोराजा श्रुति प्राहेति तत्परा । महती देवता या सा सोहमेव ततो मुने

सर्वदेवमयो राजा श्रुतिः प्राहेति तत्परा। महती देवता या सा सोऽहमेव ततो मुने॥

Verse 14

तस्माद्विप्राद्वरो राजा च्यवनेय विचार्यताम् । नावमंतव्य एवातः पूज्योऽहं सर्वथा त्वया

तस्माद्विप्राद्वरो राजा च्यवनेय विचार्यताम्। नावमन्तव्य एवातः पूज्योऽहं सर्वथा त्वया॥

Verse 15

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तथा मतं तस्य क्षुवस्य मुनिसत्तमः । श्रुतिस्मृतिविरुद्धं तं चुकोपातीव भार्गवः

ब्रह्मोवाच—क्षुवस्य तद् मतं श्रुत्वा मुनिसत्तमो भार्गवः। श्रुतिस्मृतिविरुद्धं तं ज्ञात्वा स अतिव चुकोप॥

Verse 16

अथ क्रुद्धो महातेजा गौरवाच्चात्मनो मुने । अताडयत्क्षुवं मूर्ध्नि दधीचो वाममुष्टितः

अथ क्रुद्धो महातेजा मुनेः स्वगौरवकारणात्। दधीचो वाममुष्ट्या क्षुवं मूर्ध्न्यताडयत्॥

Verse 17

वज्रेण तं च चिच्छेद दधीचं ताडितः क्षुवः । जगर्जातीव संक्रुद्धो ब्रह्मांडाधिपतिः कुधीः

वज्रेण तं चिच्छेद क्षुवो दधीचं ताडितः। संक्रुद्धो जगर्जेव ब्रह्माण्डाधिपतिः कुधीः॥

Verse 18

पपात भूमौ निहतो तेन वज्रेण भार्गवः । शुक्रं सस्मार क्षुवकृद्भार्गवस्य कुलंधरः

तेन वज्रेण निहतो भार्गवो भूमौ पपात। ततः कुलंधरः क्षुवकृद् भार्गवकुलक्षये शुक्रं सस्मार॥

Verse 19

शुक्रोथ संधयामास ताडितं च क्षुवेन तु । योगी दधीचस्य तदा देहमागत्य सद्रुतम्

शुक्रोऽथ सन्धयामास ताडितं च क्षुवेन तु । योगी दधीचस्य तदा देहमागत्य सद्रुतम् ॥

Verse 20

संधाय पूर्ववद्देहं दधीचस्याह भार्गवः । शिवभक्ताग्रणीर्भृत्यं जयविद्याप्रवर्तकः

पूर्ववत् दधीचदेहं संधाय भार्गव उवाच—एष शिवभक्ताग्रणीः, निष्ठावान् भृत्यः, जयविद्याप्रवर्तकश्च।

Verse 21

शुक्र उवाच । दधीच तात संपूज्य शिवं सर्वेश्वरं प्रभुम् । महामृत्युंजयं मंत्रं श्रौतमग्र्यं वदामि ते

शुक्र उवाच—तात दधीच, सर्वेश्वरं प्रभुं शिवं सम्यक् संपूज्य, अहं ते महामृत्युंजयं मन्त्रं श्रौताग्र्यं वदामि।

Verse 22

त्र्यम्बकं यजामहे त्रैलोक्यं पितरं प्रभुम् । त्रिमंडलस्य पितरं त्रिगुणस्य महेश्वरम्

त्र्यम्बकं यजामहे त्रैलोक्यपितरं प्रभुम्। त्रिमण्डलपितरं च त्रिगुणाधीशं महेश्वरम्॥

Verse 23

त्रितत्त्वस्य त्रिवह्नेश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः । त्रिदिवस्य त्रिबाहोश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः

त्रितत्त्वस्य त्रिवह्नेश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः। त्रिदिवस्य त्रिबाहोश्च सर्वतः त्रिधया स्थितः॥

Verse 24

त्रिदेवस्य महादेवस्सुगंधि पुष्टिवर्द्धनम् । सर्वभूतेषु सर्वत्र त्रिगुणेषु कृतौ यथा

महादेवः त्रिदेवस्य परमोऽधिपतिः, सुगन्धिः पुष्टिवर्द्धनः। सर्वभूतेषु सर्वत्र स्थितः, त्रिगुणेष्वपि यथा सृष्टौ कृतौ प्रतिष्ठितः॥

Verse 25

इन्द्रियेषु तथान्येषु देवेषु च गणेषु च । पुष्पे सुगंधिवत्सूरस्सुगंधिममरेश्वरः

इन्द्रियेषु तथान्येषु भूतेषु देवगणेषु च स एव स्थितः। यथा पुष्पे सुगन्धः तिष्ठति तथा अमरेश्वरः स तेजस्वी सर्वेषु सुगन्धिरूपेण सूक्ष्मतया वर्तते॥

