व्योमवाणी-श्रवणं, गणानां शरणागमनं, सती-दाह-वृत्तान्तः — Hearing the Heavenly Voice; The Gaṇas Seek Refuge; Account of Satī’s Self-Immolation
अध्यायः ३२ दक्षयज्ञे सङ्घर्षोत्तरं वृत्तान्तं वर्णयति। नारदः ब्रह्माणं व्योमवाण्याः फलम्, दक्षादीनां कृत्यम्, पराजितानां शिवगणानां गतिं च पृच्छति। ब्रह्मा वदति—दिव्यघोषेण देवाः सभासदाश्च स्तब्धाः मौनं जग्मुः, मोहं च प्रापुः। भृगुमन्त्रप्रभावात् पलायिताः शूरा गणाः पुनः समवायं कृत्वा शेषगणैः सह शरण्यं शिवं समुपयान्ति। ते नमस्कृत्य सर्वं निवेदयन्ति—दक्षस्य दर्पः, सत्या अपमानः, शिवस्य यज्ञभागनिषेधः, कटुवचनानि, देवतानां च अवमानना। शिववर्जितं यज्ञं दृष्ट्वा सत्या क्रोधं, पितृनिन्दां, स्वदेहदाहं च कथयन्ति—शक्तेः निर्णायकं कृत्यं यत् दर्पयुक्तकर्मकाण्डस्य शून्यतां प्रकाशयति। अयं अध्यायः शिवशरणागमनं, देवापमानस्य गुरुत्वं, अधर्मयज्ञस्य कर्मफल-विश्वव्यापि परिणामं च प्रतिपादयति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । श्रुत्वा व्योमगिरं दक्षः किमकार्षीत्तदाऽबुधः । अन्ये च कृतवंतः किं ततश्च किमभूद्वद
नारद उवाच— श्रुत्वा व्योमगिरं दक्षः तदा अबुधः किमकार्षीत्? अन्ये च किं कृतवन्तः? ततः परं किमभूत्, वद।
Verse 2
पराजिताः शिवगणा भृगुमंत्रबलेन वै । किमकार्षुः कुत्र गतास्तत्त्वं वद महामते
पराजिताः शिवगणा भृगुमन्त्रबलेन वै। किमकार्षुः कुत्र गतास्तत्त्वं वद महामते॥
Verse 3
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा व्योमगिरं सर्वे विस्मिताश्च सुरादयः । नावोचत्किंचिदपि ते तिष्ठन्तस्तु विमोहिताः
ब्रह्मोवाच। श्रुत्वा व्योमगिरं सर्वे विस्मिताश्च सुरादयः। नावोचत्किंचिदपि ते तिष्ठन्तस्तु विमोहिताः॥
Verse 4
पलायमाना ये वीरा भृगुमंत्रबलेन ते । अवशिष्टा श्शिवगणाश्शिवं शरणमाययुः
पलायमाना ये वीरा भृगुमन्त्रबलेन ते। अवशिष्टाः शिवगणाः शिवं शरणमाययुः॥
Verse 5
सर्वं निवेदयामासू रुद्रायामिततेजसे । चरित्रं च तथाभूतं सुप्रणम्यादराच्च ते
सर्वं निवेदयामासु रुद्रायामिततेजसे। चरित्रं च तथाभूतं सुप्रणम्यादराच्च ते॥
Verse 6
गणा ऊचुः । देवदेव महादेव पाहि नश्शरणागतान् । संशृण्वादरतो नाथ सती वार्तां च विस्तरात्
गणा ऊचुः । देवदेव महादेव पाहि नश्शरणागतान् । संशृण्वादरतो नाथ सती वार्तां च विस्तरात्
Verse 7
गर्वितेन महेशानदक्षेन सुदुरात्मना । अवमानः कृतस्सत्याऽनादरो निर्जरैस्तथा
गर्वितेन महेशानदक्षेन सुदुरात्मના । अवमानः कृतस्सत्याऽनादरो निर्जरैस्तथा
Verse 8
तुभ्यं भागमदात्रो स देवेभ्यश्च प्रदत्तवान् । दुर्वचांस्यवदत्प्रोच्चैर्दुष्टो दक्षस्सुगर्वितः
