उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा दक्षयज्ञमण्डपे वीरभद्रस्य शिवगणैः सह आगमनसमये जातान् उत्पातान् वर्णयति। दक्षस्य शरीरे कम्पाद्यशुभलक्षणानि, यज्ञस्थले भूमिकम्पः, दिवा ग्रहविकारः, सूर्यस्य वैवर्ण्यं बहुवलयदर्शनं, उल्कापातोऽग्निवृष्टिश्च, ताराणां वक्राधोगतिः, गृध्रशृगालादीनां भीषणरवाः, रजोधूसराः कठोरवाताः चक्रवाताश्च इत्यादयः यज्ञविनाशसूचकाः। एतेन लोकधर्मऋतव्यवस्थायाः विक्षोभः कर्मदोषस्य प्रतिबिम्ब इति निदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं प्रचलिते चास्मिन् वीरभद्रे गणान्विते । दुष्टचिह्नानि दक्षेण दृष्टानि विबुधैरपि
ब्रह्मोवाच—एवं प्रचलिते वीरभद्रे गणान्विते, दक्षेण देवैश्च विबुधैरपि दुष्टचिह्नानि दृष्टानि।
Verse 2
उत्पाता विविधाश्चासन् वीरभद्रे गणान्विते । त्रिविधा अपि देवर्षे यज्ञविध्वंससूचकाः
देवर्षे, गणान्विते वीरभद्रे सन्निहिते सति नानाविधा उत्पाताः समभवन्—त्रिविधा अपि—यज्ञविध्वंसस्य सूचकाः।
Verse 3
दक्षवामाक्षिबाहूरुविस्पंदस्समजायत । नानाकष्टप्रदस्तात सर्वथाऽशुभसूचकः
ततः दक्षस्य वामाक्षि-बाहु-ऊरुविस्पन्दः समजायत; स तात सर्वथा अशुभसूचकः, नानाकष्टप्रदः।
Verse 4
भूकंपस्समभूत्तत्र दक्षयागस्थले तदा । दक्षोपश्यच्च मध्याह्ने नक्षत्राण्यद्भुतानि च
तदा दक्षयागस्थले भूकम्पः समभूत्; दक्षोऽपश्यत् मध्याह्नेऽपि नक्षत्राण्यद्भुतानि च।
Verse 5
दिशश्चासन्सुमलिनाः कर्बुरोभूद्दिवाकरः । परिवेषसहस्रेण संक्रांतश्च भयंकरः
दिशश्चासन् सुमलिनाः, कर्बुरोऽभूद्दिवाकरः; परिवेषसहस्रेण संक्रान्तश्च भयंकरः।
Verse 6
नक्षत्राणि पतंति स्म विद्युदग्निप्रभाणि च । नक्षत्राणामभूद्वक्रा गतिश्चाधोमुखी तदा
नक्षत्राणि पतन्ति स्म विद्युदग्निप्रभाणि च; नक्षत्राणामभूद्वक्रा गतिश्चाधोमुखी तदा।
Verse 7
गृध्रा दक्ष शिरः स्पृष्ट्वा समुद्भूताः सहस्रशः । आसीद्गृध्रपक्षच्छायैस्सच्छायो यागमंडपः
गृध्रा दक्षशिरः स्पृष्ट्वा समुद्भूताः सहस्रशः; आसीद्गृध्रपक्षच्छायैः सच्छायो यागमण्डपः।
Verse 8
ववाशिरे यागभूमौ क्रोष्टारो नेत्रकस्तदा । उल्कावृष्टिरभूत्तत्र श्वेतवृश्चिकसंभवा
तदा यागभूमौ क्रोष्टारो ववाशिरे, नेत्रेषु च घोरनिमित्तानि प्रादुरभवन्। तत्र श्वेतवृश्चिकसंभवेवोल्कानां वृष्टिरभूत्॥
Verse 9
खरा वाता ववुस्तत्र पांशुवृष्टिसमन्विताः । शलभाश्च समुद्भूता विवर्तानिलकंपिताः
तत्र खरा वाता ववुः पांशुवृष्टिसमन्विताः। शलभाश्च समुद्भूताः विवर्तानिलकम्पिताः॥
Verse 10
रीतैश्च पवनै रूर्द्ध्वं स दक्षाध्वरमंडपः । दैवान्वितेन दक्षेण यः कृतो नूतनोद्भुतः
तदा रीतैश्च पवनैः स दक्षाध्वरमण्डपः ऊर्ध्वं क्षिप्तः; दैवान्वितेन दक्षेण कृतो नूतनोऽद्भुतः।
Verse 11
वेमुर्दक्षादयस्सर्वे तदा शोणितमद्भुतम् । वेमुश्च मांसखण्डानि सशल्यानि मुहुर्मुहुः
तदा दक्षादयः सर्वे शोणितमद्भुतं वेमुः; मुहुर्मुहुः सशल्यानि मांसखण्डान्यपि वेमुः।
Verse 12
सकंपाश्च बभूवुस्ते दीपा वातहता इव । दुःखिताश्चाभवन्सर्वे शस्त्रधाराहता इव
सकम्पाश्च बभूवुस्ते दीपा वातहता इव । दुःखिताश्चाभवन्सर्वे शस्त्रधाराहता इव ॥
Verse 13
तदा निनादजातानि बाष्पवर्षाणि तत्क्षणे । प्रातस्तुषारवर्षीणि पद्मानीव वनांतरे
तदा निनादजातानि बाष्पवर्षाणि तत्क्षणे । प्रातस्तुषारवर्षीणि पद्मानीव वनान्तरे ॥
Verse 14
दक्षाद्यक्षीणि जातानि ह्यकस्माद्विशदान्यपि । निशायां कमलाश्चैव कुमुदानीव संगवे
दक्षाद्यक्षीणि जातानि ह्यकस्माद्विशदान्यपि । निशायां कमलाश्चैव कुमुदानीव संगवे ॥
Verse 15
असृग्ववर्ष देवश्च तिमिरेणावृता दिशः । दिग्दाहोभूद्विशेषेण त्रासयन् सकलाञ्जनान्
