वीरभद्रस्य गमनप्रस्थानम् — Vīrabhadra’s Departure for Dakṣa’s Sacrifice
अध्यायः ३३ दक्षयज्ञकथायां शिवाज्ञां श्रुत्वा तत्क्षणमेव शिवगणानां समुत्थानं वर्णयति। ब्रह्मा कथयति—वीरभद्रः प्रसन्नः आज्ञाकारी च महेश्वरं प्रणम्य शीघ्रं दक्षस्य मखमण्डपं प्रति प्रस्थितः। शिवः ‘शोभार्थम्’ असंख्यगणान् अनुचरान् प्रेषयामास; ते अग्रतः पृष्ठतः च स्थित्वा रुद्रतुल्यस्वभावाः सन्तः वीरभद्रं परिवव्रुः। शिववेषभूषितस्य, महाबाहोः, सर्पाभरणधारिणः, रथारूढस्य तस्य भीषणतेजः समुल्लसति; सिंहादिभिः, गजैः, जलचरैः मिश्रजीवैः च वाहनपालकसमूहैः महायुद्धयात्रारूपा शोभा विस्तार्यते। कल्पवृक्षोत्थपुष्पवृष्टिः, गणानां स्तुतिः, उत्सवहर्षश्च शुभनिमित्तानि भवन्ति। एषोऽध्यायः देवाज्ञातः यज्ञे समागम्य भाविसंघर्षस्य सेतुरिव, शिवाधिकारं, गणशक्तिं, शिवापराधस्य याज्ञिकफलविपाकं च प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तं श्रीमहेशस्य श्रुत्वा वचनमादरात् । वीरभद्रोतिसंतुष्टः प्रणनाम महेश्वरम
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तं श्रीमहेशस्य श्रुत्वा वचनमादरात् । वीरभद्रोऽतिसन्तुष्टः प्रणनाम महेश्वरम् ॥
Verse 2
शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । प्रचचाल ततः शीघ्रं वीरभद्रो मखं प्रति
देवदेवस्य शूलिनः शिवस्य शासनं शिरसा धृत्वा वीरभद्रस्ततः शीघ्रं दक्षस्य मखं प्रति प्रचचाल।
Verse 3
शिवोथ प्रेषयामास शोभार्थं कोटिशो गणान् । तेन सार्द्धं महावीरान्मलयानलसन्निभान्
अथ शिवः शोभार्थं कोटिशो गणान् प्रेषयामास; तेन सार्धं महावीरान् मलयानलसन्निभान्।
Verse 4
अथ ते वीरभद्रस्य पुरतः प्रबला गणाः । पश्चादपि ययुर्वीराः कुतूहलकरा गणाः
अथ ते प्रबला गणाः वीरभद्रस्य पुरतः ययुः; पश्चादपि वीराः कुतूहलकरा गणाः प्राययुः।
Verse 5
वीरभद्रसमेता येगणाश्शतसहस्रशः । पार्षदाः कालकालस्य सर्वे रुद्रस्वरूपिणः
वीरभद्रसमेताः शतसहस्रशो ये गणाः, ते सर्वे कालकालस्य पार्षदाः रुद्रस्वरूपिणः।
Verse 6
गणैस्समेतः किलतैर्महात्मा स वीरभद्रो हरवेषभूषणः । सहस्रबाहुर्भुजगाधिपाढ्यो ययौ रथस्थः प्रबलोतिभीकरः
गणैः समेतः किल तैर्महात्मा स वीरभद्रो हरवेषभूषणः। सहस्रबाहुः भुजगाधिपाढ्यः रथस्थो ययौ प्रबलोऽतिभीकरः॥
Verse 7
नल्वानं च सहस्रे द्वे प्रमाणं स्यंदनस्य हि । अयुतेनैव सिंहानां वाहनानां प्रयत्नतः
स्यन्दनस्य प्रमाणं हि नल्वानां द्वे सहस्रे आसीत्; प्रयत्नतः पुनः सिंहानाम् अयुतं वाहनरूपेण तत्राभवत्।
Verse 8
तथैव प्रबलाः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजास्तत्र सहस्रशः