तुभ्यं भागमदात्रो स देवेभ्यश्च प्रदत्तवान् । दुर्वचांस्यवदत्प्रोच्चैर्दुष्टो दक्षस्सुगर्वितः
Verse 9
ततो दृष्ट्वा न ते भागं यज्ञेऽकुप्यत्सती प्रभो । विनिंद्य बहुशस्तातमधाक्षीत्स्वतनुं तदा
ततो दृष्ट्वा न ते भागं यज्ञेऽकुप्यत्सती प्रभो । विनिंद्य बहुशस्तातमधाक्षीत्स्वतनुं तदा
Verse 10
गणास्त्वयुतसंख्याका मृतास्तत्र विलज्जया । स्वांगान्याछिद्य शस्त्रैश्च क्रुध्याम ह्यपरे वयम्
गणास्त्वयुतसंख्याका मृतास्तत्र विलज्जया । स्वांगान्याछिद्य शस्त्रैश्च क्रुध्याम ह्यपरे वयम्
Verse 11
तद्यज्ञे ध्वंसितुं वेगात्सन्नद्धास्तु भयावहाः । तिरस्कृता हि भृगुणा स्वप्रभावाद्विरोधिना
तं यज्ञं ध्वंसयितुं ते वेगेन प्रधावन्तः सन्नद्धा भयावहाश्चाभवन्; भृगुणा तिरस्कृताः स्वप्रभावविरोधिनः।
Verse 12
ते वयं शरणं प्राप्तास्तव विश्वंभर प्रभो । निर्भयान् कुरु नस्तस्माद्दयमानभवाद्भयात्
हे विश्वंभर प्रभो, वयं तव शरणं प्राप्ताः; अतः दयया नः निर्भयान् कुरु, निर्दयजन्याद्भयात् पालय।
Verse 13
अपमानं विशेषेण तस्मिन् यज्ञे महाप्रभो । दक्षाद्यास्तेऽखिला दुष्टा अकुर्वन् गर्विता अति
हे महाप्रभो, तस्मिन् यज्ञे विशेषेणापमानं कृतम्; दक्षादयः सर्वे दुष्टाः अतिगर्विताः तदकुर्वन्।
Verse 14
इत्युक्तं निखिलं वृत्तं स्वेषां सत्याश्च नारद । तेषां च मूढबुद्धीनां यथेच्छसि तथा कुरु
इति, हे नारद, स्वेषां सत्याश्च निखिलं वृत्तं त्वया श्रुतम्; अधुना तेषां मूढबुद्धीनां यथेच्छसि तथा कुरु।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यवचस्तस्य स्वगणानां वचः प्रभुः । सस्मार नारदं सर्वं ज्ञातुं तच्चरितं लघु
ब्रह्मोवाच—एवं तस्य वचः श्रुत्वा स्वगणानां च भाषितम्। प्रभुः सर्वचरितं शीघ्रं ज्ञातुमिच्छन् नारदं स्मारयामास॥
Verse 16
आगतस्त्वं द्रुतं तत्र देवर्षे दिव्यदर्शन । प्रणम्य शंकरं भक्त्या सांजलिस्तत्र तस्थिवान्
आगतस्त्वं द्रुतं तत्र देवर्षे दिव्यदर्शन । प्रणम्य शङ्करं भक्त्या साञ्जलिस्तत्र तस्थिवान् ॥
Verse 17
त्वां प्रशस्याथ स स्वामी सत्या वार्त्तां च पृष्टवान् । दक्षयज्ञगताया वै परं च चरितं तथा
त्वां प्रशस्याथ स स्वामी सत्या वार्तां च पृष्टवान् । दक्षयज्ञगताया वै परं च चरितं तथा ॥
Verse 18
पृष्टेन शंभुना तात त्वयाश्वेव शिवात्मना । तत्सर्वं कथितं वृतं जातं दक्षाध्वरे हि यत्
पृष्टेन शम्भुना तात त्वयाश्वेव शिवात्मना । तत्सर्वं कथितं वृत्तं जातं दक्षाध्वरे हि यत् ॥
Verse 19
तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं मुने तत्त्वन्मुखोदितम् । चुकोपातिद्रुतं रुद्रो महारौद्रपराक्रमः
तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं मुने तत्त्वन्मुखोदितम् । चुकोपातिद्रुतं रुद्रो महारौद्रपराक्रमः ॥
