दक्षयज्ञे मुनिदेवसमागमः / The Gathering of Sages and Gods at Dakṣa’s Sacrifice
अध्याये ब्रह्मा दक्षेन प्रवर्तितस्य महायज्ञस्य वर्णनं करोति। तत्र देवरषयः बहवो मुनयश्च—अगस्त्यः कश्यपः वामदेवः भृगुः दधीचिः व्यासः भारद्वाजः गौतमश्चादयः—औपचारिकं निमन्त्रिताः समागताः, यज्ञस्य वैदिकप्रतिष्ठा प्रकाश्यते। देवा लोकपालाश्च शिवमायावृतचित्ताः सन्तः आगच्छन्ति, येन बाह्यवैभवस्य अन्तर्गतदोषः सूच्यते। ब्रह्मा सत्यलोकात् आनीतः सत्कृतश्च; विष्णुः वैकुण्ठात् सपरिचरैः आमन्त्रितः समायाति। दक्षः आगतान् अतिथीन् पूजयित्वा त्वष्टृनिर्मितानि दिव्यनिवासानि ददाति; एवं सभा प्रतिष्ठिता, शिवानादरजन्यविघटनस्य पूर्वसूचना च भवति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एकदा तु मुने तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् । तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन सुरर्षयः
ब्रह्मोवाच। एकदा तु मुने तेन यज्ञः प्रारम्भितो महान्। तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन सुरर्षयः॥
Verse 2
महर्षयोऽखिलास्तत्र निर्जराश्च समागताः । यद्यज्ञकरणार्थं हि शिवमायाविमोहितः
तत्र महर्षयः सर्वे निर्जराश्च समागताः । शिवमायाविमूढोऽसौ यज्ञकरणे प्रवृत्तवान् ॥
Verse 3
अगस्त्यः कश्यपोत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः । दधीचिर्भगवान् व्यासो भारद्वाजोऽथ गौतमः
अगस्त्यः कश्यपस्त्रिश्च वामदेवोऽथ भृगुः । दधीचिर्भगवान् व्यासो भारद्वाजोऽथ गौतमः ॥
Verse 4
पैलः पराशरो गर्गो भार्गवः ककुपस्सितः । सुमंतुत्रिककंकाश्च वैशंपायन एव च
पैलः पराशरो गर्गो भार्गवः ककुपस्सितः । सुमन्तुस्त्रिककङ्कश्च वैशम्पायन एव च ॥
Verse 5
एते चान्ये च बहवो मुनयो हर्षिता ययु । मम पुत्रस्य दक्षस्य सदारास्ससुता मखम्
एते चान्ये च बहवो मुनयो हृष्टमानसाः । मम पुत्रस्य दक्षस्य सदाराः ससुताः मखं ययुः ॥
Verse 6
तथा सर्वे सुरगणा लोकपाला महोदयाः । तथोपनिर्जरास्सर्वे स्वापकारबलान्विताः
तथा सर्वे सुरगणा लोकपालाः महोदयाः । उपनिर्जराः सर्वे स्वस्वापकारबलान्विताः समागताः ॥
Verse 7
सत्यलोकात्समानीतो नुतोहं विश्वकारकः । ससुतस्स परीवारो मूर्तवेदापिसंयुतः
सत्यलोकात् समानीतोऽहं विश्वकारकः ब्रह्मा नुतोऽस्मि। ससुतः सपरिवारो मूर्तवेदैः अपि संयुतः॥
Verse 8
वैकुंठाच्च तथा विष्णुस्संप्रार्थ्य विविधादरात् । सपार्षदपरीवारस्समानीतो मखं प्रति
वैकुण्ठाच्च तथा विष्णुः संप्रार्थ्य विविधादरात्। सपार्षदपरीवारः समानीतो मखं प्रति॥
Verse 9
एवमन्ये समायाता दक्षयज्ञं विमोहिताः । सत्कृतास्तेन दक्षेन सर्वे ते हि दुरात्मना
एवमेवान्येऽपि बहवो दक्षयज्ञं समायाताः, मोहग्रस्तचित्ताः। तेन दुरात्मना दक्षेण सर्वे ते सत्कृताः॥
Verse 10
भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च । त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि तेभ्यो दत्तानि तेन वै
त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महान्ति च। तेन वै तेभ्यः प्रदत्तानि॥
Verse 11
तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथायोग्यं च संस्थिताः । सन्मानिता अराजंस्ते सकला विष्णुना मया
तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथायोग्यं संस्थिताः। मया विष्णुना सर्वथा सन्मानिताः सकला अराजन् ते॥
Verse 12
वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तदा । ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः
वर्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तदा। ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः॥
Verse 13
अधिष्ठाता स्वयं विष्णुस्सह सर्वमरुद्गणैः । अहं तत्राऽभवं ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः
अधिष्ठाता स्वयं विष्णुः सह सर्वमरुद्गणैः। अहं तत्राभवं ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः॥
Verse 14
तथैव सर्वदिक्पाला द्वारपालाश्च रक्षकाः । सायुधास्सपरीवाराः कुतूहलकरास्सदा
तथैव सर्वदिक्पालाः द्वारपालाश्च रक्षकाः। सायुधाः सपरीवाराः कुतूहलकराः सदा॥
Verse 15
उपतस्थे स्वयं यज्ञस्सुरूपस्तस्य चाध्वरे । सर्वे महामुनिश्रेष्ठाः स्वयं वेदधराऽभवन्
तस्मिन्नध्वरे स्वयं यज्ञः सुरूपोऽभ्युपतस्थे । सर्वे च महामुनिश्रेष्ठाः स्वयमेव वेदधराः समभवन् ॥
Verse 16
तनूनपादपि निजं चक्रे रूपं सहस्रशः । हविषा ग्रहणायाशु तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे
तनूनपादपि तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे । हविषो ग्रहणार्थायाशु सहस्रधा निजं रूपं चकार ॥
Verse 17
अष्टाशीतिसहस्राणि जुह्वति सह ऋत्विजः । उद्गातारश्चतुषष्टि सहस्राणि सुरर्षयः
अष्टाशीतिसहस्राणि सह ऋत्विजोऽग्नौ जुह्वति स्म । चतुःषष्टिसहस्राणि चोद्गातारः सुरर्षयः समं जगुः ॥
Verse 18
अध्वर्यवोथ होतारस्तावन्तो नारदादयः । सप्तर्षयस्समा गाथाः कुर्वंति स्म पृथक्पृथक्
अध्वर्यवोऽथ होतारस्तावन्तो नारदादयः । सप्तर्षयः समागत्य गाथाः कुर्वन्ति स्म पृथक्पृथक् ॥
Verse 19
गंधर्वविद्याधरसिद्धसंघानादित्यसंघान् सगणान् सयज्ञान् । संख्यावरान्नागचरान् समस्तान् वव्रे स दक्षो हि महाध्वरे स्वे
गन्धर्वविद्याधरसिद्धसंघानादित्यसंघान् सगणान् सयज्ञान् । संख्यावरान्नागचरान् समस्तान् वव्रे स दक्षो हि महाध्वरे स्वे ॥
Verse 20
द्विजर्षिराजर्षिसुरर्षिसंघा नृपास्समित्राः सचिवास्स सैन्याः । वसुप्रमुख्या गणदेवताश्च सर्वे वृतास्तेन मखोपवेत्त्राः
द्विजर्षिराजर्षिसुरर्षिसंघा नृपास्समित्राः सचिवास्स सैन्याः । वसुप्रमुख्या गणदेवताश्च सर्वे वृतास्तेन मखोपवेत्त्राः ॥
Verse 21
दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः । भार्यया सहितो रेजे कृतस्वस्त्ययनो भृशम्
दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमङ्गलः । भार्यया सहितो रेजे कृतस्वस्त्ययनो भृशम् ॥
Verse 22
तस्मिन् यज्ञे वृतश्शंभुर्न दक्षेण दुरात्मना । कपालीति विनिश्चित्य तस्य यज्ञार्हता न हि
तस्मिन् यज्ञे दुरात्मना दक्षेण शम्भुर्न न वृतः; ‘कपाली’ इति विनिश्चित्य, तस्य यज्ञार्हता नास्तीति न्यवेदयत्।
Verse 23
कपालिभार्येति सती दयिता स्वसुतापि च । नाहूता यज्ञविषये दक्षेणागुणदर्शिना