तथैव बहवः प्रबलाः सिंहाः पार्श्वरक्षकाः स्थिताः; तत्र सहस्रशः शार्दूलाः मकराः मत्स्याः गजाश्चासन्।
Verse 9
वीरभद्रे प्रचलिते दक्षनाशाय सत्वरम् । कल्पवृक्षसमुत्सृष्टा पुष्पवृष्टिरभूत्तदा
वीरभद्रे सत्वरं दक्षनाशाय प्रचलिते, तदा कल्पवृक्षसमुत्सृष्टेव पुष्पवृष्टिरभवत्।
Verse 10
तुष्टुवुश्च गणा वीर शिपिविष्टे प्रचेष्टितम् । चक्रुः कुतूहलं सर्वे तस्मिंश्च गमनोत्सवैः
वीर, गणाḥ शिपिविष्टस्य प्रचेष्टितं कर्म च तुष्टुवुः; सर्वेऽपि तस्मिन् गमनोत्सवे कुतूहलं चक्रुः।
Verse 11
काली कात्यायिनीशानी चामुंडा मुंडमर्दिनी । भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा
काली कात्यायिनीशानी चामुण्डा मुण्डमर्दिनी। भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा॥
Verse 12
एताभिर्नवदुर्गाभिर्महाकाली समन्विता । ययौ दक्षविनाशाय सर्वभूतगणैस्सह
एताभिर्नवदुर्गाभिर्महाकाली समन्विता। ययौ दक्षविनाशाय सर्वभूतगणैस्सह॥
Verse 13
डाकिनी शाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । कूष्मांडाः पर्पटा श्चैव चटका ब्रह्मराक्षसाः
डाकिन्यः शाकिन्यश्चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । कूष्माण्डाः पर्पटाश्चैव चटकाः ब्रह्मराक्षसाः सन्निहिताः ॥
Verse 14
भैरवाः क्षेत्रपालाश्च दक्षयज्ञविनाशकाः । निर्ययुस्त्वरितं वीराश्शिवाज्ञाप्रतिपालकाः
भैरवाः क्षेत्रपालाश्च दक्षयज्ञविनाशकाः । निर्ययुस्त्वरितं वीराः शिवाज्ञाप्रतिपालकाः ॥
Verse 15
तथैव योगिनीचक्रं चतुःषष्टिगणान्वितम् । निर्ययौ सहसा क्रुद्धं दक्षयज्ञं विनाशितुम्
तथैव योगिनीचक्रं चतुःषष्टिगणान्वितम् । निर्ययौ सहसा क्रुद्धं दक्षयज्ञं विनाशितुम् ॥
Verse 16
तेषां गणानां सर्वेषां संख्यानं शृणु नारद । महाबलवतां संघोमुख्यानां धैर्यशालिनाम्
तेषां गणानां सर्वेषां संख्यानं शृणु नारद; महाबलवतां संघमुख्यानां धैर्यशालिनाम्।
Verse 17
अभ्ययाच्छंकुकर्णश्च दशकोट्या गणेश्वरः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतो ष्टाभिरेव
ततः शङ्कुकर्णो गणेश्वरो दशकोटिगणैः सहाभ्ययात्। केकराक्षोऽपि दशकोटिभिः सह जगाम, विकृतश्चाष्टकोटिभिरेव॥
Verse 18
चतुःषष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिस्सर्वाङ्गको वीरस्तथैव विकृताननः
विशाखश्चतुःषष्ट्या सह, पारियात्रिको नवभिः। तथा वीरः सर्वाङ्गको षड्भिः, विकृताननश्च षड्भिरेव॥
Verse 19
ज्वालकेशो द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिः समदज्जीमान् दुद्रभोष्टाभिरेव च
ज्वालकेशो गणपुङ्गवो द्वादशकोटिगणैः सह समाययौ। तेन सह समदज्जीमान् सप्तकोटिभिः, दुद्रभोष्टोऽप्यष्टकोटिभिरेव च॥
