प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान् । प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महा त्मनाम्

ब्रह्मोवाच । पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान् । प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महात्मनाम् ॥

Verse 2

तत्र सिद्धास्समायातास्सनकाद्यास्सुरर्षयः । सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः

तत्र सिद्धास्समायातास्सनकाद्यास्सुरर्षयः । सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः ॥

Verse 3

अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः । निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः

अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः । निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः ॥

Verse 4

समाजोभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुः । ज्ञानवादोऽभवत्तत्र नानाशास्त्रस मुद्भवः

समाजोऽभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुतः । तत्र ज्ञानकथासङ्गो नानाशास्त्रोद्भवोऽभवत् ॥

Verse 5

तस्मिन्नवसरे रुद्रस्सभवानीगणः प्रभुः । त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूक्तिकृन्मुने

तस्मिन्नवसरे रुद्रः सभवानीगणः प्रभुः । त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूक्तिकृन्मुने ॥

Verse 6

दृष्ट्वा शिवं सुरास्सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा । अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम्

दृष्ट्वा शिवं सुराः सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा। अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम्॥

Verse 7

तस्थुश्शिवाज्ञया सर्वे यथास्थानं मुदान्विताः । प्रभुदर्शनसंतुष्टाः वर्णयन्तो निजं विधिम्

शिवाज्ञया सर्वे मुदान्विताः स्वस्वस्थाने यथावत् तस्थुः। प्रभोर्दर्शनसन्तुष्टाः स्वधर्मं स्वविधिं च परस्परं वर्णयामासुः॥

Verse 8

तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः । आगमत्तत्र सुप्रीतस्सुवर्चस्वी यदृच्छया

तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः। यदृच्छया तत्रागमत् सुप्रीतः सुवर्चस्वी च॥

Verse 9

मां प्रणम्य स दक्षो हि न्युष्टस्तत्र मदाज्ञया । ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी तत्त्वबहिर्मुखः

मां प्रणम्य स दक्षो हि मदाज्ञया तत्र न्यवसत्। ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी च तत्त्वबहिर्मुखः॥

Verse 10

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च दक्षस्सर्वैस्सुरर्षिभिः । पूजितो वरतेजस्वी करौ बध्वा विनम्रकैः

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च सर्वैस्सुरर्षिभिर्दक्षः। वरतेजस्वी विनम्रैः करौ बद्ध्वा समर्चितः॥

Verse 11

नानाविहारकृन्नाथस्स्वतंत्र परमोतिकृत् । नानामत्तं तदा दक्षं स्वासनस्थो महेश्वरः

तदा नानाविहारकृन्नाथः स्वातन्त्र्येण परमोन्नतः महेश्वरः स्वासनस्थ एव स्थित्वा नानामदसमाविष्टं दक्षं समालोकयामास।

Verse 12

दृष्टाऽनतं हरं तत्र स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः । अकुपत्सहसा रुद्रे तदा दक्षः प्रजापतिः

तत्र हरं नानतं दृष्ट्वा स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः दक्षः प्रजापतिः सहसैव रुद्रेऽकुप्यत्।

Verse 13

क्रूरदृष्ट्या महागर्वो दृष्ट्वा रुद्रं महाप्रभुम् । सर्वान्संश्रावयन्नुच्चैरवोचज्ज्ञानवर्जितः

महाप्रभुं रुद्रं दृष्ट्वा महागर्वः क्रूरदृष्ट्या तं निरीक्ष्य, सर्वान् उच्चैः संश्रावयन् ज्ञानवर्जितोऽवोचत्।

Verse 14

एते हि सर्वे च सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवरास्तथर्षयः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महामनास्त्वभूत्तु यः प्रेतपिशाचसंवृतः

एते हि सर्वे सुरासुराश्च भृशं मां नमन्ति, विप्रवरास्तथर्षयश्च। कथं ह्यसौ महात्मा दुर्जनवदाचरति, यः प्रेतपिशाचसंवृतोऽभूत्?

Verse 15

श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना । लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्तोऽविधो नीतिविदूषकस्सदा

श्मशानवासी निरपत्रपोऽयं कथं मेऽधुना प्रणामं न करोति? लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्त इवाविधो नीतिविदूषकः सदा।

Verse 16

पाखंडिनो दुर्जनपाप शीला दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिंदकाश्च । वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः

पाखण्डिनो दुर्जनपापशीलाः दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिन्दकाश्च । वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः ॥

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत् । शृण्वंत्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम्

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत् । शृण्वन्त्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम् ॥

Verse 18

दक्ष उवाच । रुद्रो ह्ययं यज्ञबहिष्कृतो मे वर्णेष्वतीतोथ विवर्णरूपः । देवैर्न भागं लभतां सहैव श्मशानवासी कुलजन्म हीनः