असृग्ववर्ष देवश्च तिमिरेणावृता दिशः। दिग्दाहोऽभूद्विशेषेण त्रासयन् सकलाञ्जनान्॥
Verse 16
एवं विधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । भयमापेदिरेऽत्यंतं मुने विष्ण्वादिकास्तदा
एवंविधान्यरिष्टानि दृष्ट्वा विबुधादयः । अत्यन्तं भयमापेदिरे तदा, मुने, विष्ण्वादयः अपि महाभयाकुला बभूवुः ॥
Verse 17
भुवि ते मूर्छिताः पेतुर्हा हताः स्म इतीरयन् । तरवस्तीरसंजाता नदीवेगहता इव
भुवि ते मूर्छिताः पेतुः ‘हा हताः स्म’ इतीरयन् । नदीवेगहता इव तीरसंजाता तरवः ॥
Verse 18
पतित्वा ते स्थिता भूमौ क्रूराः सर्पा हता इव । कंदुका इव ते भूयः पतिताः पुनरुत्थिताः
पतित्वा ते स्थिता भूमौ क्रूराः सर्पा हता इव । कन्दुका इव ते भूयः पतिताः पुनरुत्थिताः ॥
Verse 19
ततस्ते तापसंतप्ता रुरुदुः कुररी इव । रोदनध्वनिसंक्रातोरुक्तिप्रत्युक्तिका इव
ततः ते तापसंतप्ता रुरुदुः कुररी इव । रोदनध्वनिसंक्रान्ता उक्तिप्रत्युक्तिका इव ॥
Verse 20
सवैकुंठास्ततस्सर्वे तदा कुंठितशक्तयः । स्वस्वोपकंठमाकंठं लुलुठुः कमठा इव
सवैकुण्ठास्ततः सर्वे तदा कुण्ठितशक्तयः । स्वस्वोपकण्ठमाकण्ठं लुलुठुः कमठा इव ॥
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे तत्र संजाता चाशरीरवाक् । श्रावयत्यखिलान् देवान्दक्षं चैव विशेषतः
एतस्मिन्नन्तरे तत्राशरीरवाक् समुत्थिता । अखिलान् देवतान् श्रावयामास दक्षं च विशेषतः ॥
Verse 22
आकाशवाण्युवाच । धिक् जन्म तव दक्षाद्य महामूढोसि पापधीः । भविष्यति महद्दुःखमनिवार्यं हरोद्भवम्
आकाशवाण्युवाच । धिक् तव जन्म दक्षाद्य! महामूढोऽसि पापधीः । भविष्यति महद्दुःखमनिवार्यं हरोद्भवम् ॥
Verse 23
हाहापि नोत्र ये मूढास्तव देवादयस्थिताः । तेषामपि महादुःखं भविष्यति न संशयः
हाहा! येऽत्र तव पक्षे मूढा देवादयः स्थिताः । तेषामपि महादुःखं भविष्यति न संशयः ॥
Verse 24
ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वाकाशवचनं दृष्ट्वारिष्टानि तानि च । दक्षः प्रापद्भयं चाति परे देवादयोपि ह
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वाकाशवचनं दृष्ट्वारिष्टानि तानि च । दक्षः प्रापद्भयं चाति परे देवादयोऽपि ह ॥
Verse 25
वेपमानस्तदा दक्षो विकलश्चाति चेतसि । अगच्छच्छरणं विष्णोः स्वप्रभोरिंदिरापतेः
वेपमानस्तदा दक्षो विकलश्चाति चेतसि । अगच्छच्छरणं विष्णोः स्वप्रभोरिंदिरापतेः ॥
Verse 26
सुप्रणम्य भयाविष्टः संस्तूय च विचेतनः । अवोचद्देवदेवं तं विष्णुं स्वजनवत्सलम्
स भयभीतः सुप्रणम्य, विचेतन इव संस्तूय, स्वजनवत्सलं देवदेवं विष्णुं प्रति अवोचत्।
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सती खंडे दुश्शकुनदर्शनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां, द्वितीये सतीखण्डे, ‘दुश्शकुनदर्शनम्’ नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The emergence of pervasive omens at Dakṣa’s sacrificial arena as Vīrabhadra and Śiva’s gaṇas advance—signals that the dakṣayajña is fated to be disrupted and ruined.
They portray ṛta (cosmic order) reacting to ritual-moral disorder: a yajña performed with pride and disrespect toward Śiva becomes cosmically unsustainable, and nature itself ‘speaks’ the impending correction.
Bodily inauspicious tremors in Dakṣa, earthquake at the yajña-site, midday astral anomalies, a discolored sun with many halos, falling fiery lights, abnormal star-movements, vultures and jackals at the arena, meteor-like showers, dust-storm winds, and swarming insects.