Verse 20
पंचभिश्च कपालीशः षड्भिस्संदारको गणः । कोटिकोटिभिरेवेह कोटिकुण्डस्तथैव च
कपालीशः पञ्चभिः सह, सन्दारको गणः षड्भिः सह समाययौ। तथा कोटिकुण्डोऽत्र कोटिकोटिगणैरेव समुपस्थितः॥
Verse 21
विष्टंभोऽष्टाभिर्वीरैः कोटिभिर्गणसप्तमः । सहस्रकोटिभिस्तात संनादः पिप्पलस्तथा
तात, अष्टाभिः कोटिभिर्वीरैः शिवगणानां सप्तमो गणः ‘विष्टम्भः’ इति प्रसिद्धः। संनादः पिप्पलश्च सहस्रकोटिभिः पृथक् पृथक्॥
Verse 22
आवेशनस्तथाष्टाभिरष्टाभिश्चंद्रतापनः । महावेशः सहस्रेण कोटिना गणपो वृतः
आवेशनः अष्टाभिः सह, चन्द्रतापनश्च अष्टाभिः सह; तथा महावेशो गणपोऽपि सहस्रकोटिभिर्वृतः।
Verse 23
कुण्डी द्वादशकोटीभिस्तथा पर्वतको मुने । विनाशितुं दक्षयज्ञं निर्ययौ गणसत्तम
कुण्डी द्वादशकोटीभिर्गणैः सह, तथा पर्वतको मुने; दक्षयज्ञं विनाशयितुं गणसत्तमो निर्ययौ।
Verse 24
कालश्च कालकश्चैव महाकालस्तथैव च । कोटीनां शतकेनैव दक्षयज्ञं ययौ प्रति
कालः कालकश्चैव महाकालस्तथैव च; कोटीनां शतकेन सह दक्षयज्ञं प्रति ययुः।
Verse 25
अग्निकृच्छतकोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यमूर्द्धा कोट्या च तथा चैव घनावहः
अग्निकृच्छतकोट्यश्च, कोट्यग्निमुख एव च; कोट्यादित्यमूर्द्धा च, तथा घनावहः स्मृतः।
Verse 26
सन्नाहश्शतकोट्या च कोट्या च कुमुदो गणः । अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या गणाधिपः
सन्नाहो गणः शतकोट्या सहागात्, कुमुदो गणश्च कोट्या सह। अमोघः कोकिलश्चैव—उभौ गणाधिपौ—कोटिकोट्या सहानुचरैः समाययुः।
Verse 27
काष्ठागूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशी वृषभस्तथा । सुमन्त्रको गणाधीशस्तथा तात सुनिर्ययौ
ततः काष्ठागूढश्चतुःषष्ट्या सह, सुकेशी वृषभश्च। तथा सुमन्त्रको गणाधीशः—तात—सर्वे सहैव निर्ययुः।
Verse 28
काकपादोदरः षष्टिकोटिभिर्गणसत्तमः । तथा सन्तानकः षष्टिकोटिभिर्गणपुंगवः
काकपादोदरः षष्टिकोटिभिर्गणैः सह गणसत्तमः। तथा सन्तानकः षष्टिकोटिभिर्गणैः सह गणपुङ्गवः।
Verse 29
महाबलश्च नवभिः कोटिभिः पुंगवस्तथा
महाबलश्च नवभिः कोटिभिः सह पुंगवैरपि तत्रासीत्।
Verse 30
मधुपिंगस्तथा तात गणाधीशो हि निर्ययौ । नीलो नवत्या कोटीनां पूर्णभद्रस्तथैव च
मधुपिङ्गस्तथा तात गणाधीशो हि निर्ययौ। नीलो नवत्या कोटीनां सह पूर्णभद्रस्तथैव च।
Verse 31
निर्ययौ शतकोटीभिश्चतुर्वक्त्रो गणाधिपः । काष्ठागूढेश्चतुष्षष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा
ततः गणाधिपः चतुर्वक्त्रः शतकोटिभिः सह निर्ययौ; दिक्षु काष्ठागूढैश्चतुःषष्ट्या सह सुकेशो वृषभश्चापि निर्ययतुः।
