सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body
अध्यायेऽस्मिन् नारदब्रह्मणोः प्रश्नोत्तररूपेण दक्षापमानानन्तरं सतीदेव्याः वृत्तान्तः कथ्यते। सा मौनीभूत्वा अन्तर्मुखी जाता, आचमनादिना शुद्धिं कृत्वा योगासनं समास्थाय प्राणापानयोः सम्यग्निग्रहं कृत्वा उदानं प्रबोधयति। नाभिदेशात् आरभ्य अन्तःकेन्द्रेषु चेतनां क्रमशः ऊर्ध्वं नयित्वा शिवस्मरणे एकाग्रतां प्राप्य, धारणा-योगेन अन्तर्ज्वलनाग्निना स्वेच्छया देहं त्यजति; देहोऽपि तस्या इच्छया भस्मीकृतो भवति। तस्मिन् काले देवादीनां विस्मयभीतिनादः समुत्पद्यते—कथं शम्भोः परमप्रिया प्राणान् त्यजेत, केन च प्रेरिता? अयं अध्यायः उत्तरघटनानां कारणभूतः, योगस्य स्वातन्त्र्यशक्तिं तथा अधर्मापमान-यज्ञदर्पयोः निन्दां च प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । मौनीभूता यदा सासीत्सती शंकरवल्लभा । चरित्रं किमभूत्तत्र विधे तद्वद चादरात्
नारद उवाच—यदा सती शंकरवल्लभा मौनीभूता, तत्र किं चरित्रमभवत्? हे विधे, तदादरात् वद।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । मौनीभूता सती देवी स्मृत्वा स्वपतिमादरात । क्षितावुदीच्यां सहसा निषसाद प्रशांतधीः
ब्रह्मोवाच—सती देवी स्वपतिं स्मृत्वा आदरात् मौनीभूता; प्रशान्तधीः सहसा क्षितावुदीच्यां निषसाद।
Verse 3
जलमाचम्य विधिवत् संवृता वाससा शुचिः । दृङ्निमील्य पतिं स्मृत्वा योगमार्गं समाविशत्
जलमाचम्य विधिवत् शुचिर्वाससा संवृता । दृङ्निमील्य पतिं स्मृत्वा योगमार्गं समाविशत् ॥
Verse 4
कृत्वासमानावनिलौ प्राणापानौ सितानना । उत्थाप्योदानमथ च यत्नात्सा नाभिचक्रतः
कृत्वा समानावनिलौ प्राणापानौ सितानना । उत्थाप्योदानमथ च यत्नात्सा नाभिचक्रतः ॥
Verse 5
हृदि स्थाप्योरसि धिया स्थितं कंठाद्भ्रुवोस्सती । अनिंदितानयन्मध्यं शंकरप्राणवल्लभा
हृदि स्थाप्योरसि धिया स्थितं कंठाद्भ्रुवोः सती । अनिन्दितानयन्मध्यं शंकरप्राणवल्लभा ॥
Verse 6
एवं स्वदेहं सहसा दक्षकोपाज्जिहासती । दग्धे गात्रे वायुशुचिर्धारणं योगमार्गतः
एवं दक्षकोपाज्जिहासन्ती सहसा स्वदेहम्। वायुशुचिः सती योगमार्गतः धारणां प्रविवेश, यथा गात्रं दग्धम्।
Verse 7
ततस्स्वभर्तुश्चरणं चिंतयंती न चापरम् । अपश्यत्सा सती तत्र योगमार्गनिविष्टधीः
ततः स्वभर्तुश्चरणमेव चिन्तयन्ती न चापरम्। योगमार्गनिविष्टधीः सा सती तत्र तं ददर्श।
Verse 8
हतकल्मषतद्देहः प्रापतच्च तदग्निना । भस्मसादभवत्सद्यो मुनिश्रेष्ठ तदिच्छया
हतकल्मषतद्देहः स तदग्निना प्रापतत्। सद्यो भस्मसादभवत्, मुनिश्रेष्ठ, तदिच्छया।
Verse 9
तत्पश्यतां च खे भूमौ वादोऽभूत्सुमहांस्तदा । हाहेति सोद्भुतश्चित्रस्सुरादीनां भयावहः
तत्पश्यतां तदा खे भूमौ च सुमहान् वादोऽभूत्। “हा हा” इति सोद्भुतश्चित्रः शब्दः सुरादीनां भयावहः॥
Verse 10
हं प्रिया परा शंभोर्देवी दैवतमस्य हि । अहादसून् सती केन सुदुष्टेन प्रकोपिता
अहं शम्भोः प्रिया परा देवी दैवतमस्य हि। केन सुदुष्टेन प्रकोपिता सती प्राणान् जहौ॥
