नभोवाणी-दक्ष-निन्दा तथा सती-माहात्म्य-प्रतिपादनम् / The Celestial Voice Rebukes Dakṣa and Proclaims Satī’s Greatness
अध्यायेऽस्मिन् दक्षयज्ञप्रसङ्गे ब्रह्मा कथयति यत् यज्ञमण्डपे देवादीनां सन्निधौ नभोवाणी दक्षं प्रति प्रादुरभवत्। सा तस्य दुराचारं कापट्यं च निन्दति, तस्य कर्माणि धर्मनाशकराणि बुद्धिविमोहजनकानि चेति दर्शयति। दधीच्यादिशास्त्रोपदेशं शैवदृष्टिं च न श्रुतवानिति, ब्राह्मणेन घोरशापोक्त्या यज्ञात् निर्गतेऽपि तस्य मनो न शुद्धमिति चोक्तम्। ततः सा वाणी सतीं नित्यपूज्यां त्रैलोक्यमातरं शङ्करार्धाङ्गभागिनीं, सौभाग्यरक्षावाञ्छितवरयशोभुक्तिमुक्तिप्रदां माहेश्वरीं च प्रख्यापयति। एवं दक्षस्य अवमानस्य नैतिकयाज्ञिकनिर्णयः स्थिरीकृतः, सत्या सम्मानः सर्वमङ्गलधर्मयज्ञसिद्ध्यङ्गत्वेन प्रतिपादितः।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे तत्र नभोवाणी मुनीश्वर । अवोचच्छृण्वतां दक्षसुरादीनां यथार्थतः
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे तत्र नभोवाणी मुनीश्वर । अवोचच्छृण्वतां दक्षसुरादीनां यथार्थतः ॥
Verse 2
व्योमवाण्युवाच । रे रे दक्ष दुराचार दंभाचारपरायण । किं कृतं ते महामूढ कर्म चानर्थकारकम्
व्योमवाण्युवाच । रे रे दक्ष दुराचार दम्भाचारपरायण । किं कृतं ते महामूढ कर्म चानर्थकारकम् ॥
Verse 3
न कृतं शैवराजस्य दधीचेर्वचनस्य हि । प्रमाणं तत्कृते मूढ सर्वानंदकरं शुभम्
न कृतं शैवराजस्य दधीचेर्वचनस्य हि । प्रमाणं तत्कृते मूढ सर्वानन्दकरं शुभम् ॥
Verse 4
निर्गतस्ते मखाद्विप्रः शापं दत्त्वा सुदुस्सहम् । ततोपि बुद्धं किंचिन्नो त्वया मूढेन चेतसि
ते मखात् द्विजो निर्गतः, सुदुस्सहं शापं दत्त्वा गतः। तथापि त्वया मूढचेतसा किंचिदपि न बुद्धम्॥
Verse 5
ततः कृतः कथं नो वै स्वपुत्र्यास्त्वादरः परः । समागतायास्सत्याश्च मंगलाया गृहं स्वतः
ततः कथं नु वयं स्वपुत्र्याः परं आदरं कुर्याम? सती स्वयमेव मङ्गलाय गृहं समागता॥
Verse 6
सतीभवौ नार्चितौ हि किमिदं ज्ञानदुर्बल । ब्रह्मपुत्र इति वृथा गर्वितोसि विमोहितः
सतीशंकरौ न अर्चितौ—किमिदं ज्ञानदुर्बल! ब्रह्मपुत्र इति वृथा गर्वितोऽसि, विमोहितः॥
Verse 7
सा सत्येव सदाराध्या सर्वा पापफलप्रदा । त्रिलोकमाता कल्याणी शंकरार्द्धांगभागिनी
सा सती एव सदा आराध्या, सर्वपापफलापहा। त्रिलोकमाता कल्याणी, शंकरार्द्धाङ्गभागिनी॥
Verse 8
सा सत्येवार्चिता नित्यं सर्वसौभाग्यदायिनी । माहेश्वरी स्वभक्तानां सर्वमंगलदायिनी
सा सत्या नित्यं पूजिता सर्वसौभाग्यदायिनी । माहेश्वरी स्वभक्तानां सर्वमङ्गलदायिनी ॥
Verse 9
सा सत्येवार्चिता नित्यं संसारभयनाशिनी । मनोभीष्टप्रदा दैवी सर्वोपद्रवहारिणी
सा सत्येनैव नित्यं समर्चिता संसारभयविनाशिनी। मनोऽभीष्टप्रदा दैवी सर्वोपद्रवहारिणी॥
Verse 10
सा सत्येवार्चिता नित्यं कीर्तिसंपत्प्रदायिनी । परमा परमेशानी भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी
सा सत्येनैव नित्यं समर्चिता कीर्तिसम्पत्प्रदायिनी। परमा परमेशानी भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी॥
Verse 11
सा सत्येव जगद्धात्री जगद्रक्षणकारिणी । अनादिशक्तिः कल्पान्ते जगत्संहारकारिणी
सा सत्येव जगद्धात्री जगद्रक्षणकारिणी। अनादिशक्तिः कल्पान्ते जगत्संहारकारिणी॥
Verse 12
सा सत्येव जगन्माता विष्णु माताविलासिनी । ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवह्न्यर्कदेवादिजननी स्मृता
