दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva

Verse 1

दक्ष उवाच । देवदेव हरे विष्णो दीनबंधो कृपानिधे । मम रक्षा विधातव्या भवता साध्वरस्य च

दक्ष उवाच—देवदेव हरे विष्णो दीनबन्धो कृपानिधे। मम रक्षा विधातव्या भवता साध्वरस्य च॥

Verse 2

रक्षकस्त्वं मखस्यैव मखकर्मा मखात्मकः । कृपा विधेया यज्ञस्य भंगो भवतु न प्रभो

रक्षकस्त्वं मखस्यैव मखकर्मा मखात्मकः। कृपा विधेया यज्ञस्य भङ्गो भवतु न प्रभो॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । इत्थं बहुविधां दक्षः कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् । पपात पादयोस्तस्य भयव्याकुलमानसः

ब्रह्मोवाच । एवं बहुविधां दक्षः कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् । भयव्याकुलमानसोऽसौ तस्य पादयोः पपात ह

Verse 4

उत्थाप्य तं ततो विष्णुर्दक्षं विक्लिन्नमानसम् । श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं कुमतेरस्मरच्छिवम्

उत्थाप्य तं ततो विष्णुर्दक्षं विक्लिन्नमानसम् । श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं कुमतेरस्मरच्छिवम्

Verse 5

स्मृत्वा शिवं महेशानं स्वप्रभुं परमेश्वरम् । अवदच्छिवतत्त्वज्ञो दक्षं सबोधयन्हरिः

स्मृत्वा शिवं महेशानं स्वप्रभुं परमेश्वरम् । अवदच्छिवतत्त्वज्ञो दक्षं सबोधयन्हरिः

Verse 6

हरिरुवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु मे वचः । सर्वथा ते हितकरं महामंत्रसुखप्रदम्

हरिरुवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु मे वचः । सर्वथा ते हितकरं महामन्त्रसुखप्रदम्

Verse 7

अवज्ञा हि कृता दक्ष त्वया तत्त्वमजानता । सकलाधीश्वरस्यैव शंकरस्य परात्मनः

अवज्ञा हि कृता दक्ष त्वया तत्त्वमजानता । सकलाधीश्वरस्यैव शंकरस्य परात्मनः

Verse 8

ईश्वरावज्ञया सर्वं कार्यं भवति सर्वथा । विफलं केवलं नैव विपत्तिश्च पदेपदे

ईश्वरावज्ञया सर्वं कार्यं सर्वथा विफलं भवति; केवलं फलरहितं नैव, पदे पदे च विपत्तिरुपजायते।

Verse 9

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणि तत्र भविष्यंति दारिद्र्यं मरणं भयम्

यत्रापूज्याः पूज्यन्ते पूजनीयो न पूज्यते, तत्र नूनं त्रीणि भवन्ति—दारिद्र्यं मरणं भयम्।

Verse 10

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशाच्च महद्भयमुपस्थितम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वृषध्वजो महेशः माननीयः; महेशेऽमानिते महद्भयमवश्यं समुपस्थितम्।

Verse 11

अद्यापि न वयं सर्वे प्रभवः प्रभवामहे । भवतो दुर्नयेनैव मया सत्यमुदीर्य्यते

अद्यापि वयं सर्वे स्वातन्त्र्येण न प्रभवामः; भवतः दुर्नयेनैव मया सत्यमिदं स्पष्टमुदीर्यते।

Verse 12

ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विवर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

ब्रह्मोवाच—विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः चिन्तापरोऽभवत्। विवर्णवदनः सन् भुवि स्थितस्तूष्णीमासीद्।

Verse 13

एतस्मिन्नंतरे वीरभद्रः सैन्यसमन्वितः । अगच्छदध्वरं रुद्रप्रेरितो गणनायकः

एतस्मिन्नन्तरे वीरभद्रः सैन्यसमन्वितः। अगच्छदध्वरं रुद्रप्रेरितो गणनायकः।

Verse 14

पृष्ठे केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च विदिशः सर्वे समावृत्य तथापरे

पृष्ठे केचित् समायाता गगने केचिदागताः। दिशश्च विदिशः सर्वाः समावृत्य तथापरे।

Verse 15

शर्वाज्ञया गणाः शूरा निर्भया रुद्रविक्रमाः । असंख्याः सिंहनादान्वै कुर्वंतो वीरसत्तमाः