Verse 11
अहो त्वनात्म्यं सुमहदस्य दक्षस्य पश्यत । चराचरं प्रजा यस्य यत्पुत्रस्य प्रजापतेः
अहो दक्षस्य सुमहदनात्म्यं पश्यत । यस्य प्रजा चराचरं सर्वं, स प्रजापतेः पुत्रोऽपि मोहं गतः ॥
Verse 12
अहोद्य द्विमनाऽभूत्सा सती देवी मनस्विनी । वृषध्वजप्रियाऽभीक्ष्णं मानयोग्या सतां सदा
अहोद्य सती देवी मनस्विनी द्विमना अभूत् । वृषध्वजप्रिया नित्यं सतां सदा मानयोग्या च ॥
Verse 13
सोयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मधृक् स प्रजापतिः । महतीमपकीर्तिं हि प्राप्स्यति त्वखिले भवे
सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मधृक् स प्रजापतिः । अखिले भवे महतीमपकीर्तिं हि प्राप्स्यति ॥
Verse 14
यत्स्वांगजां सुतां शंभुद्विट् न्यषे धत्समुद्यताम् । महानरकभोगी स मृतये नोऽपराधतः
यत् स्वाङ्गजां सुतां शम्भुभक्तिपरायणाम् त्वं न्यषेधः परित्यज्य, तस्मात् शम्भुद्विट् महानरकभोगी भविष्यति; तस्य मृत्युः केवलं अपराधहेतोः।
Verse 15
वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वाऽसुत्यागमद्भुतम् । द्रुतं तत्पार्षदाः क्रोधादुदतिष्ठन्नुदायुधाः
एवं सत्या जनसमक्षं वदन्ती, आत्मत्यागमद्भुतं दृष्ट्वा, क्रोधात् शीघ्रं शिवपार्षदाः सायुधा उदतिष्ठन्।
Verse 16
द्वारि स्थिता गणास्सर्वे रसायुतमिता रुषा । शंकरस्य प्रभोस्ते वाऽकुध्यन्नतिमहाबलाः
द्वारि स्थिताः सर्वे गणाः रसायुतमिताः रुषा; प्रभोः शंकरस्य तेऽतिमहाबलाः सेवकाः कुपिताः अभवन्।
Verse 17
हाहाकारमकुर्वंस्ते धिक्धिक् न इति वादिनः । उच्चैस्सर्वेऽसकृद्वीरःश्शंकरस्य गणाधिपाः
ते वीराः शंकरस्य गणाधिपाः असकृदुच्चैः हाहाकारम् अकुर्वन्; “धिक् धिक्, न एतत्” इति पुनःपुनः अवदन्।
Verse 18
हाहाकारेण महता व्याप्त मासीद्दिगन्तरम् । सर्वे प्रापन् भयं देवा मुनयोन्येपि ते स्थिताः
महता हाहाकारेण दिगन्तरं सर्वं व्याप्तम् अभवत्। सर्वे देवाः भयम् आपन्नाः; मुनयः अन्येऽपि तत्र स्थिताः कम्पमानाः आसन्।
Verse 19
गणास्संमंत्र्य ते सर्वेऽभूवन् क्रुद्धा उदायुधाः । कुर्वन्तः प्रलयं वाद्यशस्त्रैर्व्याप्तं दिगंतरम्
ते सर्वे गणाः संमंत्र्य क्रुद्धाः उदायुधाः अभवन्। वाद्यशस्त्रैः दिगन्तरं व्याप्तं कृत्वा प्रलयमिव कुर्वन्तः।
Verse 20
शस्त्रैरघ्नन्निजांगानि केचित्तत्र शुचाकुलाः । शिरोमुखानि देवर्षे सुतीक्ष्णैः प्राणनाशिभिः
शस्त्रैरघ्नन्निजांगानि केचित्तत्र शुचाकुलाः । शिरोमुखानि देवर्षे सुतीक्ष्णैः प्राणनाशिभिः
Verse 21
इत्थं ते विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा । गणायुते द्वे च तदा तदद्भुतमिवाभवत्
इत्थं ते विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा; गणायुतद्वये चापि तदद्भुतमिवाभवत्।
Verse 22
गणा नाशाऽवशिष्टा ये शंकरस्य महात्मनः । दक्षं तं क्रोधितं हन्तुं मुदा तिष्ठन्नुदायुधाः
गणा नाशावशिष्टा ये शंकरस्य महात्मनः; दक्षं तं क्रोधितं हन्तुं मुदा तिष्ठन्नुदायुधाः।