दक्ष उवाच—अयं रुद्रो मया यज्ञात् बहिष्कृतः; स वर्णातीतो विवर्णरूपश्च। देवैः सहास्य भागो न दातव्यः; श्मशानवासी कुलजन्महीनश्चायम्।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः । अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्त्वामरैस्समम्

ब्रह्मोवाच—इति दक्षोक्तं श्रुत्वा भृग्वादयः बहवो जनाः। रुद्रं दुष्टसत्त्वं मत्वा अमरैः समं च मन्यमानाः तं अगर्हयन्।

Verse 20

नन्दी निशम्य तद्वाक्यं लालाक्षोतिरुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः

नन्दी तद्वाक्यं निशम्य रोषात् लालाक्षः सन्। त्वरितं दक्षं प्रति अब्रवीत्—शापं दातुमना गणः।

Verse 21

नन्दीश्वर उवाच । रेरे शठ महा मूढ दक्ष दुष्टमते त्वया । यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम्

नन्दीश्वर उवाच— रे रे शठ महामूढ दक्ष दुष्टमते त्वया। यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम्॥

Verse 22

यस्य स्मरणमात्रेण भवंति सफला मखाः । तीर्थानि च पवित्राणि सोयं शप्तो हरः कथम्

यस्य स्मरणमात्रेण मखाः सफलाः भवन्ति, तीर्थानि च पवित्राणि पावनतां यान्ति—स एव हरः कथं शप्तो भवेत्?

Verse 23

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोयं दक्ष दुर्मते । वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महा प्रभुः

हे दक्ष दुर्मते! तव ब्राह्मचापल्यात् गर्वचञ्चलतया चायं शापो वृथा; वृथैव चोपहसितो रुद्रो महाप्रभुः, न स दुष्टः कदाचन।

Verse 24

येनेदं पाल्यते विश्वं सृष्टमंते विनाशितम् । शप्तोयं स कथं रुद्रो महेशो ब्राह्मणाधम

येन विश्वमिदं पाल्यते, सृष्टमन्ते च विनाश्यते—स रुद्रो महेशः कथं शप्तो भवेत्? हे ब्राह्मणाधम!

Verse 25

एवं निर्भत्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः । नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः

एवं तेन नन्दिना निर्भर्त्सितो दक्षः प्रजापतिः; रोषसमन्वितः सन् नन्दिनं च शशापाथ।

Verse 26

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयखण्डे सत्युपाख्याने शिवेन दक्षविरोधो नाम षड्विंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयखण्डे सतीकथाप्रसङ्गे शिवेनोक्तो ‘दक्षविरोधः’ नाम षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 27

पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः । मदिरापाननिरता जटा भस्मास्थिधारिणः

पाखण्डवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः। मदिरापाननिरताः जटाभस्मास्थिधारिणः॥

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः । तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोभवन्नंदी शिवप्रियः

ब्रह्मोवाच—इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः। तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोऽभवन्नन्दी शिवप्रियः॥

Verse 29

प्रत्युवाच द्रुतं पक्षं गर्वितं तं महाखलम् । शिलादतनयो नंदी तेजस्वी शिववल्लभः

प्रत्युवाच द्रुतं पक्षं गर्वितं तं महाखलम्। शिलादतनयो नन्दी तेजस्वी शिववल्लभः॥

Verse 30

नन्दीश्वर उवाच । रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः । शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता

नन्दीश्वर उवाच— रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे! वृथैव शिवकिंकराः शप्तास्ते; ब्रह्मचापल्यात् शिवतत्त्वमजानता।

Verse 31

भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैश्च मूढैस्स उपहासितः । महा प्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते

भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैर्मूढैश्च स उपहासितः; ब्राह्मणत्वादिति अहंमत्या महाप्रभुर्महेशानः परिभूतः।

Verse 32

ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः । रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां शापं ददाम्यहम्

येऽत्र रुद्रविमुखा ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः, रुद्रतेजःप्रभावत्वात् तेषां शापं ददाम्यहम्।

Verse 33

वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः । भवंतु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः

वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः। भवंतु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः॥

Verse 34

कामात्मानर्स्स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः । भवंतु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः

कामात्मानः स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः। भवंतु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः॥

Verse 35

वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाश्शूद्रयाजिनः । दरिद्रा वै भविष्यंति प्रतिग्रहरता स्सदा

वेदमार्गं पुरस्कृत्य ये ब्राह्मणाः शूद्रयाजिनः। ते दरिद्रा एव भविष्यन्ति प्रतिग्रहरताः सदा॥

Verse 36

असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः । भविष्यंति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः

असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः। भविष्यन्ति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः॥

Verse 37

यश्शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम् । द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत्

यः परमेश्वरं शिवं सुरसामान्यं मन्यते, तं च द्रुह्यति, स अजः सन्नपि दुष्टमतिः स्यात्, तत्त्वतो विमुखो भवेत्।