Verse 20
उत्पाट्यैकां जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः । आस्फालयामास रुषा पर्वतस्य तदोपरि
लोकसंहारकारकः रुद्रो रुषा एकां जटाम् उत्पाट्य तस्याः पर्वतोपरि तदा आस्फालयामास।
Verse 21
तोदनाच्च द्विधा भूता सा जटा च मुने प्रभोः । संबभूव महारावो महाप्रलयभीषणः
तोदनाच्च द्विधा भूता सा जटा प्रभोर्मुने। ततः संबभूव महारावो महाप्रलयभीषणः॥
Verse 22
तज्जटायास्समुद्भूतो वीरभद्रो महाबलः । पूर्वभागेन देवर्षे महाभीमो गणाग्रणीः
तज्जटायाः समुद्भूतो वीरभद्रो महाबलः। पूर्वभागेन देवर्षे महाभीमो गणाग्रणीः॥
Verse 23
स भूमिं विश्वतो वृत्त्वात्यतिष्ठद्दशांगुलम् । प्रलयानलसंकाशः प्रोन्नतो दोस्सहस्रवान्
स भूमिं विश्वतो वृत्त्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्। प्रलयानलसंकाशः प्रोन्नतो दोःसहस्रवान्॥
Verse 24
कोपनिश्वासतस्तत्र महारुद्रस्य चेशितुः । जातं ज्वराणां शतकं संनिपातास्त्रयोदश
कोपनिश्वासतस्तत्र महारुद्रस्य चेशितुः। जातं ज्वराणां शतकं संनिपातास्त्रयोदश॥
Verse 25
महाकाली समुत्पन्ना तज्जटापरभा गतः । महाभयंकरा तात भूतकोटिभिरावृता
महेशस्य जटाभ्यः प्रभासंयुक्ता महाकाली समुत्पन्ना। सा तात महाभयंकरा, भूतकोटिभिरावृता बभूव॥
Verse 26
सर्वे मूर्त्तिधराः क्रूराः स्वर लोकभयंकराः । स्वतेजसा प्रज्वलंतो दहंत इव सर्वतः
सर्वे मूर्तिधराः क्रूराः स्वर्लोकभयङ्कराः; स्वतेजसा प्रज्वलन्तो दहन्त इव सर्वतः।
Verse 27
अथ वीरो वीरभद्रः प्रणम्य परमेश्वरम् । कृतांजलिपुटः प्राह वाक्यं वाक्यविशारदः
अथ वीरः वीरभद्रः परमेश्वरं प्रणम्य, कृताञ्जलिपुटो वाक्यविशारदः वाक्यं प्राह।
Verse 28
वीरभद्र उवाच । महारुद्र महारौद्र सोमसूर्याग्निलोचन । किं कर्तव्यं मया कार्यं शीघ्रमाज्ञापय प्रभो
वीरभद्र उवाच—महाद्रुद्र महारौद्र सोमसूर्याग्निलोचन, किं कर्तव्यं मया? कार्यं शीघ्रमाज्ञापय प्रभो।
Verse 29
शोषणीयाः किमीशान क्षणार्द्धेनैव सिंधवः । पेषणीयाः किमीशान क्षणार्द्धेनैव पर्वताः
ईशान, किं शोषणीयं नास्ति? क्षणार्धेनैव सिन्धवः शोष्येरन्; क्षणार्धेनैव पर्वताः पेष्येरन्।
Verse 30
क्षणेन भस्मसात्कुर्यां ब्रह्मांडमुत किं हर । क्षणेन भस्मसात्कुर्याम्सुरान्वा किं मुनीश्वरान्
हे हर! क्षणेनैव ब्रह्माण्डं भस्मसात्कर्तुं शक्नोमि—तत्र किं विचित्रम्? क्षणेनैव सुरान् मुनीश्वरान् वा भस्मसात्कर्तुं समर्थोऽस्मि।
Verse 31
व्याश्वासः सर्वलोकानां किमु चार्यो हि शंकर । कर्तव्य किमुतेशान सर्वप्राणिविहिंसनम्
सर्वलोकानां प्रति अल्पोऽपि व्याश्वासोऽयुक्तः; तर्हि हे शंकराचार्य, त्वयि कियत् अधिकम्? हे ईशान, सर्वप्राणिविहिंसनं कथं कर्तव्यम्?