कपालीभार्या सती दयिता स्वसुता चापि; यज्ञविषयेऽगुणदर्शिना दक्षेण सा नाहूता।
Verse 24
एवं प्रवर्तमाने हि दक्षयज्ञे महोत्सवे । स्वकार्यलग्नास्तत्रासन् सर्वे तेऽध्वरसंमताः
एवं प्रवर्तमाने हि दक्षयज्ञे महोत्सवे । स्वकार्यलग्नास्तत्रासन् सर्वे तेऽध्वरसंमताः ॥
Verse 25
एतस्मिन्नंतरेऽदृष्ट्वा तत्र वै शंकरं प्रभुम् । प्रोद्विग्नमानसश्शैवो दधीचो वाक्यमब्रवीत्
एतस्मिन्नन्तरेऽदृष्ट्वा तत्र वै शंकरं प्रभुम् । प्रोद्विग्नमानसः शैवो दधीचो वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 26
दधीच उवाच । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं देवर्षिप्रमुखा मुदा । कस्मान्नैवागतश्शंभुरस्मिन् यज्ञे महोत्सवे
दधीच उवाच । सर्वे शृणुत मद्वाक्यं देवर्षिप्रमुखा मुदा । कस्मान्नैवागतः शम्भुरस्मिन् यज्ञे महोत्सवे ॥
Verse 27
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञप्रारंभो नाम सप्तविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे “यज्ञप्रारम्भः” नाम सप्तविंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 28
येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि भवंति शंसन्ति महाविपश्चितः । सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान् पुराणो वृषध्वजो नीलगलः परेशः
येनैव सर्वाण्यपि मङ्गलानि भवन्ति, यं महाविपश्चितः सततं शंसन्ति; स एव पुराणः पुमान् वृषध्वजो नीलगलः परेशोऽत्र सर्वथा न दृश्यते।
Verse 29
अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिगतानि दक्षः । त्रिपंचकेनाप्यथ मंगलानि भवंति सद्यः परतः पुराणि
येन दक्षोऽधिगतैरमङ्गलैरपि मङ्गलान्येव मन्यते; तथा त्रिपञ्चकेनापि मङ्गलानि सद्यः भवन्ति, ततः परं पुराणानि फलानि क्रमशः प्रवर्तन्ते।
Verse 30
तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेशितुः । त्वरितं ब्रह्मणा वापि विष्णुना प्रभुविष्णुना
तस्मात् त्वयैव कर्तव्यम् परमेशितुराह्वानं त्वरितम्; ब्रह्मणा वापि विष्णुना वा प्रभुविष्णुना सह।
Verse 31
इन्द्रेण लोकपालैश्च द्विजैस्सिद्धैस्सहाधुना । सर्वथाऽऽनयनीयोसौ शंकरो यज्ञपूर्त्तये
इन्द्रेण लोकपालैश्च द्विजैः सिद्धैः सहाधुना। सर्वथाऽऽनयनीयोऽसौ शंकरो यज्ञपूर्तये॥
Verse 32
सर्वैर्भवद्भिर्गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः । दाक्षायण्या समं शम्भुमानयध्वं त्वरान्विताः
सर्वैर्भवद्भिर्गन्तव्यं यत्र देवो महेश्वरः। दाक्षायण्या समं शम्भुमानयध्वं त्वरान्विताः॥
Verse 33
तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छम्भुना परमात्मना । अत्रागतेन देवेशास्सांबेन परमात्मना
तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छम्भुना परमात्मना। अत्रागतेन देवेशः सांबेन परमात्मना॥
Verse 34
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्यानेतव्यो वृषध्वजः
यस्य स्मरणमात्रेण नामोच्चारणमात्रेण च समग्रं सुकृतं परिपूर्णं भवति। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वृषध्वजः शिवः अवश्यं आनीयताम्।
Verse 35
समागते शंकरेऽत्र पावनो हि भवेन्मखः । भविष्यत्यन्यथाऽपूर्णः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