सा सत्येव जगन्माता विष्णुमाताविलासिनी। ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवह्न्यर्कदेवादिजननी स्मृता॥
Verse 13
सा सत्येव तपोधर्मदातादिफलदायिनी । शंभुशक्तिर्महादेवी दुष्टहंत्री परात्परा
सा सत्येव तपोधर्मदानादिफलप्रदा; शम्भोः शक्तिर्महादेवी दुष्टहन्त्री परात्परा।
Verse 14
ईदृग्विधा सती देवी यस्य पत्नी सदा प्रिया । तस्यै भागो न दत्तस्ते मूढेन कुविचारिणा
ईदृग्विधा सती देवी यस्य पत्नी सदा प्रिया । तस्यै भागो न दत्तस्ते मूढेन कुविचारिणा
Verse 15
शंभुर्हि परमेशानस्सर्वस्वामी परात्परः । विष्णुब्रह्मादिसंसेव्यः सर्वकल्याणकारकः
शम्भुः खलु परमेशानः सर्वस्वामी परात्परः। विष्णुब्रह्मादिभिः सेव्यः सर्वकल्याणकारकः॥
Verse 16
तप्यते हि तपः सिद्धैरेतद्दर्शनकांक्षिभिः । युज्यते योगिभिर्योगैरेतद्दर्शनकांक्षिभिः
तप्यते हि तपः सिद्धैरेतद्दर्शनकाङ्क्षिभिः। युज्यते योगिभिर्योगैरेतद्दर्शनकाङ्क्षिभिः॥
Verse 17
अनंतधनधान्यानां यागादीनां तथैव च । दर्शनं शंकरस्यैव महत्फलमुदाहृतम्
अनन्तधनधान्यानां यागादीनां तथैव च। दर्शनं शङ्करस्यैव महत्फलमुदाहृतम्॥
Verse 18
शिव एव जगद्धाता सर्वविद्यापतिः प्रभुः । आदिविद्यावरस्वामी सर्वमंगलमंगलः
शिव एव जगद्धाता सर्वविद्यापतिः प्रभुः। आदिविद्यावरस्वामी सर्वमङ्गलमङ्गलः॥
Verse 19
तच्छक्तेर्न कृतो यस्मात्सत्करोद्य त्वया खल । अतएवाऽध्वरस्यास्य विनाशो हि भविष्यति
तच्छक्तेर्न कृतो यस्मात्सत्कारोऽद्य त्वया खल। अतएवाध्वरस्यास्य विनाशो हि भविष्यति॥
Verse 20
अमंगलं भवत्येव पूजार्हाणामपूजया । पूज्यमाना च नासौ हि यतः पूज्यतमा शिवा
अपूजया पूजार्हाणाममङ्गलं भवत्येव; पूज्यमानापि नासौ यतः पूज्यतमा शिवा।
Verse 21
सहस्रेणापि शिरसां शेषो यत्पादजं रजः । वहत्यहरहः प्रीत्या तस्य शक्तिः शिवा सती
सहस्रशिरसापि शेषो यत्पादजं रजः प्रीत्या वहत्यहरहः; सा सती शिवा तस्य शम्भोः शक्तिरिति।
Verse 22
यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् । विष्णुविष्णुत्वमापन्नस्तस्य शंभोः प्रिया सती
यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरं विष्णुर्विष्णुत्वमापन्नः; तस्य शम्भोः प्रिया सती।
Verse 23
यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् । ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नस्तस्य शंभोः प्रिया सती
यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरं ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नः; तस्य शम्भोः प्रिया सती।
Verse 24
यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् । इन्द्रादयो लोकपालाः प्रापुस्स्वं स्वं परं पदम्
यत्पादपद्मं मनिशं ध्यात्वा सादरं संपूज्य च; इन्द्रादयो लोकपालाः स्वं स्वं परं पदं प्रापुः।
Verse 25
जगत्पिता शिवश्शक्तिर्जगन्माता च सा सती । सत्कृतौ न त्वया मूढ कथं श्रेयो भविष्यति
जगत्पिता शिवः शक्तिर्जगन्माता च सा सती। तयोः सत्कृतिं विना त्वं मूढः कथं श्रेयः शुभं वा प्राप्स्यसि॥
Verse 26
दौर्भाग्यं त्वयि संक्रांतं संक्रांतास्त्वयि चापदः । यौ चानाराधितौ भक्त्या भवानीशंकरौ च तौ
दौर्भाग्यं त्वयि संक्रान्तम्, आपदश्च त्वयि संक्रान्ताः। यतो भक्त्या न आराधितौ भवानीशंकरौ तौ॥
Verse 27
अनभ्यर्च्य शिवं शंभुं कल्याणं प्राप्नुयामिति । किमस्ति गर्वो दुर्वारस्स गर्वोद्य विनश्यति