Verse 26

पुष्टिश्च प्रकृतेर्यस्मात्पुरुषाद्वै द्विजोत्तम । महदादिविशेषांतविकल्पश्चापि सुव्रत

द्विजोत्तम, पुरुषादेव प्रकृतेः पुष्टिः प्रवर्तते। तस्मात् महदादिविशेषान्ता या विकल्पपरम्परा सा अपि पृथग्भावेन जायते, सुव्रत॥

Verse 27

विष्णोः पितामहस्यापि मुनीनां च महामुने । इन्द्रियस्य च देवानां तस्माद्वै पुष्टिवर्द्धनः

महामुने, विष्णोः पितामहस्य मुनीनां देवानामिन्द्रियाणां च स एव पुष्टिवर्धनः। तस्मात् सर्वेषां स कल्याणवर्धकः खलु॥

Verse 28

तं देवममृतं रुद्रं कर्मणा तपसापि वा । स्वाध्यायेन च योगेन ध्यानेन च प्रजापते

प्रजापते, तं देवं अमृतं रुद्रं कर्मणा वा तपसा वा। स्वाध्यायेन योगेन ध्यानेन च समुपासीत साक्षात्कुर्यात्॥

Verse 29

सत्येनान्येन सूक्ष्माग्रान्मृत्युपाशाद्भवः स्वयम् । वंधमोक्षकरो यस्मादुर्वारुकमिव प्रभुः

सत्येन सूक्ष्मोपायेन च भवः स्वयम् देहिनं मृत्युपाशात् विमोचयति; यस्मात् स प्रभुः बन्धमोक्षप्रदः, उर्वारुकमिव सहजच्छेद्यः।

Verse 30

मृतसंजीवनीमन्त्रो मम सर्वोत्तमः स्मृतः । एवं जपपरः प्रीत्या नियमेन शिवं स्मरन्

मृतसंजीवनीमन्त्रः मम सर्वोत्तमः स्मृतः; एवं प्रीत्या नियमेन जपपरः सन् शिवं सदा स्मरेत्।

Verse 31

जप्त्वा हुत्वाभिमंत्र्यैव जलं पिब दिवानिशम् । शिवस्य सन्निधौ ध्यात्वा नास्ति मृत्युभयं क्वचित्

जप्त्वा हुत्वा च मन्त्रैः समभिमन्त्र्य जलं पिब दिवानिशम्। शिवसन्निधौ ध्यात्वा न क्वचिदपि मृत्युभयं भवति॥

Verse 32

कृत्वा न्यासादिकं सर्वं संपूज्य विधिवच्छिवम् । संविधायेदं निर्व्यग्रश्शंकरं भक्तवत्सलम्

न्यासादिकं समस्तं कृत्वा विधिवच्छिवं समर्च्य। निर्व्यग्रचित्तः पश्चात् शंकरं भक्तवत्सलं समनुष्ठेयम्॥

Verse 33

ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि यथा ध्यात्वा जपन्मनुम् । सिद्ध मन्त्रो भवेद्धीमान् यावच्छंभुप्रभावतः

अस्य ध्यानं प्रवक्ष्यामि यथा ध्यात्वा जपन् मनुम्। धीमान् सिद्धमन्त्रो भवति यावच्छम्भुप्रभावतः॥

Verse 34

हस्तांभोजयुगस्थकुंभयुगलादुद्धृत्यतोयं शिरस्सिंचंतं करयोर्युगेन दधतं स्वांकेभकुंभौ करौ । अक्षस्रङ्मृगहस्तमंबुजगतं मूर्द्धस्थचन्द्रस्रवत्पीयूषार्द्रतनुं भजे सगिरिजं त्र्यक्षं च मृत्युंजयम्

त्र्यक्षं मृत्युंजयं देवं सगिरिजं भजेऽहम्। हस्ताम्भोजयुगेन कुम्भयुगलं समुद्धृत्य शिरसि तोयं सिञ्चन्तं, अपरयुगेन स्वाङ्कस्थितकुम्भौ धारयन्तं; अक्षस्रङ्मृगहस्तं पद्मासनस्थं, मूर्द्धस्थचन्द्रस्रवत्पीयूषैः आर्द्रतनुं नमामि॥

Verse 35

ब्रह्मोवाच । उपदिश्येति शुक्रः स्वं दधीचिं मुनिसत्तमम् । स्वस्थानमगमत्तात संस्मरञ् शंकरं प्रभुम्

ब्रह्मोवाच—एवं स्वशिष्यं दधीचिं मुनिसत्तमम् उपदिश्य शुक्रः, तात, स्वस्थानम् अगमत्; शंकरं प्रभुं संस्मरन्॥