शर्वाज्ञया गणाः शूरा निर्भया रुद्रविक्रमाः। असंख्याः सिंहनादान् वै कुर्वन्तो वीरसत्तमाः।

Verse 16

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । रजसा चावृतं व्योम तमसा चावृता दिशः

तेन महता नादेन भुवनत्रयं समन्तात् नादितम्। रजसा व्योम आच्छादितं, तमसा दिशश्चावृताः॥

Verse 17

सप्तद्वीपान्विता पृथ्वी चचालाति भयाकुला । सशैलकानना तत्र चुक्षुभुस्सकलाब्धयः

सप्तद्वीपान्विता पृथ्वी भयाकुला अतिचचाल। सशैलकानना तत्र सकलाब्धयश्चुक्षुभुः॥

Verse 18

एवंभूतं च तत्सैन्यं लोकक्षयकरं महत् । दृष्ट्वा च विस्मितास्सर्वे बभूवुरमरादयः

एवंभूतं च तत्सैन्यं लोकक्षयकरं महत्। दृष्ट्वा च विस्मिताः सर्वे बभूवुरमरादयः॥

Verse 19

सैन्योद्योगमथालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखाकुलः । दंडवत्पतितो विष्णुं सकलत्रोऽभ्यभाषत

सैन्योद्योगमथालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखाकुलः । दण्डवत्पतितो विष्णुं सकलत्रोऽभ्यभाषत ॥

Verse 20

दक्ष उवाच । भवद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये विष्णो प्रमाणं त्वं महाप्रभो

दक्ष उवाच । भवद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये विष्णो प्रमाणं त्वं महाप्रभो ॥

Verse 21

विष्णो त्वं कर्मणां साक्षी यज्ञानां प्रतिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मणस्त्वं महाप्रभो

विष्णो त्वं कर्मणां साक्षी यज्ञानां प्रतिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मणस्त्वं महाप्रभो ॥

Verse 22

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्यास्य मम प्रभो । त्वदन्यः यस्समर्थोस्ति यतस्त्वं सकलप्रभुः

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्यास्य मम प्रभो । त्वदन्यः यस्समर्थोस्ति यतस्त्वं सकलप्रभुः ॥

Verse 23

ब्रह्मोवाच । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दीनतरं तदा । अवोचद्बोधयंस्तं वै शिवतत्त्वपराङ्मुखम्

ब्रह्मोवाच । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दीनतरं तदा । अवोचद्बोधयंस्तं वै शिवतत्त्वपराङ्मुखम् ॥

Verse 24

विष्णुरुवाच । मया रक्षा विधातव्या तव यज्ञस्य दक्ष वै । ख्यातो मम पणः सत्यो धर्मस्य परिपालनम्

विष्णुरुवाच । मया रक्षा विधातव्या तव यज्ञस्य दक्ष वै । ख्यातो मम पणः सत्यो धर्मस्य परिपालनम् ॥

Verse 25

तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तत्तस्य व्यतिक्रमः । शृणु त्वं वच्म्यहं दक्ष क्रूरबुद्धिं त्यजाऽधुना

तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि; किं तत्तस्य व्यतिक्रमः। शृणु त्वं वच्म्यहं दक्ष—क्रूरबुद्धिं त्यजाधुना॥

Verse 26

नैमिषे निमिषक्षेत्रे यज्जातं वृत्तमद्भुतम् । तत्किं न स्मर्यते दक्ष विस्मृतं किं कुबुद्धिना

नैमिषे निमिषक्षेत्रे यज्जातं वृत्तमद्भुतम्। तत्किं न स्मर्यते दक्ष—विस्मृतं किं कुबुद्धिना॥

Verse 27

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न यस्याभिमतं दक्ष यस्त्वां रक्षति दुर्मतिः

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव। न यस्याभिमतं दक्ष—यस्त्वां रक्षति दुर्मतिः॥

Verse 28

किं कर्म किमकर्मेति तत्र पश्यसि दुर्मते । समर्थं केवलं कर्म न भविष्यति सर्वदा

किं कर्म किमकर्मेति तत्र पश्यसि दुर्मते । समर्थं केवलं कर्म न भविष्यति सर्वदा ॥

Verse 29

स्वकर्मविद्धि तद्येन समर्थत्वेन जायते । न त्वन्यः कर्मणो दाता शं भवेदीश्वरं विना

स्वकर्मविद्धि तद्येन समर्थत्वेन जायते । न त्वन्यः कर्मणो दाता शं भवेदीश्वरं विना ॥