अत्र शङ्करे समागते मखः पावनः एव भवति। अन्यथा सः अपूर्णः भविष्यति—सत्यमेतत् अहं ब्रवीमि।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो रोषसमन्वितः । उवाच त्वरितं मूढः प्रहसन्निव दुष्टधीः
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो रोषसमन्वितः । उवाच त्वरितं मूढः प्रहसन्निव दुष्टधीः ॥
Verse 37
मूलं विष्णुर्देवतानां यत्र धर्मस्सनातनः । समानीतो मया सम्यक् किमूनं यज्ञकर्मणि
देवतानां मूलभूतो विष्णुर्यत्र सनातनः धर्मः । मया सम्यक् समानीतः—किमूनं यज्ञकर्मणि ॥
Verse 38
यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणि विविधानि च । प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः
यस्मिन् वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणि विविधानि च । सर्वाणि प्रतिष्ठितानि—सोऽसौ विष्णुरिहागतः ॥ (शैवदृष्ट्या तु सर्वे विधयः शिवान्तर्यामिणा सम्यक् स्थिरतां फलप्राप्तिं च लभन्ते।)
Verse 39
सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः । वेदैस्सोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैस्सह
सत्यलोकात् समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः । वेदैः सोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैः सह ॥
Verse 40
तथा सुरगणैस्साकमागतस्सुरराट् स्वयम् । तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः
तथा सुरगणैः साकम् आगतः सुरराट् स्वयम् । तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः ॥
Verse 41
येये यज्ञोचिताश्शांताः पात्रभूतास्समागताः । वेदवेदार्थतत्त्वज्ञास्सर्वे यूयं दृढव्रताः
ये ये यज्ञोचिताः शान्ताः पात्रभूताः समागताः। वेदवेदार्थतत्त्वज्ञाः सर्वे यूयं दृढव्रताः॥
Verse 42
अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् । कन्या दत्ता मया विप्र ब्रह्मणा नोदितेन हि
अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम्। कन्या दत्ता मया विप्र ब्रह्मणा नोदितेन हि॥
Verse 43
हरोऽकुलीनोसौ विप्र पितृमातृविवर्जितः । भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः
हे विप्र, स हरः अकुलीन इति कथ्यते, पितृमातृविवर्जितश्च। स एव भूतप्रेतपिशाचानां एकः पतिर्दुरत्ययः॥
Verse 44
आत्मसंभावितो मूढ स्तब्धो मौनी समत्सरः । कर्मण्यस्मिन्न योग्योसौ नानीतो हि मयाऽधुना
आत्मसंभावितो मूढः स्तब्धो मौनी समत्सरः। अस्मिन् कर्मणि न योग्योऽसौ, तेन नानीतो मयाऽधुना॥
Verse 45
तस्मात्त्वमीदृशं वाक्यं पुनर्वाच्यं न हि क्वचित् । सर्वेर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्
तस्मात् त्वया पुनः क्वचिदपि ईदृशं वाक्यं न वक्तव्यम्। सर्वैर्भवद्भिः मम महान् यज्ञः कर्तव्यः, यथा सफलः शुभश्च भवेत्॥
Verse 46
ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचो वाक्यमब्रवीत् । सर्वेषां शृण्वतां देवमुनीनां सारसं युतम्
ब्रह्मोवाच—एतद्वचः श्रुत्वा तस्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्, सर्वेषां शृण्वतां देवमुनीनां सारसंयुक्तम्।