Verse 32
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे वीरभद्रोत्पत्तिशिवोपदेशवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘वीरभद्रोत्पत्तिशिवोपदेशवर्णनम्’ नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 33
यत्र यत्कार्यमुद्दिश्य प्रेषयिष्यसि मां प्रभो । तत्कार्यं साधयाम्येव सत्वरं त्वत्प्रसादतः
हे प्रभो, यत्र यत्कार्यमुद्दिश्य मां प्रेषयिष्यसि, तत्कार्यं तव प्रसादबलात् अहं सत्वरमेव साधयामि।
Verse 34
क्षुद्रास्तरंति लोकाब्धिं शासनाच्छंकरस्य ते । हरातोहं न किं तर्तुं महापत्सागरं क्षमः
क्षुद्राः अपि शंकरस्य शासनानुग्रहेण लोकाब्धिं तरन्ति। अहं तु हररक्षितः सन् किमर्थं महापत्सागरं न तरिष्यामि, किं नु क्षमः स्याम्?
Verse 35
त्वत्प्रेषिततृणेनापि महत्कार्यं मयत्नतः । क्षणेन शक्यते कर्तुं शंकरात्र न संशयः
त्वया प्रेषितेन तृणेनापि, हे शंकर, महत्कार्यं अयत्नतः क्षणेन कर्तुं शक्यते; अत्र संशयो नास्ति।
Verse 36
लीलामात्रेण ते शंभो कार्यं यद्यपि सिद्ध्यति । तथाप्यहं प्रेषणीयो तवैवानुग्रहो ह्ययम्
हे शंभो, लीलामात्रेण ते कार्यं यद्यपि सिद्ध्यति; तथापि अहं तवैव दूतत्वेन प्रेषणीयः—एष एव मयि तवानुग्रहः।
Verse 37
शक्तिरेतादृशी शंभो ममापि त्वदनुग्रहात् । विना शक्तिर्न कस्यापि शंकर त्वदनुग्रहात्
हे शंभो, ममापि एतादृशी शक्तिः त्वदनुग्रहात् एव प्राप्ता। हे शंकर, शक्तिविना कस्यापि सामर्थ्यं नास्ति; सर्वं त्वदनुग्रहात् एव प्रवर्तते।
Verse 38
त्वदाज्ञया विना कोपि तृणादीनपि वस्तुतः । नैव चालयितुं शक्तस्सत्यमेतन्न संशयः
त्वदाज्ञां विना कश्चिदपि तृणादीनि वस्तुतः चालयितुं न शक्तः। एतत् सत्यम्; अत्र संशयो नास्ति।
Verse 39
शंभो नियम्यास्सर्वेपि देवाद्यास्ते महेश्वर । तथैवाहं नियम्यस्ते नियंतुस्सर्वदेहिनाम्
शम्भो महेश्वर, सर्वेऽपि देवादयस्तव नियम्याः; तथैवाहमपि त्वया नियम्यः, त्वं हि सर्वदेहिनां परमः नियन्ता।
Verse 40
प्रणतोस्मि महादेव भूयोपि प्रणतोस्म्यहम् । प्रेषय स्वेष्ट सिद्ध्यर्थं मामद्य हर सत्वरम्
प्रणतोऽस्मि महादेव, भूयोऽपि प्रणतोऽस्म्यहम्। स्वेष्टसिद्ध्यर्थमद्य मां प्रेषय, हर, सत्वरम्॥
Verse 41
स्पंदोपि जायते शंभो सख्यांगानां मुहुर्मुहुः । भविष्यत्यद्य विजयो मामतः प्रेषय प्रभो
स्पन्दोऽपि जायते शम्भो सख्यङ्गानां मुहुर्मुहुः। भविष्यत्यद्य विजयो, मामतः प्रेषय प्रभो॥
Verse 42