Verse 30

ईश्वरस्य च यो भक्त्या शांतस्तद्गतमानसः । कर्मणो हि फलं तस्य प्रयच्छति तदा शिवः

ईश्वरस्य च यो भक्त्या शांतस्तद्गतमानसः । कर्मणो हि फलं तस्य प्रयच्छति तदा शिवः ॥

Verse 31

केवलं ज्ञानमाश्रित्य निरीश्वरपरा नराः । निरयं ते च गच्छंति कल्पकोटिशतानि च

केवलं ज्ञानमाश्रित्य निरीश्वरपरा नराः । निरयं ते च गच्छंति कल्पकोटिशतानि च ॥

Verse 32

पुनः कर्ममयैः पाशैर्वद्धा जन्मनि जन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्मरूपिणः

पुनः कर्ममयैः पाशैर्वद्धा जन्मनि जन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्मरूपिणः ॥

Verse 33

अयं रुद्रगणाधीशो वीरभद्रोऽरि मर्दनः । रुद्रकोपाग्निसंभूतः समायातोध्वरांगणे

अयं रुद्रगणाधीशो वीरभद्रोऽरिमर्दनः । रुद्रकोपाग्निसंभूतः समायातोऽध्वराङ्गणे ॥

Verse 34

अयमस्मद्विनाशार्थमागतोस्ति न संशयः । अशक्यमस्य नास्त्येव किमप्यस्तु तु वस्तुतः

अयमस्माकं विनाशायैवागतोऽस्ति न संशयः। अस्याशक्यं न किञ्चिदस्ति; वस्तुतः किमपि नास्ति यन्न साधयेत्॥

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सत्युपाख्याने विष्णुवाक्यवर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने ‘विष्णुवाक्यवर्णनम्’ नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 36

श्रीमहादेवशपथं समुल्लंघ्य भ्रमान्मया । यतः स्थितं ततः प्राप्यं मया दुःखं त्वया सह

श्रीमहादेवशपथं समुल्लङ्घ्य मया भ्रमान्। यतः स्थितं ततः प्राप्यं मया दुःखं त्वया सह॥

Verse 37

शक्तिर्मम तु नास्त्येव दक्षाद्यैतन्निवारणे । शपथोल्लंघनादेव शिवद्रोही यतोस्म्यहम्

शक्तिर्मम तु नास्त्येव दक्षाद्यैतन्निवारणे; शपथोल्लङ्घनादेव शिवद्रोही यतोऽस्म्यहम्।

Verse 38

कालत्रयेपि न यतो महेशद्रोहिणां सुखम् । ततोऽवश्यं मया प्राप्तं दुःखमद्य त्वया सह

कालत्रयेऽपि न यतो महेशद्रोहिणां सुखम्; ततोऽवश्यं मया प्राप्तं दुःखमद्य त्वया सह।

Verse 39

सुदर्शनाभिधं चक्रमेतस्मिन्न लगिष्यति । शैवचक्रमिदं यस्मादशैवलयकारणम्

सुदर्शनाभिधं चक्रमेतस्मिन्न न लगिष्यति; शैवचक्रमिदं यस्मादशैवलयकारणम्।

Verse 40

विनापि वीरभद्रेण नामैतच्चक्रमैश्वरम् । हत्वा गमिष्यत्यधुना सत्वरं हरसन्निधौ

विनापि वीरभद्रेण नामैतच्चक्रमैश्वरम्; हत्वा गमिष्यत्यधुना सत्वरं हरसन्निधौ।

Verse 41

शैवं शपथमुल्लंघ्य स्थितं मां चक्रमीदृशम् । असंहत्यैव सहसा कृपयैव स्थिरं परम्

शैवं शपथमुल्लङ्घ्य स्थितं मां चक्रमीदृशम्; असंहत्यैव सहसा कृपयैव स्थिरं परम्।

Verse 42

अतः परमिदं चक्रमपि न स्थास्यति ध्रुवम् । गमिष्यत्यधुना शीघ्रं ज्वालामालासमाकुलम्

अतः परमिदं चक्रमपि न स्थास्यति ध्रुवम्। गमिष्यत्यधुना शीघ्रं ज्वालामालासमाकुलम्॥

Verse 43

वीरभद्रः पूजितोपि शीघ्रमस्माभिरादरात् । महाक्रोधसमाक्रांतो नास्मान्संरक्षयिष्यति

वीरभद्रः पूजितोऽपि शीघ्रमस्माभिरादरात्। महाक्रोधसमाक्रान्तो नास्मान् संरक्षयिष्यति॥