Verse 32
विरूपाक्षश्च कोटीनां चतुःषष्ट्या गणेश्वरः । तालकेतुः षडास्यश्च पंचास्यश्च गणाधिपः
विरूपाक्षो गणानां कोटीनां गणेश्वरः; चतुःषष्ट्या गणेश्वरोऽपि कीर्त्यते। तालकेतुः षडास्यः पञ्चास्यश्च गणाधिपाः।
Verse 33
संवर्तकस्तथा चैव कुलीशश्च स्वयं प्रभुः । लोकांतकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने
संवर्तकश्चैव कुलीशः स्वयं प्रभुः; लोकान्तकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने।
Verse 34
गणो भृंगीरिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस्तथा । अशनिर्भालकश्चैव चतुःषष्ट्या सह्स्रकः
गणेषु श्रीमान् भृङ्गीरिटिर्देवदेवप्रियः; अशनिर्भालकश्चैव चतुःषष्ट्या सहस्रकैः सह।
Verse 35
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंश तिभिर्वृतः । वीरेशो ह्यभ्ययाद्वीरः वीरभद्र शिवाज्ञया
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृतः। शिवाज्ञया वीरेशो वीरभद्रोऽभ्ययाद्वीरः॥
Verse 36
भूतकोटिसहस्रैस्तु प्रययौ कोटिभिस्त्रिभिः । रोमजैः श्वगणै श्चैव तथा वीरो ययौ द्रुतम्
भूतकोटिसहस्रैस्तु कोटिभिस्त्रिभिरन्वितः। रोमजैः श्वगणैश्चैव स वीरो द्रुतं ययौ॥
Verse 37
तदा भेरीमहानादः शंखाश्च विविधस्वनाः । जटाहरोमुखाश्चैव शृंगाणि विविधानि च
तदा भेरीमहानादः शंखानां विविधस्वनाः। जटाहरोमुखाश्चैव शृंगाणि विविधानि च॥
Verse 38
ते तानि विततान्येव बंधनानि सुखानि च । वादित्राणि विनेदुश्च विविधानि महोत्सवे
ते तानि विततान्येव बन्धनानि शुभानि च। वादित्राणि विनेदुश्च विविधानि महोत्सवे॥
Verse 39
वीरभद्रस्य यात्रायां सबलस्य महामुने । शकुनान्यभवंस्तत्र भूरीणि सुखदानि च
महामुने, वीरभद्रस्य सबलस्य यात्राकाले तत्र बहूनि शकुनानि समभवन्—सुखदानि च सिद्धिप्रदानी च।
Frequently Asked Questions
It depicts Vīrabhadra receiving Śiva’s command and departing rapidly—accompanied by countless gaṇas—toward Dakṣa’s sacrificial arena (makha), establishing the immediate prelude to the yajña confrontation.
The martial-cosmic procession symbolizes Śiva’s sovereign intervention: gaṇas function as extensions of Rudra-power, indicating that cosmic order responds when ritual authority is exercised without devotion or reverence to Śiva.
Vīrabhadra’s terrifying theophany (Śiva-like adornment, immense strength, serpentine ornaments), the Rudra-nature of the gaṇas, and auspicious portents (flower-rain from kalpavṛkṣas) that mark divine sanction and inevitability.