Verse 23
तेषामापततां वेगं निशम्य भगवान् भृगुः । यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहोन्मुने
तेषामापततां वेगं निशम्य भगवान् भृगुः; यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहोत् मुने।
Verse 24
हूयमाने च भृगुणा समुत्पेतुर्महासुराः । ऋभवो नाम प्रबलवीरास्तत्र सहस्रशः
हूयमाने च भृगुणा समुत्पेतुर्महासुराः; ऋभवो नाम प्रबलवीरास्तत्र सहस्रशः।
Verse 25
तैरलातायुधैस्तत्र प्रमथानां मुनीश्वर । अभूद्युद्धं सुविकटं शृण्वतां रोमहर्षणम्
तैरलातायुधैस्तत्र प्रमथानां मुनीश्वर; अभूद्युद्धं सुविकटं शृण्वतां रोमहर्षणम्।
Verse 26
ऋभुभिस्तैर्महावीरैर्हन्यमानास्समन्ततः । अयत्नयानाः प्रमथा उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा
तैर्महावीरै ऋभुभिः समन्ततो हन्यमानाः प्रमथाः, पूर्वसौकर्यविहीनाः, उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा दग्धा इव क्लेशं जग्मुः।
Verse 27
एवं शिवगणास्ते वै हता विद्राविता द्रुतम् । शिवेच्छया महाशक्त्या तदद्भुतमिवाऽभवत्
एवं ते शिवगणाः शीघ्रं हताः विद्राविताश्च; शिवेच्छया महाशक्त्या तत् सर्वं अद्भुतमिवाभवत्।
Verse 28
तद्दृष्ट्वा ऋषयो देवाश्शक्राद्यास्समरुद्गणाः । विश्वेश्विनौ लोकपालास्तूष्णीं भूतास्तदाऽभवन्
तद्दृष्ट्वा ऋषयः देवाः शक्राद्याः समरुद्गणाः, विश्वेदेवाः लोकपालाश्च तदा तूष्णींभूताः अभवन्।
Verse 29
केचिद्विष्णुं प्रभुं तत्र प्रार्थयन्तस्समन्ततः । उद्विग्ना मन्त्रयंतश्च विप्राभावं मुहुर्मुहुः
केचिदत्र समन्ततो विष्णुं प्रभुं प्रार्थयामासुः; उद्विग्नाः सन्तो विप्राभावं मुहुर्मुहुः परस्परं मन्त्रयन्तश्च।
Verse 30
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने सतीदेहत्यागोपद्रववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने सतीदेहत्यागानन्तरं जातोपद्रववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 31
एवंभूतस्तदा यज्ञो विघ्नो जातो दुरात्मनः । ब्रह्मबंधोश्च दक्षस्य शंकरद्रोहिणो मुने
एवंभूतस्तदा यज्ञो विघ्नो जातो दुरात्मनः । ब्रह्मबन्धोश्च दक्षस्य शंकरद्रोहिणो मुने ॥
Frequently Asked Questions
Satī’s yogic withdrawal from the body (dehatyāga), culminating in the body being consumed and reduced to ash, followed by a widespread cosmic outcry among devas and other beings.
They present Satī’s death not as ordinary demise but as deliberate yogic mastery: regulated vital currents and focused dhāraṇā enable a sovereign exit from embodiment, reinforcing yoga as a mode of spiritual authority.
The chapter highlights Satī as Śiva’s prāṇavallabhā (life-beloved) and emphasizes the supremacy of Śiva-bhakti; it also foregrounds the moral gravity of insulting Śiva, shown by the devas’ fear and astonishment.