Verse 44

अकांडप्रलयोऽस्माकमागतोद्य हि हा हहा । हा हा बत तवेदानीं नाशोस्माकमुपस्थितः

अकाण्डप्रलयोऽस्माकमागतोऽद्य हि हा हहा। हा हा बत तवेदानीं नाशोऽस्माकमुपस्थितः॥

Verse 45

शरण्योऽस्माकमधुना नास्त्येव हि जगत्त्रये । शंकरद्रोहिणो लोके कश्शरण्यो भविष्यति

अधुना अस्माकं जगत्त्रयेऽपि शरण्यः नास्त्येव। शंकरद्रोहिणां लोके कः शरण्यो भविष्यति?

Verse 46

तनुनाशेपि संप्राप्यास्तैश्चापि यमयातनाः । तानैव शक्यते सोढुं बहुदुःखप्रदायिनीः

तनुनाशेऽपि संप्राप्यन्ते तैरेव यमयातनाः। ता एव बहुदुःखप्रदायिन्यो यातनाः तैरेव सोढुं शक्यन्ते।

Verse 47

शिवद्रोहिणमालोक्य दष्टदंतो यमः स्वयम् । तप्ततैलकटाहेषु पातयत्येव नान्यथा

शिवद्रोहिणं दृष्ट्वा यमः स्वयमेव दष्टदन्तः क्रुद्धः सन्, तं तप्ततैलकटाहेषु पातयत्येव; अन्यथा न भवति।

Verse 48

गन्तुमेवाहमुद्युक्तं सर्वथा शपथोत्तरम् । तथापि न गतश्शीघ्रं दुष्टसंसर्गपापतः

अहं सर्वथा शपथोत्तरं गन्तुमेव उद्युक्तः आसीत्; तथापि दुष्टसंसर्गजन्यपापतः शीघ्रं न गतः।

Verse 49

यदद्य क्रियतेस्माभिः पलायनमितस्तदा । शार्वो ना कर्षकश्शस्त्रैरस्मानाकर्षयिष्यति

यदि अद्य अस्माभिः इतः पलायनं क्रियते, तदा शार्वः नूनं कृषक इव शस्त्रैः अस्मान् पुनराकर्षयिष्यति।

Verse 50

स्वर्गे वा भुवि पाताले यत्र कुत्रापि वा यतः । श्रीवीरभद्रशस्त्राणां गमनं न हि दुर्ल भम्

स्वर्गे वा भुवि पाताले यत्र कुत्रापि यतः; श्रीवीरभद्रस्य शस्त्राणां गमनं प्रहारश्च न हि दुर्लभम्।

Verse 51

यावतश्च गणास्संति श्रीरुद्रस्य त्रिशूलिनः । तावतामपि सर्वेषां शक्तिरेतादृशी धुवम्

यावन्तो गणाः सन्ति श्रीरुद्रस्य त्रिशूलिनः, तावन्तेषां सर्वेषामपि एषा एव शक्तिः ध्रुवं विद्यते।

Verse 52

श्रीकालभैरवः काश्यां नखाग्रेणैव लीलया । पुरा शिरश्च चिच्छेद पंचमं ब्रह्मणो ध्रुवम्

काश्यां श्रीकालभैरवो नखाग्रेणैव लीलया । पुरा ब्रह्मणः ध्रुवं पञ्चमं शिरश्चिच्छेद ॥

Verse 53

एतदुक्त्वा स्थितो विष्णुरतित्रस्तमुखाम्बुजः । वीरभद्रोपि संप्राप तदैवाऽध्वरमंडपम्

एतदुक्त्वा विष्णुरतित्रस्तमुखाम्बुजः स्थितोऽभवत् । वीरभद्रोऽपि तदैवाध्वरमण्डपं सम्प्राप ॥

Verse 54

एवं ब्रुवति गोविन्द आगतं सैन्यसागरम् । वीरभद्रेण सहितं ददृशुश्च सुरादया

एवं ब्रुवति गोविन्दे सुरादयः सैन्यसागरमागतम् । वीरभद्रेण सहितं ददृशुस्तत्र सर्वतः ॥