Verse 38

कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया । कर्मतंत्रं वितनुता वेदवादं च शाश्वतम्

कूटधर्मेषु गेहेषु ग्राम्यसुखेच्छया सदा । कर्मतन्त्रं वितन्वन्ति वेदवादं च शाश्वतम् ॥

Verse 39

विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः । भ्रष्टकर्मानयसदा दक्षो बस्तमुखोऽचिरात्

विनष्टानन्दकः पशुर्विस्मृतात्मगतिः सदा । भ्रष्टकर्मानयः दक्षो बस्तमुखोऽचिरादभूत् ॥

Verse 40

शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा । हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः

यदा तत्र कोपिना नन्दिना ब्राह्मणाः शप्ताः, तदा महान् हाहाकारोऽभवत्; दक्षेण चेश्वरोऽपि शप्तः।

Verse 41

तदाकर्ण्यामहत्यंतमनिंदंतं मुहुर्मुहुः । भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिव तत्त्ववित्

तदाकर्ण्य महत्यन्तमनिन्दां मुहुर्मुहुः । वेदसृड् ब्रह्मा शिवतत्त्ववित् तां निन्दां पुनः पुनः निन्दयामास, भृग्वादीन् विप्रर्षींश्चापि परुषं प्रत्यवदत् ।

Verse 42

ईश्वरोपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव । उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः

नन्दिनो वचः श्रुत्वा ईश्वरोऽपि प्रहसन्निव । सदाशिवः तं बोधयन् मधुरं वाक्यमुवाच ।

Verse 43

सदाशिव उवाच । शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि । वृथा शप्तो ब्रह्मकुलो मत्वा शप्तं च मां भ्रमात्

सदाशिव उवाच । शृणु नन्दिन् महाप्राज्ञ, न कर्तुं क्रोधमर्हसि । वृथा शप्तो ब्रह्मकुलो, मत्वा शप्तं च मां भ्रमात् ।

Verse 44

वेदो मंत्राक्षरमयस्साक्षात्सूक्तमयो भृशम् । सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्

वेदो मन्त्राक्षरमयः साक्षात् सूक्तमयो भृशम् । सूक्तेषु प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ।

Verse 45

तस्मादात्मविदो नित्यं त्वं मा शप रुषान्वितः । शप्या न वेदाः केनापि दुर्द्धियापि कदाचन

तस्मात् आत्मविदः, नित्यं रुषान्वितः मा शप; वेदाः केनापि कदाचन, दुर्धियापि, शप्या न भवन्ति।

Verse 46

अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि । शान्तो भव महाधीमन्सनकादिविबोधकः

अहं शप्तो न चेत्, इदानीं त्वं तत्त्वतो बोध्दुमर्हसि। शान्तो भव महाधीमन्, सनकादिविबोधक।

Verse 47

यज्ञोहं यज्ञकर्माहं यज्ञांगानि च सर्वशः । यतात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योहमेव वै

यज्ञोऽहम्, यज्ञकर्माहम्, यज्ञाङ्गानि च सर्वशः। यतात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योऽहमेव वै॥

Verse 48

कोयं कस्त्वमिमे के हि सर्वोहमपि तत्त्वतः । इति बुद्ध्या हि विमृश वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः

कोऽयं कस्त्वमिमे के हि—सर्वोऽहमपि तत्त्वतः। इति बुद्ध्या हि विमृश; वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः॥

Verse 49

तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपंचरचनो भव । बुधस्स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः

तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपञ्चरचनां भव। बुधः स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन्, क्रोधादिवर्जितः॥

Verse 50

ब्रह्मोवाच । एवं प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः । विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः

ब्रह्मोवाच—एवं शम्भुना प्रबोधितो नन्दिकेश्वरः। विवेकपरमो भूत्वा शान्तोऽभूत् क्रोधवर्जितः॥

Verse 51

शिवोपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम् । सगणस्स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः

शिवोऽपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम्; सगणः स ययौ तस्मात् स्वस्थानं प्रमुदान्वितः।

Verse 52

दक्षोपि स रुषाविष्टस्तैर्द्धिजैः परिवारितः । स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रो हपरायणः

दक्षोऽपि स रुषाविष्टः तैर्द्विजैः परिवारितः; स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रोहपरायणः।

Verse 53

रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः । श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धिर्निंदापरोभूच्छिवपूजकानाम्

तदा रुद्रस्य परिशप्यमानस्य निन्दां संस्मृत्य दक्षः परया रुषा समाविष्टः। श्रद्धां विहाय स मूढबुद्धिः शिवपूजकानां निन्दापरोऽभवत्॥

Verse 54

इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिश्शंभुना परमात्मना । परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम्

इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिः शम्भुना परमात्मना। तस्य परां दुर्धिषणां शृणु तात वदाम्यहम्॥