हर्षोत्साहविशेषोपि जायते मम कश्चन । शंभो त्वत्पादकमले संसक्तश्च मनो मम
हर्षोत्साहविशेषोऽपि जायते मम कश्चन। शम्भो त्वत्पादकमले संसक्तं च मनो मम॥
Verse 43
भविष्यति प्रतिपदं शुभसंतानसंततिः
भविष्यति प्रतिपदं शुभसन्तानसन्ततिः॥
Verse 44
तस्यैव विजयो नित्यं तस्यैव शुभमन्वहम् । यस्य शंभौ दृढा भक्तिस्त्वयि शोभनसंश्रये
तस्यैव विजयो नित्यं तस्यैव शुभमन्वहम्। यस्य शम्भौ दृढा भक्तिस्त्वयि शोभनसंश्रये॥
Verse 45
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तं तद्वचः श्रुत्वा संतुष्टो मंगलापतिः । वीरभद्र जयेति त्वं प्रोक्ताशीः प्राह तं पुनः
ब्रह्मोवाच। इत्युक्तं तद्वचः श्रुत्वा संतुष्टो मंगलापतिः। ‘वीरभद्र जयेति’ त्वं प्रोक्ताशीः प्राह तं पुनः॥
Verse 46
महेश्वर उवाच । शृणु मद्वचनं तात वीरभद्र सुचेतसा । करणीयं प्रयत्नेन तद्द्रुतं मे प्रतोषकम्
महेश्वर उवाच। शृणु मद्वचनं तात वीरभद्र सुचेतसा। करणीयं प्रयत्नेन तद्द्रुतं मे प्रतोषकम्॥
Verse 47
यागं कर्तुं समुद्युक्तो दक्षो विधिसुतः खलः । मद्विरोधी विशेषेण महागर्वोऽबुधोऽधुना
दक्षो विधिसुतः खलः यागं कर्तुं समुद्यतः। मद्विरोधी विशेषेण महागर्वोऽबुधोऽधुना॥
Verse 48
तन्मखं भस्मसात्कृत्वा सयागपरिवारकम् । पुनरायाहि मत्स्थानं सत्वरं गणसत्तम
तं यज्ञं सयागपरिवारं भस्मसात्कृत्वा, हे गणसत्तम, सत्वरं पुनर्मत्स्थानं आगच्छ।
Verse 49
सुरा भवंतु गंधर्वा यक्षा वान्ये च केचन । तानप्यद्यैव सहसा भस्मसात्कुरु सत्वरम्
सुरा वा गन्धर्वा यक्षा वान्येऽपि केचन; तानप्यद्यैव सहसा सत्वरं भस्मसात्कुरु।
Verse 50
तत्रास्तु विष्णुर्ब्रह्मा वा शचीशो वा यमोपि वा । अपि चाद्यैव तान्सर्वान्पातयस्व प्रयत्नतः
तत्रास्तु विष्णुर्ब्रह्मा वा शचीशो वा यमोऽपि वा; अपि चाद्यैव तान्सर्वान् पातयस्व प्रयत्नतः।
Verse 51
सुरा भवंतु गंधर्वा यक्षा वान्ये च केचन । तानप्यद्यैव सहसा भस्मसात्कुरु सत्वरम्
देवा वा गन्धर्वा यक्षा वा अन्येऽपि केचन । तानप्यद्यैव सहसा भस्मसात्कुरु सत्वरम् ॥
Verse 52
दधीचिकृतमुल्लंघ्य शपथं मयि तत्र ये । तिष्ठंति ते प्रयत्नेन ज्वालनीयास्त्वया ध्रुवम्
दधीचिकृतशपथं येऽत्र मय्युल्लङ्घ्य तिष्ठन्ति । ते प्रयत्नेन त्वया ध्रुवं ज्वालनीयाः प्रबोधिताः ॥
Verse 53
प्रमथाश्चागमिष्यंति यदि विष्ण्वादयो भ्रमात् । नानाकर्षणमंत्रेण ज्वालयानीय सत्वरम्