अनभ्यर्च्य शिवं शम्भुं कल्याणं प्राप्नुयामिति। किमस्ति दुर्वारो गर्वः? स गर्वोऽद्यैव विनश्यति॥
Verse 28
सर्वेशविमुखो भूत्वा देवेष्वेतेषु कस्तव । करिष्यति सहायं तं न ते पश्यामि सर्वथा
सर्वेशविमुखो भूत्वा देवेष्वेतेषु कस्तव। करिष्यति सहायं? तं न ते पश्यामि सर्वथा॥
Verse 29
यदि देवाः करिष्यंति साहाय्यमधुना तव । तदा नाशं समाप्स्यंति शलभा इव वह्निना
यदि देवाः इदानीं तव साहाय्यं करिष्यन्ति, तदा ते नाशं समाप्स्यन्ति—शलभा इव वह्नौ पतन्तः।
Verse 30
ज्वलत्वद्य मुखं ते वै यज्ञध्वंसो भवत्वति । सहायास्तव यावंतस्ते ज्वलंत्वद्य सत्वरम्
अद्य ते मुखं ज्वलतु; यज्ञोऽपि ध्वंसं यातु। तव ये सहायाः सन्ति, ते सर्वेऽद्यैव सत्वरं ज्वलन्तु।
Verse 31
अमराणां च सर्वेषां शपथोऽमंगलाय ते । करिष्यंत्यद्य साहाय्यं यदेतस्य दुरात्मनः
अमराणां सर्वेषां शपथः तेऽमंगलाय भवतु; अद्यैव एतस्य दुरात्मनः साहाय्यं करिष्यन्ति।
Verse 32
निर्गच्छंत्वमरास्स्वोकमेतदध्वरमंडपात् । अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा
अमराः स्वोकं त्वरितं निर्गच्छन्तु एतदध्वरमण्डपात्; अन्यथा भवतः सर्वथा नाशोऽद्य भविष्यति।
Verse 33
निर्गच्छंत्वपरे सर्वे मुनिनागादयो मखात् । अन्यथा भवतां नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा
निर्गच्छन्त्वपरे सर्वे मुनिनागादयो मखात् । अन्यथा भवतां नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा ॥
Verse 34
निर्गच्छ त्वं हरे शीघ्रमेतदध्वरमंडपात् । अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा
हे हरे, त्वं शीघ्रमेतदध्वरमण्डपात् निर्गच्छ। अन्यथा तव नाशोऽद्य सर्वथा निश्चयं भविष्यति॥
Verse 35
निर्गच्छ त्वं विधे शीघ्रमेतदध्वरमंडपात् । अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा
हे विधे, त्वं शीघ्रमेतदध्वरमण्डपात् निर्गच्छ। अन्यथा तव नाशोऽद्य सर्वथा निश्चयं भविष्यति॥
Verse 36
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वाध्वरशालायामखिलायां सुसंस्थितान् । व्यरमत्सा नभोवाणी सर्वकल्याणकारिणी
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा अखिलायामध्वरशालायां सुसंस्थितान् प्रति सर्वकल्याणकारिणी नभोवाणी व्यरमत्॥
Verse 37
तच्छ्रुत्वा व्योमवचनं सर्वे हर्यादयस्सुराः । अकार्षुर्विस्मयं तात मुनयश्च तथा परे
तद्व्योमवचनं श्रुत्वा हर्यादयः सर्वे सुराः। विस्मयं चक्रुः, मुनयश्च तथा परे, तात॥
Verse 51
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सत्युपाख्याने नभोवाणीवर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सतीोपाख्याने ‘नभोवाणीवर्णनम्’ नामैकत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
A celestial voice (vyoma-/nabho-vāṇī) publicly rebukes Dakṣa during the sacrificial context, marking divine disapproval of his anti-Śiva stance and his neglect of Satī.
The passage encodes a Śaiva hermeneutic: yajña without devotion and right cognition becomes anarthakāraka (productive of harm), while honoring Satī–Śiva restores auspicious order and spiritual fruition.
Satī is presented as māheśvarī, trilokamātā, sarvamaṅgala-dāyinī, saṃsāra-bhaya-nāśinī, and bhukti-mukti-pradāyinī—functions that define her as both protective cosmic power and liberating divine presence.