Verse 36

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दधीचो हि महामुनिः । वनं जगाम तपसे महाप्रीत्या शिवं स्मरन्

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दधीचिर्महामुनिः । शिवं महाप्रीत्या स्मरन् तपसे वनं जगाम ॥

Verse 37

तत्र गत्वा विधानेन महामृत्युंजयाभिधम् । तं मनुं प्रजपन् प्रीत्या तपस्तेपे शिवं स्मरन्

तत्र गत्वा विधानेन महामृत्युंजयाभिधम् । तं मन्त्रं प्रजपन् प्रीत्या तपस्तेपे शिवं स्मरन् ॥

Verse 38

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयसतीखंडे क्षुवदधीचवादवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयसतीखण्डे क्षुवदधीचवादवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 39

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा तज्जपाद्भक्तवत्सलः । आविर्बभूव पुरतस्तस्य प्रीत्या महामुने

अथ शम्भुः प्रसन्नात्मा तज्जपेन भक्तवत्सलः । प्रीत्या महामुने तस्य पुरतोऽविर्बभूव ह ॥

Verse 40

तं दृष्ट्वा स्वप्रभुं शंभुं स मुमोद मुनीश्वरः । प्रणम्य विधिवद्भक्त्या तुष्टाव सुकृतांजलिः

तं दृष्ट्वा स्वप्रभुं शम्भुं मुमोद मुनीश्वरः । विधिवत् प्रणम्य भक्त्या तुष्टाव सुकृताञ्जलिः ॥

Verse 41

अथ प्रीत्या शिवस्तात प्रसन्नश्च्यावनिं मुने । वरं ब्रूहीति स प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा

अथ प्रीत्या शिवः प्रसन्नः च्यावनिं मुनिमब्रवीत् । सुप्रसन्नेन चेतसा वरं ब्रूहीति तं प्रभुः ॥

Verse 42

तच्छुत्वा शंभुवचनं दधीचो भक्तसत्तमः । सांजलिर्नतकः प्राह शंकरं भक्तवत्सलम्

तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं दधीचो भक्तसत्तमः । साञ्जलिर्नतकः प्राह शङ्करं भक्तवत्सलम् ॥

Verse 43

दधीच उवाच । देवदेव महादेव मह्यं देहि वरत्रयम् । वज्रास्थित्वादवध्यत्वमदीनत्वं हि सर्वतः

दधीच उवाच— “देवदेव महादेव, मह्यं वरत्रयं देहि; वज्रास्थित्वं, अवध्यत्वं, सर्वतः अदीনতां च।”

Verse 44

ब्रह्मोवाच । तदुक्तवचनं श्रुत्वा प्रसन्नः परमेश्वरः । वरत्रयं ददौ तस्मै दधीचाय तथास्त्विति

ब्रह्मोवाच । तदुक्तवचनं श्रुत्वा प्रसन्नः परमेश्वरः । वरत्रयं ददौ तस्मै दधीचाय तथास्त्विति ॥

Verse 45

वरत्रयं शिवात्प्राप्य सानंदश्च महामुनिः । क्षुवस्थानं जगामाशु वेदमार्गे प्रतिष्ठितः

वरत्रयं शिवात्प्राप्य सानन्दश्च महामुनिः । क्षुवस्थानं जगामाशु वेदमार्गे प्रतिष्ठितः ॥

Verse 46

ब्रह्मोवाच । प्राप्यावध्यत्वमुग्रात्स वज्रास्थित्वमदीनताम् । अताडयच्च राजेन्द्रं पादमूलेन मूर्द्धनि

ब्रह्मोवाच । प्राप्यावध्यत्वमुग्रात्स वज्रास्थित्वमदीनताम् । अताडयच्च राजेन्द्रं पादमूलेन मूर्द्धनि ॥

Verse 47

क्षुवो दधीचं वज्रेण जघानोरस्यथो नृपः । क्रोधं कृत्वा विशेषेण विष्णुगौरवगर्वितः

क्षुवो दधीचं वज्रेण जघानोरस्यथो नृपः । क्रोधं कृत्वा विशेषेण विष्णुगौरवगर्वितः ॥

Verse 48

नाभून्नाशाय तद्वज्रं दधीचस्य महात्मनः । प्रभावात्परमेशस्य धातृपुत्रो विसिस्मिये

नाभून्नाशाय तद्वज्रं दधीचस्य महात्मनः। प्रभावात् परमेशस्य धातृपुत्रो विसिस्मिये॥

Verse 49

दृष्ट्वाप्यवध्यत्वमदीनतां च वज्रस्य चात्यंतपरप्रभावम् । क्षुवो दधीचस्य मुनीश्वरस्य विसिस्मिये चेतसि धातृपुत्रः