Verse 47
दधीच उवाच । अयज्ञोयं महाजातो विना तेन शिवेन हि । विनाशोपि विशेषेण ह्यत्र ते हि भविष्यति
दधीच उवाच—अयं महायज्ञ इव न, शिववर्जितत्वाद् अयज्ञ एव जातः। तस्मादत्र यूयं विशेषेण विनाशं नूनं प्राप्स्यथ।
Verse 48
एवमुक्त्वा दधीचोसावेक एव विनिर्गतः । यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ
एवमुक्त्वा स दधीचिर्मुनिर् एक एव विनिर्गतः। दक्षस्य यज्ञवाटात् त्वरितं स्वाश्रमं जगाम।
Verse 49
ततोन्ये शांकरा ये च मुख्याश्शिवमतानुगाः । निर्ययुस्स्वाश्रमान् सद्यश्शापं दत्त्वा तथैव च
ततोऽन्ये शाङ्करा मुख्याः शिवमतानुगाः। स्वाश्रमेभ्यः सद्यः निर्ययुः, तथा शापं ददुः।
Verse 50
मुनौ विनिर्गते तस्मिन् मखादन्येषु दुष्टधीः । शिवद्रोही मुनीन् दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्
तस्मिन् मुनौ विनिर्गते, मखाद् अन्येषु च निर्गतेषु। दुष्टधीः शिवद्रोही दक्षः प्रहसन् मुनीन् इदमब्रवीत्।
Verse 51
दक्ष उवाच । गतः शिवप्रियो विप्रो दधीचो नाम नामतः । अन्ये तथाविधा ये च गतास्ते मम चाध्वरात्
दक्ष उवाच । गतः शिवप्रियो विप्रो दधीचो नाम नामतः । अन्ये तथाविधा ये च गतास्ते मम चाध्वरात् ॥
Verse 52
एतच्छुभतरं जातं संमतं मे हि सर्वथा । सत्यं ब्रवीमि देवेश सुराश्च मुनयस्तथा
एतच्छुभतरं जातं संमतं मे हि सर्वथा । सत्यं ब्रवीमि देवेश सुराश्च मुनयस्तथा ॥
Verse 53
विनष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः । वेदबाह्या दुराचारास्त्याज्यास्ते मखकर्मणि
विनष्टचित्ताः मन्दाश्च मिथ्यावादरताः खलाः । वेदबाह्याः दुराचाराः त्याज्यास्ते मखकर्मणि ॥
Verse 54
वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः । यज्ञं मे सफलं विप्रास्सुराः कुर्वंतु माऽचिरम्
वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः । यज्ञं मे सफलं विप्राः सुराः कुर्वन्तु माऽचिरम् ॥
Verse 55
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवमायाविमोहिताः । यन्मखे देवयजनं चक्रुस्सर्वे सुरर्षयः
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवमायाविमोहिताः । यन्मखे देवयजनं चक्रुः सर्वे सुरर्षयः ॥
Verse 56
इति तन्मखशापो हि वर्णितो मे मुनीश्वर । यज्ञविध्वंसयोगोपि प्रोच्यते शृणु सादरम्
इति मखसम्बद्धः स शापो मे मुनीश्वर वर्णितः; अधुना यज्ञविध्वंसयोगोऽपि वक्ष्यते—सादरं शृणु।
Frequently Asked Questions
The formal commencement of Dakṣa’s grand yajña and the arrival/honoring of major ṛṣis, devas, Brahmā, and Viṣṇu—establishing the sacrificial assembly before the later conflict.
It signals that even authoritative ritual actors can be spiritually veiled; the yajña’s outward perfection may conceal a metaphysical error—especially when Śiva is not properly acknowledged.
Cosmic offices and presences are emphasized: Brahmā (creator, from Satyaloka), Viṣṇu (preserver, from Vaikuṇṭha with attendants), lokapālas (world-guardians), and Tvaṣṭṛ as divine artisan providing residences.