प्रमथाः आगमिष्यन्ति यदि वा विष्ण्वादयोऽपि भ्रमात् । नानाकर्षणमन्त्रेण तदा ज्वालयनीयः सत्वरम् ॥
Verse 54
ये तत्रोल्लंघ्य शपथं मदीयं गर्विताः स्थिताः । ते हि मद्द्रोहिणोऽतस्तान् ज्वालयानलमालया
येऽत्र मदीयं शपथं उल्लङ्घ्य गर्विता स्थिताः । ते मद्द्रोहिणः तस्मात् तान् ज्वालयानलमालयाः ॥
Verse 55
सपत्नीकान्ससारांश्च दक्षयागस्थलस्थितान् । प्रज्वाल्य भस्मसात्कृत्वा पुनरायाहि सत्वरम्
दक्षयागस्थलस्थितान् सपत्नीकान् ससारांश्च सर्वान् प्रज्वाल्य भस्मसात्कृत्वा पुनरायाहि सत्वरम्।
Verse 56
तत्र त्वयि गते देवा विश्वाद्य अपि सादरम् । स्तोष्यंति त्वां तदाप्याशु ज्वालया ज्वालयैव तान्
तत्र त्वयि गते देवा विश्वाद्याः सादरं त्वां स्तोष्यन्ति। तदाप्याशु स्वज्वालया तान् ज्वालय, ज्वालयैव तान्॥
Verse 57
देवानपि कृतद्रोहान् ज्वालामालासमाकुलः । ज्वालय ज्वलनैश्शीघ्रं माध्यायाध्यायपालकम्
कृतद्रोहान् देवानपि ज्वालामालासमाकुलः। ज्वलनैः शीघ्रं ज्वालय, माध्यायाध्यायपालक॥
Verse 58
दक्षादीन्सकलांस्तत्र सपत्नीकान्सबांधवान् । प्रज्वाल्य वीर दक्षं नु सलीलं सलिलं पिब
दक्षादीन् सकलान् तत्र सपत्नीकान् सबान्धवान्। प्रज्वाल्य वीर दक्षं नु सलीलं सलिलं पिब॥
Verse 59
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तो रोषताम्राक्षो वेदमर्यादपालकः । विरराम महावीरं कालारिस्सकलेश्वरः
ब्रह्मोवाच। इत्युक्तो रोषताम्राक्षो वेदमर्यादपालकः। विरराम महावीरः कालारिः सकलेश्वरः॥
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Dakṣa’s sacrifice: the devas’ bewilderment after a heavenly proclamation, the defeated gaṇas retreating and taking refuge in Śiva, and the gaṇas recounting Satī’s self-immolation due to Dakṣa’s insult and Śiva’s denied share.
It frames the Dakṣa-yajña not merely as a quarrel but as a doctrinal demonstration that sacrifice without reverence to Rudra is spiritually defective; Satī’s act functions as a śakti-driven correction of cosmic order and a condemnation of ego-based ritualism.
Bhṛgu’s mantra-bala (ritual/mantric power) is contrasted with Śiva’s role as ultimate refuge; the ‘vyoma-vāṇī’ underscores supra-human divine governance, while Satī’s śakti is shown as transformative power capable of overturning sacrificial authority.