दृष्ट्वाप्यवध्यत्वमदीनतां च वज्रस्य चात्यन्तपरप्रभावम्। क्षुवो दधीचस्य मुनीश्वरस्य विसिस्मिये चेतसि धातृपुत्रः॥

Verse 50

आराधयामास हरिं मुकुन्दमिन्द्रानुजं काननमाशु गत्वा । प्रपन्नपालश्च पराजितो हि दधीचमृत्युंजयसेवकेन

आराधयामास हरिं मुकुन्दमिन्द्रानुजं काननमाशु गत्वा। प्रपन्नपालश्च पराजितो हि दधीचमृत्युंजयसेवकेन॥

Verse 51

पूजया तस्य सन्तुष्टो भगवान् मधुसूदनः । प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः

पूजया तस्य सन्तुष्टो भगवान् मधुसूदनः। प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः॥

Verse 52

दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम्

दिव्यदर्शनेनैव जनार्दनं देवं दृष्ट्वा सः गरुडध्वजं प्रणम्य, इष्टाभिः प्रियाभिः वाग्भिः तं देवं तुष्टाव।

Verse 53

सम्पूज्य चैवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुतं देवमजेयमीशम् । विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना

एवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुतं देवं अजेयमीशं सम्पूज्य। स भक्त्या निरीक्ष्य मूर्ध्ना प्रणिपत्य जनार्दनाय विज्ञापयामास॥

Verse 54

राजोवाच । भगवन् ब्राह्मणः कश्चिद्दधीच इति विश्रुतः । धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत्

राजोवाच । भगवन् ब्राह्मणः कश्चिद् दधीच इति विश्रुतः । धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत् ॥

Verse 55

अवध्यस्सर्वदा सर्वैश्शंकरस्य प्रभावतः । तमाराध्य महादेवं मृत्युंजयमनामयम्

अवध्यः सर्वदा सर्वैः शंकरस्य प्रभावतः । तमाराध्य महादेवं मृत्युंजयमनामयम् ॥

Verse 56

सावज्ञं वामपादेन मम मूर्ध्नि सदस्यपि । ताडयामास वेगेन स दधीचो महातपाः

सावज्ञं वामपादेन मम मूर्ध्नि सदस्यपि । ताडयामास वेगेन स दधीचो महातपाः ॥

Verse 57

उवाच तं च गर्वेण न बिभेमीति सर्वतः । मृत्युंजयाप्त सुवरो गर्वितो ह्यतुलं हरिः

उवाच तं च गर्वेण न बिभेमीति सर्वतः । मृत्युंजयाप्तसुवरो गर्वितो ह्यतुलो हरिः ॥

Verse 58

ब्रह्मोवाच । अथ ज्ञात्वा दधीचस्य ह्यवध्यत्वं महात्मनः । सस्मारास्य महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः

ब्रह्मोवाच । अथ ज्ञात्वा दधीचस्य ह्यवध्यत्वं महात्मनः । सस्मारास्य महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः ॥

Verse 59

एवं स्मृत्वा हरिः प्राह क्षुवं विधिसुतं द्रुतम् । विप्राणां नास्ति राजेन्द्र भयमण्वपि कुत्रचित्

एवं स्मृत्वा हरिः क्षुवं विधिसुतं द्रुतं प्राह— “राजेन्द्र, विप्राणां कुत्रचिदपि अणुमात्रं भयम् नास्ति।”

Verse 60

विशेषाद्रुद्रभक्तानां भयं नास्ति च भूपते । दुःखं करोति विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे

भूपते, विशेषाद् रुद्रभक्तानां भयं सर्वथा नास्ति। किन्तु मे श्वशुरस्य शापार्थं अयं विप्रः दुःखं कार्यते।

Verse 61

भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरेश्वरात् । विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च

राजेन्द्र, तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरेश्वरात् मम विनाशो भविष्यति; पुनरुत्थानं च एव भविष्यति।

Verse 62

तस्मात्समेत्य राजेन्द्र सर्वयज्ञो न भूयते । करोमि यत्नं राजेन्द्र दधीचविजयाय ते

तस्मात् राजेन्द्र, समेत्यापि सर्वयज्ञो न भूयते। अतः राजेन्द्र, दधीचविजयाय ते यत्नं करोमि।

Verse 63

श्रुत्वा वाक्यं क्षुवः प्राह तथास्त्विति हरेर्नृपः । तस्थौ तत्रैव तत्प्रीत्या तत्कामोत्सुकमानसः

श्रुत्वा वाक्यं क्षुवः प्राह तथास्त्विति हरेर्नृपः । तस्थौ तत्रैव तत्प्रीत्या तत्कामोत्सुकमानसः ॥